اسرائیل گفته است که پس از نابودی سه سایت هستهای ایران توسط ایالات متحده و اسرائیل در جریان «جنگ دوازده روزه» در ماه ژوئن گذشته، جمهوری اسلامی تلاشهای پنهانی خود را برای بازسازی برنامه تسلیحات هستهای ادامه داده است.
در ۳ مارس (۱۲ اسفند)، نیروهای دفاعی اسرائیل اعلام کردند که «مقر محرمانه هستهای در «مینزدایی» را که بخشی از آن در زیر زمین در شهر تهران قرار داشت، هدف قرار داده و نابود کردهاند. تیمی از دانشمندان هستهای بهصورت مخفیانه در این مقر فعالیت میکرد.»
ارتش اسرائیل افزود که در جریان حملات ژوئن ۲۰۲۵، «رژیم ایران بخشی از توانمندیهای خود را به پناهگاههای مخفی منتقل کرد و تلاش کرد فعالیتهای خود را از سر بگیرد و آنها را پنهان کند.»
مقامهای ارشد امنیتی اسرائیل به نشریه اپک مگزین در اسرائیل گفتند در سایتی که هدف قرار گرفت، تیمی از دانشمندان هستهای؛ که جمهوری اسلامی آنها را از میان کسانی که از بمباران سال گذشته جان سالم به در برده بودند دوباره گرد هم آورده بود؛ در حال کار برای تسریع پروژه «گروه تسلیحات» این کشور بودند. هدف این پروژه توسعه سامانه چاشنی بمب؛ قطعهای که مسئول فعالکردن سازوکار انفجار است؛ و سازگار کردن سلاح برای حمل توسط موشک بالستیک است.
این مقامها به شرط ناشناس ماندن سخن گفتند، زیرا مجاز نبودند جزئیات را بهصورت عمومی مطرح کنند.
«گروه تسلیحات» نهادی است که مسئول توسعه سازوکار انفجار هستهای در برنامه هستهای جمهوری اسلامی است. در روند ساخت یک بمب هستهای که قرار است بر روی موشک بالستیک نصب شود، اجزای بمب بهطور جداگانه طراحی و ساخته میشوند تا زمانی که در مرحله نهایی مونتاژ سلاح به یکدیگر متصل شوند. تیم دانشمندانی که در این سایت فعالیت میکردند بر روی چاشنی کار میکردند.
همین منابع گفتند که رهبری جمهوری اسلامی پس از ضربهای که در ژوئن ۲۰۲۵ از حملات ایالات متحده و اسرائیل به سایتهای هستهای خود دریافت کرد، دوباره به وضعیت قبلی بازگشت و علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، دستور داد تلاشها برای تولید بمب هستهای با سرعت بیشتری دنبال شود.
در سال ۲۰۲۴، کمال خرازی، مشاور خامنهای، در گفتوگویی با شبکه الجزیره گفت: «ما تصمیمی برای ساخت بمب هستهای نداریم؛ اما اگر موجودیت ایران تهدید شود، چارهای جز تغییر دکترین نظامی نخواهیم داشت.»
در سال ۲۰۲۵، علی شمخانی، وزیر دفاع پیشین و مشاور وقت خامنهای، گفت اگر دوباره مسئولیت حوزه دفاعی را بر عهده بگیرد «به سمت ساخت بمب اتمی حرکت خواهد کرد.» شمخانی از جمله مقامهای جمهوری اسلامی بود که در نخستین روز عملیات نظامی اخیر آمریکا و اسرائیل کشته شد.
مقامهای امنیتی اسرائیل میگویند این اظهارات نشاندهنده درک فزاینده در بالاترین سطوح رهبری جمهوری اسلامی بود مبنی بر اینکه نداشتن توانمندی هستهای یک ضعف راهبردی محسوب میشود؛ ضعفی که توانایی جمهوری اسلامی برای بازدارندگی در برابر دشمنان و دفاع در برابر حملات نظامی یا تلاش برای تغییر رژیم را تضعیف میکند. به همین دلیل دستیابی به توانایی تولید سریع بمب اتمی به یکی از اولویتهای اصلی تهران تبدیل شد.
برنامه هستهای ایران
برای چند دهه، جمهوری اسلامی سیاست «ابهام هستهای» را دنبال میکرد؛ سیاستی که ترکیبی از توسعه فناوری هستهای غیرنظامی و تعهد رسمی به خودداری از تولید سلاح هستهای بر اساس پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای سال ۱۹۶۸ بود.
در سال ۲۰۰۲، در واکنش به گزارشهای کنگره آمریکا مبنی بر اینکه جمهوری اسلامی تأسیسات مرتبط با هستهای ساخته که آنها را اعلام نکرده است، آژانس بینالمللی انرژی اتمی خواستار دسترسی به برخی سایتها، افراد کلیدی و اسناد مرتبط برای انجام تحقیقات شد.
دیوید آلبرایت، از کارشناسان برجسته منع گسترش سلاحهای هستهای و بنیانگذار و رئیس مؤسسه علوم و امنیت بینالمللی، به اپک مگزین اسرائیل گفت: ««حدود سه سال بعد، آمریکاییها بتدریج به این نتیجه رسیدند که ایران یک برنامه فعال توسعه سلاح هستهای داشته است؛ اما متقاعد شدند که این برنامه متوقف شده است.»
در نوامبر ۲۰۱۱، آژانس بینالمللی انرژی اتمی گزارشی منتشر کرد که در آن به «ابعاد احتمالی نظامی» برنامه هستهای ایران اشاره شده بود. این آژانس اعلام کرد بر اساس اطلاعاتی که از کشورهای عضو دریافت کرده است، این فعالیتها در قالب ابتکار ایران موسوم به «طرح آماد» انجام شده که ریاست آن بر عهده محسن فخریزاده بوده است. به گفته این گزارش، این برنامه در اواخر دهه ۱۹۹۰ یا اوایل دهه ۲۰۰۰ شکل گرفت.
این گزارش میافزاید که بر اساس اطلاعات امنیتی ارائهشده از سوی کشورهای عضو، این طرح شامل کار بر روی مواد منفجره، غنیسازی اورانیوم و توسعه کلاهکی بوده که بتوان آن را بر روی موشک شهاب-۳ نصب کرد.
گزارش آژانس همچنین گفت که بر اساس اطلاعات بررسیشده و تحقیقات خود این نهاد، جمهوری اسلامی بر روی توسعه یک وسیله انفجاری هستهای کار کرده و سامانههای پیشرفتهای را برای آغاز همزمان انفجار از چند نقطه آزمایش کرده است تا انفجاری یکنواخت ایجاد شود؛ امری که برای یک انفجار هستهای مؤثر ضروری است.
این گزارش افزود که بر اساس اطلاعات ارائهشده از سوی کشورهای عضو، جمهوری اسلامی آزمایشی انجام داده که شامل انفجار یک بار انفجاری بسیار قدرتمند نیمکروی بوده است. در این گزارش آمده است که مواد و ابعاد مورد استفاده در این آزمایش مشابه آن چیزی بوده که برای توسعه کلاهک هستهای قابل نصب بر موشک شهاب-۳ لازم است.
افریم اسکولای، که بیش از ۴۰ سال در کمیسیون انرژی اتمی اسرائیل کار کرده است، به اپک مگزین گفت: «میتوان یک وسیله انفجاری هستهای با یک هسته آزمایشی تولید کرد که میتواند از اورانیوم باشد؛ اما نه اورانیوم غنیشده.»
او افزود: «حتی مطمئن نیستم اصطلاح “هسته آزمایشی” کاملاً دقیق باشد، زیرا این وسیله از هر نظر یک دستگاه انفجاری هستهای کامل است؛ تنها تفاوت آن این است که اورانیوم داخل آن به درجه مورد نیاز برای سلاح غنیسازی نشده است.»
اسکولای گفت: «آنچه “آزمایش سرد” نامیده میشود با این دستگاه انجام میشود — همه پارامترها اندازهگیری و بررسی میشوند تا تأیید شود که روزی کار خواهد کرد. سپس روزی فرا میرسد که شما بهسادگی هسته اورانیوم غیرغنیشده را برمیدارید و یک هسته اورانیوم غنیشده جایگزین میکنید و دستگاه عمل خواهد کرد.»
اسناد آرشیو هستهای ایران — مجموعهای از اسناد، عکسها و ویدیوها که در جریان عملیات موساد در داخل ایران به دست آمد و در آوریل ۲۰۱۸ توسط بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، علنی شد — نشان میدهد که در چارچوب طرح آماد برنامهریزی گستردهای برای ساخت یک سایت آزمایش زیرزمینی انجام شده بود تا در آن انفجارهای هستهای صورت گیرد.
بر اساس این اسناد، جمهوری اسلامی این پروژه را «میدان» نامیده بود. در چارچوب این پروژه، پنج محل بالقوه بررسی شد و روشهایی برای اندازهگیری قدرت انفجار هستهای توسعه یافت؛ از جمله استفاده از فناوریهای لرزهای و دیگر فناوریها. یکی از اسناد به عمق شفت مورد نیاز برای انفجار با قدرت مشخص، رفتار زمین در زمان انفجار، روشهای پر کردن دوباره شفت پس از قرار دادن دستگاه هستهای، و توسعه نرمافزاری برای نظارت بر کل فرایند میپردازد.
گزارش آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کرد که بر اساس اطلاعات کشورهای عضو، جمهوری اسلامی در نهایت طرح آماد را متوقف کرد و شروع به پاکسازی تجهیزات و محلهای کار کرد تا فعالیتهایی را که در آنجا انجام شده بود پنهان کند. با این حال، گزارش افزود که بر اساس همان منابع اطلاعاتی، برخی از این فعالیتها در قالب سازمانهای دیگر ادامه یافت.
به گفته آلبرایت، جمهوری اسلامی طرح آماد را ادامه داد اما در قالبی متفاوت. او گفت: «آنها از تلاش برای ساخت مستقیم یک سلاح هستهای به سمت حل گلوگاهها در بخشهای مختلف برنامه حرکت کردند، تا زمانی که زمان آن فرا برسد بتوانند همه اجزا را سریع و کارآمد به هم متصل کنند و سلاح را مونتاژ کنند.»
یک مقام ارشد پیشین موساد که در انتقال آرشیو هستهای ایران به اسرائیل نقش داشت گفت: «برای توضیح موضوع، ساختار یک روزنامه را تصور کنید.»
او به اپک مگزین اسرائیل گفت: «شما خبرنگارانی دارید که حوزههای مختلف را پوشش میدهند و یک سردبیر دارید که همه مطالب را کنار هم میگذارد و محصول نهایی را تولید میکند. حالا تصور کنید تصمیم بگیرید به دلایل مختلف تا سه سال آینده روزنامه را منتشر نکنید. شما آن را تعطیل نمیکنید؛ بلکه تصمیم میگیرید هر خبرنگار در خانه، دانشگاه یا مؤسسه تحقیقاتی خود بنشیند و همچنان در حوزه تخصصی خود تحقیق و توسعه انجام دهد.»
او که به دلیل نداشتن مجوز برای صحبت عمومی نامش ذکر نشده است افزود: «به خبرنگاران حقوق میدهید تا مهارتهایشان را حفظ کنند و به نوشتن ادامه دهند تا روزی که روزنامه دوباره منتشر شود و آنها برای تولید محصول نهایی فراخوانده شوند. در ایران نیز همین اتفاق افتاد — برنامه هستهای فعال بود، افراد برای توسعه، تولید و مونتاژ سلاحها با هم کار میکردند؛ اما سپس پراکنده شدند.»
طرح آماد در ابتدا تحت نهادی به نام «بخش کاربردها و فناوریهای توسعه پیشرفته» اداره میشد، اما بعداً به مدیریت «سازمان پژوهش و نوآوریهای دفاعی» (سپند) منتقل شد؛ سازمانی که طبق گزارش آژانس بینالمللی انرژی اتمی در سال ۲۰۱۱ فعالیت خود را آغاز کرد.
در گزارش آژانس آمده است: «کار در مراکز «بخش کاربردها و فناوریهای توسعه پیشرفته» از منابع دانشگاههای ایران استفاده میکرد؛ دانشگاههایی که آزمایشگاه و دانشجویان لازم برای انجام تحقیقات را در اختیار داشتند.»
فخریزاده، که ریاست طرح آماد و سپس «بخش کاربردها و فناوریهای توسعه پیشرفته» را بر عهده داشت، تا زمان ترور خود در اواخر سال ۲۰۲۰ ریاست سپند را نیز بر عهده داشت.
آلبرایت گفت: «به عنوان نهاد جانشین، این سازمان بخش قابل توجهی از نیروی انسانی که در اوایل دهه ۲۰۰۰ در برنامه هستهای فعالیت داشتند را به ارث برد. این سازمان شبکهای از گروههای زیرمجموعه و همچنین شرکتهای پوششی دارد که از طریق آنها تحقیقات و تدارکات مربوط به سلاحهای هستهای و سامانههای انتقال آنها انجام میشود. ساختار این شبکه امکان بهکارگیری بسیاری از کارکنانی را که در طرح آماد کار میکردند و امروز در شرکتهای خصوصی و دانشگاههای ایران فعالیت دارند فراهم میکند.»
در جریان جنگ دوازدهروزه در ژوئن ۲۰۲۵، ارتش اسرائیل اعلام کرد که مقر سازمان نوآوری و پژوهشهای دفاعی در تهران نیز هدف حمله قرار گرفته است؛ حملهای که همزمان با حملات به سایتهای هستهای و دیگر زیرساختهای حیاتی انجام شد.
