میزان خطر چقدر است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
براساس مطالعه جدیدی که بیش از ۸۷۰ هزار داوطلب بزرگسال مبتلا به دیابت نوع دو در آن حضور داشتند، از دست دادن ناگهانی حس بویایی یا احساس طعم فلز در دهان جزو عوارض جانبی داروهای جیالپی-۱ بهشمار میآیند. مطالعه حاضر بزرگترین مطالعهای است که تاکنون درباره ارتباط احتمالی داروهای محبوب کاهش وزن و دیابت با اختلالات بویایی و چشایی انجام گرفته است.
پژوهشگران دریافتند بیمارانی که داروهای جیالپی-۱ مصرف میکردند، در مقایسه با بیمارانی که از سایر داروهای دیابت استفاده میکردند، طی یک دوره دو ساله با افزایش ۴۸ درصدی خطر نسبی بروز اختلالات بویایی یا چشایی مواجه بودند.
از نظر آماری، ۰٫۳۷ درصد از داوطلبان گروه داروهای جیالپی-۱ دچار مشکل شدند، اما این رقم در مورد سایر داوطلبان ۰٫۲۲ درصد بود. این یعنی بهازای هر ۷۰۰ بیماری که با این داروها تحت درمان قرار میگیرند، یک نفر بیشتر دچار اختلالات بویایی و چشایی میشود.
داروهای مورد استفاده در این مطالعه شامل سماگلوتاید (اوزمپیک و وگووی) و تیرزپاتاید (مانجارو و زپباند) بودند. با اینحال، تمام داروهای جیالپی-۱ در قالب یک دسته واحد مورد بررسی قرار گرفتند و هیچکدام از داروها بهطور مجزا بررسی نشدند؛ محدودیتی که پژوهشگران به آن واقف بودهاند. این داروها از نظر ساختار مولکولی تفاوت دارند و ممکن است مشکلات مختلفی به بار بیاورند.
دکتر کایل هودبک، پزشک خانواده و مشاور بالینی مرکز آلپاس ولنس نووا در ایالت ویرجینیا، که نقشی در این مطالعه نداشت، به اپک تایمز گفت: «این مطالعه بهوضوح نشان میدهد که درمانهای موفق بر جنبههایی از سلامتی اثر میگذارند که معمولاً پایش نمیشوند.» هودبک حجم بالای نمونه را بزرگترین نقطه قوت این مطالعه میداند. گفتنی است که بیش از ۴۳۸ هزار داوطلب همتا در این مطالعه حضور داشتند.
یافتههای کلیدی
پژوهشگران در این مطالعه که در نشریه گوش و حلق و بینی و جراحی سر و گردن جاما منتشر شده است، سوابق پزشکی داوطلبان مبتلا به دیابت نوع دو را بررسی کردند. نیمی از داوطلبان داروهای جیالپی-۱ دریافت کرده و نیمی دیگر با سایر داروهای دیابت تحت درمان قرار گرفته بودند. داوطلبان هردو گروه از نظر جنسیت و محدوده سنی مشابه یکدیگر بودند.
نتایج نشان داد که این داروها بیش از چشایی بر بویایی اثر میگذارند. داوطلبان گروه داروهای جیالپی-۱ تقریباً ۸۱ درصد بیشتر در معرض اختلالات بویایی و ۵۲ درصد بیشتر در معرض اختلالات چشایی قرار داشتند. البته نرخ شیوع هردو عارضه از نظر آماری پایین بود.
این اختلالات شامل آنوسمی یا نابویایی و پاروسمی یا بویاییپریشی بودند. پاراژئوزیا یا احساس طعم فلز در دهان هم رایجترین اختلال چشایی محسوب میشد.
حواس بویایی و چشایی در لذت بردن از غذا خلاصه نمیشوند، بلکه جزو شاخصهای اولیه تندرستی بهشمار میروند و بعضاً میتوانند نشانه بیماریهای عصبی حاد مانند پارکینسون یا آلزایمر باشند.
گیرندههای جیالپی-۱ بهطور عمده در نقاطی مانند هیپوتالاموس، آمیگدال و اینسولای مغز متمرکز هستند که وظیفه پردازش حس بویایی و چشایی را برعهده دارند. از آنجا که داروهای جیالپی-۱ به دستگاه عصبی راه پیدا میکنند، ممکن است شیوه تفسیر سیگنالهای حسی مغز را دستخوش تغییر کنند.
جیالپی-۱ بهشکل طبیعی در سلولهای جوانههای چشایی تولید میشود. از اینرو، این داروها ممکن است بهشکل مستقیم بر ارتباطات شیمیایی سلولهای چشایی در سطح زبان اثر بگذارند.
اختلالات بویایی و چشایی اغلب با آسیبهای عصبی ناشی از دیابت ارتباط دارند، اما پژوهشگران با استناد به گزارشات موردی میگویند خودِ این داروها ممکن است در بروز این مشکلات دخیل باشند. گفتنی است که علائم بیماران بعضاً بعد از قطع داروهای جیالپی-۱ برطرف شده است.
توصیه پزشکان
کارشناسان مستقلی که دادههای این مطالعه را بررسی کردهاند، ارزیابی متفاوت اما اطمینانبخشی از نتایج داشتهاند.
دکتر شرنل سورتگری، متخصص استخواندرمانی و دانشآموخته مرکز علوم سلامت دانشگاه ایالتی اکلاهما، به اپک تایمز گفت: «این یافتهها میتوانند پژوهشگران را به بررسی دقیقتر اختلالات حسی مرتبط با مصرف آگونیستهای گیرنده جیالپی-۱ وادارند، اما شواهد قانعکنندهای دال بر ناایمنبودن این داروها ارائه نشده است.»
این مطالعه از نوع گذشتهنگر بود و عواملی مانند دوز مصرفی یا میزان پایبندی بیماران به درمان جایی در آن ندارند. از این گذشته، پژوهشگران بهجای آزمونهای استاندارد بویایی و چشایی، از کدهای سیستمی مراکز درمانی استفاده کردهاند. این روش در وهله اول مستلزم این است که بیمار متوجه علائم خود شود و آنها را گزارش کند.
پژوهشگران با توجه به این یافتهها توصیه میکنند که پزشکان باید قبل از تجویز داروهای جیالپی-۱ به احتمال بروز عوارض حسی اشاره کنند، وضعیت اولیه حس بویایی و چشایی بیماران را جویا شوند و استفاده از ابزارهای ارزیابی را برای بیماران گروه پرخطر در نظر بگیرند. بیمارانی که با علائم جدید یا حاد دستبهگریبان هستند، باید توسط متخصص گوش و حلق و بینی معاینه شوند.
دکتر فرناندو اوواله جونیور، جراح پلاستیک، متخصص طب چاقی و از کارشناسان وبسایت دراگواچ، که نقشی در این مطالعه نداشت، هشدار داده که نباید بهطور خودکار داروهای جیالپی-۱ را عامل بروز اختلالات حسی بدانیم.
اوواله به اپک تایمز گفت: «گمان نمیکنم که این مشکلات بهشکل مستقیم نتیجه مصرف داروهای جیالپی-۱ باشند.» او افزود که اختلالات بویایی و چشایی میتوانند نتیجه عفونتهای ویروسی، مشکلات سینوس، امراض دهان و دندان، رفلاکس اسید، کووید-۱۹، دیابت، بیماریهای عصبی یا مصرف سایر داروها باشند.
اوواله گفت که از بیماران درباره زمان شروع علائم سؤال میکند تا معلوم شود که مشکل بعد از شروع داروهای جیالپی-۱ رخ داده یا بعد از افزایش دوز دارو ایجاد شده است. او همچنین بررسی میکند که علائم چه تأثیری بر الگوی تغذیه، دریافت مایعات و کیفیت زندگی بیماران داشتهاند.
اوواله افزود: «اگر علائم خفیف باشند، بیمار را تحت نظر میگیرم. اما اگر علائم ادامهدار باشند، شدت پیدا کنند یا جلوی غذا خوردن را بگیرند، کاهش دوز یا قطع موقت دارو را در نظر میگیریم یا بیمار را به متخصص گوش و حلق و بینی ارجاع میدهم.»
