تحلیلگران میگویند اینکه رقبای اصلی ایالات متحده چگونه میتوانند از «درگیر شدن» آمریکا در خاورمیانه بهرهبرداری کنند، به مدت زمان این درگیری بستگی دارد.
عملیات «خشم حماسی» برای روسیه و چین مجموعهای «ترکیبی» از فرصتهای بالقوه ایجاد کرده است؛ اما به گفته تحلیلگران مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی (CSIS)، در حال حاضر هیچیک به نظر نمیرسد آماده بهرهبرداری از «حواسپرتی» آمریکا در رابطه با ایران باشند.
با این حال، آنان تأکید کردند اگر ایالات متحده نتواند بهسرعت تسلط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بر تنگه هرمز را تضعیف کند تا کشتیرانی تجاری از سر گرفته شود، و همچنین همراه با اسرائیل به پیروزی قاطعی در نابود کردن توانایی جمهوری اسلامی برای توسعه سلاح هستهای دست یابد، این وضعیت میتواند تغییر کند.
ویل تادمن، رئیس دفتر بخش ژئوپلیتیک و سیاست خارجی CSIS، در نشست «وضعیت فعلی» در ۱۶ مارس در واشینگتن گفت: «در نهایت، همهچیز به مدت زمان جنگ بازمیگردد.»
او دیدگاههای ماریا اسنگووایا، کارشناس روسیه، و بانی لین، مدیر پروژه «قدرت چین» را جمعبندی میکرد.
سود کوتاهمدت برای روسیه
اسنگووایا گفت روسیه از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در کوتاهمدت سود برده است؛ اما این سود شامل برتری در میدان نبرد علیه اوکراین نمیشود.
او افزود: «اوکراین امیدوارانه از بدترین شرایط زمستان عبور کرده است. اکنون بهار است و شرایط برای مقاومت در برابر حملات روسیه کمی آسانتر شده. همچنین حملات روسیه در هفتههای اخیر تا حدی کاهش یافته، هرچند این به معنای عدم بازگشت سریع با شدت بالا نیست.»
به گفته او، پس از آنکه دونالد ترامپ در ۱۲ مارس با صدور معافیت ۳۰روزه تحریمهای نفتی روسیه را تعلیق کرد، مسکو بیش از ۷ میلیارد دلار از افزایش فروش نفت سود برده است.
با این حال، او تأکید کرد این موضوع «تغییردهنده بازی» برای روسیه نیست؛ زیرا این کشور با کسری بودجه ۵۰ میلیارد دلاری در سال ۲۰۲۶ مواجه است و همچنان قصد دارد دستکم ۲۵ میلیارد دلار از هزینههای سالانه خود بکاهد. این امر نشان میدهد مقامات روسیه انتظار ندارند این وضعیت بهطور اساسی شرایط اقتصادی را تغییر دهد؛ مگر آنکه تنگه هرمز برای مدت طولانی ناامن باقی بماند.
او افزود افزایش واقعی تولید نفت روسیه برای بهرهبرداری کامل از لغو تحریمها هفتهها یا حتی ماهها زمان میبرد. همچنین بانکهایی مانند بانکهای هند در پرداخت برای نفت روسیه، که ممکن است پس از پایان معافیت ۳۰روزه تحویل نشود، محتاط هستند.
به گفته او، ارزش ایران برای روسیه بیشتر در نقش آن بهعنوان عامل بیثباتکننده علیه منافع آمریکا در خاورمیانه است. در حالی که روسیه اطلاعاتی در اختیار جمهوری اسلامی قرار میدهد، ولادیمیر پوتین میتواند تهدید ارسال تسلیحات پیشرفته به تهران را بهعنوان «اهرم فشار» در تعامل با دولت ترامپ—برای تمدید معافیت تحریمها یا ادامه حمایت از اوکراین—به کار گیرد.
اسنگووایا همچنین اشاره کرد روسیه همراه با چین در رأیگیری ۱۱ مارس شورای امنیت سازمان ملل که حملات ایران به کشورهای حوزه خلیج فارس را محکوم میکرد، رأی ممتنع داد.
با این حال، برخلاف چین، روسیه در رزمایشهای دریایی برنامهریزیشده در اوایل سال شرکت کرد. او همچنین به گزارشهایی اشاره کرد مبنی بر اینکه مجتبی خامنهای در مسکو در حال بهبود از جراحات است.
تادمن در واکنش به این گزارش گفت: «فکر میکنم این را یک روزنامه کویتی مطرح کرده بود؛ اما همیشه کاملاً بر پایه واقعیت نیستند.»
وضعیتی پیچیده برای چین
بانی لین گفت تأثیر جنگ بر چین «پیچیده» است؛ زیرا حدود ۲۵ درصد از واردات نفت خام خود را از ایران تأمین میکند. با این حال، او نگرانیها درباره استفاده چین از این فرصت برای حمله به تایوان را رد کرد.
او گفت: «معمولاً تحلیلگران خیلی سریع هر اقدام آمریکا را به تایوان ربط میدهند. ارتباطی وجود دارد؛ اما مهم است به یاد داشته باشیم چین محاسبات خاص خود را درباره تایوان دارد که صرفاً به توان دفاعی آمریکا وابسته نیست.»
لین افزود دیدار برنامهریزیشده اواخر مارس میان ترامپ و شی جینپینگ برای چین بسیار مهمتر از ایران است. ترامپ در ۱۶ مارس اعلام کرد خواسته است این دیدار «حدود یک ماه» به تعویق بیفتد.
او گفت: «به نظر من دلیل اینکه چین مستقیماً با آمریکا درباره ایران درگیر نشده این است که میخواهد این موضوعات را از هم جدا نگه دارد.»
منافع گسترده چین در منطقه
لین گفت چین فراتر از واردات نفت، منافع گستردهای در منطقه دارد. به گفته او، از سال ۲۰۱۹ تاکنون، چین نزدیک به ۹۰ میلیارد دلار در پروژههایی مانند تأسیسات LNG، بنادر، شبکههای برق و طرحهای پتروشیمی در خاورمیانه سرمایهگذاری کرده است. همچنین صادرات این کشور به خاورمیانه در سال ۲۰۲۵ تقریباً دو برابر سریعتر از صادرات آن به سایر نقاط جهان رشد کرده است.
او افزود: «در حالی که جمهوری اسلامی ایران با حمله به زیرساختهای انرژی کشورهای خلیج فارس در حال تلافی است، این اقدامات بر سرمایهگذاری کلی چین در منطقه نیز تأثیر میگذارد.»
با این حال، به گفته او، بعید است چین برای کمک به تلاشهای تحت رهبری آمریکا جهت حفاظت از کشتیهای تجاری در تنگه هرمز، ناوهای جنگی اعزام کند؛ حتی با وجود اینکه دو ناوشکن در جیبوتی مستقر دارد و در حال ساخت بندری با کاربری دوگانه در گوادر پاکستان است.
رویکرد محتاطانه چین
او چند دلیل برای این رویکرد برشمرد: چین از تعهدات دفاعی رسمی نسبت به ایران اجتناب کرده، از حکومت تهران فاصله گرفته و همچنان ۹۰ درصد نفت تحریمی ایران را با تخفیف خریداری میکند؛ بهطوری که نفتکشهای تحت پرچم یا قرارداد چین روزانه تا ۱۲ میلیون بشکه نفت را از طریق تنگه هرمز جابهجا میکنند.
لین گفت بررسی دیدگاههای داخلی در چین نشان میدهد برخلاف تصور برخی، بسیاری از تحلیلگران چینی نسبت به استفاده آمریکا از سامانههای پیشرفته دفاعی مانند تاد (THAAD) و پاتریوت برای مقابله با پهپادهای ایرانی «مشکوک» هستند و این اقدام را نوعی پیام به پکن تلقی میکنند.
او گفت برخی کارشناسان چینی مینویسند: «چرا آمریکا و اسرائیل باید اینهمه از توانمندیهای پیشرفته علیه کشوری در حد متوسط مانند ایران استفاده کنند؟ شاید به این دلیل که میخواهند این قابلیتها را در شرایط واقعی تمرین و نمایش دهند تا بعداً علیه چین به کار بگیرند.»
به گفته او، برخی دیگر نیز معتقدند: «این دومین عملیات بزرگ آمریکا در سال جاری است، اول ونزوئلا و دوم ایران و هر دو کشور تأمینکنندگان مهم نفت برای چین هستند. بنابراین، هرچند این اقدامات مستقیماً علیه چین نیست، میتواند بهطور غیرمستقیم برای مهار چین استفاده شود.»
لین گفت از دید چین، این درگیریها کاملاً جدا از یکدیگر دیده نمیشوند. به همین دلیل، نخستین پرسشی که برای پکن مطرح میشود این نیست که «چگونه از این وضعیت بهره ببرد»، بلکه این است که «این وضعیت تا چه اندازه به چین آسیب خواهد زد.»
