نویسنده: میلتون ازراتی
درگیریها در خلیج فارس محاسبات دولتها و کسبوکارها را در سراسر جهان برهم زده است. طرفهای درگیر—ایالات متحده، ایران و تا حدی عربستان سعودی و دیگر کشورهای نفتی منطقه—ناچار شدهاند راهبردهایی را که تنها چند هفته پیش منطقی به نظر میرسید، بازنگری کنند.
اختلال در عرضه نفت ناشی از این درگیریها، افزایش قیمتها و تهدیدهای سیاسی، نظامی و اقتصادی مرتبط با آن، کشورها را از اروپا تا ژاپن و بهویژه در پکن به تجدیدنظر واداشته است. هنوز ابهامات زیادی وجود دارد و این وضعیت برای مدتی ادامه خواهد داشت. با این حال، یک نکته روشن است: رویدادهای سال گذشته، بهویژه این جنگ، برنامههای پکن برای پیشبرد یوان بهعنوان جایگزینی برای دلار آمریکا در جایگاه ارز اصلی جهان—آنچه اقتصاددانان «ارز ذخیره جهانی» مینامند—را به عقب رانده است.
پکن مدتی است که بهطور جدی در تلاش برای بینالمللی کردن یوان است. طرح «کمربند و جاده» ابتکار کمربند و جاده در سراسر آسیا، آفریقا و حتی اروپا و قاره آمریکا، معمولاً وامها را به یوان تعیین میکند و بازپرداخت را نیز با همین ارز میطلبد، نه دلار. چین همچنین سازوکارهای وامدهی بینالمللی مبتنی بر یوان ایجاد کرده تا جایگزینی برای نهادهای عمدتاً دلاری مانند بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول باشد.
سامانه پرداخت بینبانکی فرامرزی چین (CHIPS) نیز بهعنوان رقیبی برای انحصار نزدیک به کامل نظام تسویه مالی مبتنی بر دلار یعنی سوئیفت عمل میکند. بسیاری از توافقهای تجاری چین، حتی آنهایی که خارج از چارچوب کمربند و جاده هستند، به یوان منعقد میشوند، نه دلار. این اقدامات و ابتکارهای کمتر شناختهشده دیگر، سلطه گسترده دلار در تجارت و مالیه جهانی را تا حدی تضعیف کردهاند. شی جینپینگ نیز پنهان نکرده که خواهان آن است یوان در نهایت جای دلار را بهعنوان ارز مسلط جهان بگیرد.
از آنجا که انرژی در تمامی ابعاد اقتصاد بینالملل نقشی محوری دارد، پکن بخش بزرگی از تلاشهای خود برای ترویج یوان را بر بازار نفت متمرکز کرده است. چین با عربستان سعودی و دیگر تولیدکنندگان نفت به توافقهایی دست یافته که معاملات سنتی مبتنی بر دلار را دور میزند. همچنین از تحریمهای واشنگتن علیه نفت ایران استفاده کرده تا نفت ایران را با تخفیف خریداری کند و این معاملات را از طریق کانالهای مالی چینی و با یوان انجام دهد. این ترتیبات برای هر دو طرف سودمند بوده است؛ ایران توانسته تحریمهای آمریکا را دور بزند و چین نیز نفت ارزانتری به دست آورده است.
اگر پرداخت با یوان برای ایران به اندازه دلار راحت نبود، ایران با خرید گسترده از چین، عملاً استفاده از یوان را توجیهپذیر کرد. هر دو طرف نیز از این وضعیت رضایت داشتند، زیرا میتوانستند به ایالات متحده ضربه بزنند؛ ایران از طریق رساندن نفت تحریمشده خود به بازار، و چین از طریق یافتن راهی دیگر برای جایگزینی یوان بهجای دلار.
افزایش نقش یوان در بازار نفت برای پکن بهویژه جذاب بود، زیرا واشنگتن و دلار طی دههها از نوعی توافق غیررسمی با تولیدکنندگان نفت در شبهجزیره عربستان برخوردار بودهاند. این سازوکار که به «پترودلار» معروف است، دلار را به ارز اصلی معاملات نفت تبدیل کرده است. این نظام پس از پایان تحریم نفتی سال ۱۹۷۳ توسط اوپک شکل گرفت. بر اساس آن، آمریکا متعهد شد چتر امنیتی برای عربستان سعودی و دیگر تولیدکنندگان نفت فراهم کند، مشروط بر اینکه نفت را به دلار قیمتگذاری کنند، معاملات به دلار انجام شود و درآمدهای نفتی نیز در داراییهای دلاری سرمایهگذاری شود. این سازوکار تنها عامل جایگاه دلار بهعنوان ارز ذخیره جهانی نبود، اما به یکی از ستونهای اصلی آن تبدیل شد.
در حالی که پکن تمایل دارد این ساختار تضعیف شود، تحولات اخیر در خلیج فارس نتیجهای معکوس داشته است. در مراحل ابتدایی درگیریها، ممکن بود پکن تصور کند دست بالا را دارد؛ زیرا در زمانی که ایران کنترل تنگه هرمز را در اختیار داشت، چین تقریباً تنها کشوری بود که از خلیج فارس نفت دریافت میکرد و این معاملات عمدتاً بر پایه یوان انجام میشد.
اما محاصره دریایی واشنگتن این مزیت را از بین برد. مهمتر از آن، آمریکا نشان داد که به تعهدات خود در چارچوب نظام پترودلار پایبند است؛ نه فقط در جنگ، بلکه در دفاع از عربستان سعودی و دیگر تولیدکنندگان نفت در برابر حملات حکومت ایران. این وضعیت، در کنار افزایش نفوذ آمریکا در کشورهایی مانند ونزوئلا، باعث شده چین دو حوزه مهم را که برای گسترش نفوذ مالی خود و ارتقای جایگاه یوان روی آنها سرمایهگذاری کرده بود، از دست بدهد.
اوضاع امروز، بهکمترین بیان، بسیار سیال و متغیر است. هرگونه شکست یا ناکامی برای آمریکا—که احتمال آن هم کم نیست—میتواند جایگاه دلار را، هم در بازارهای جهانی نفت و هم بهطور کلی، تضعیف کند. پکن نیز ممکن است در برابر عقبنشینیای که در مسیر ترویج یوان متحمل شده، پاسخی طراحی کند.
اما در شرایط فعلی، دلار در رقابت برای برتری جهانی از یوان پیش افتاده است؛ وضعیتی که نشان میدهد رؤیای شی جینپینگ برای تبدیل یوان به ارز مسلط جهان، بسیار بیشتر از آنچه پکن انتظار داشت به تأخیر خواهد افتاد و حتی ممکن است هرگز محقق نشود.
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
درباره نویسنده: میلتون ازراتی کمکویراستار نشریه نشنال اینترست، زیرمجموعه مرکز مطالعات سرمایه انسانی دانشگاه بوفالو، و اقتصاددان ارشد شرکت ارتباطاتی وستد در نیویورک است. او پیش از حضور در وستد بهعنوان استراتژیست بازار و اقتصاددان ارشد برای لرد، ابت و شرکا کار میکرد. ازراتی اغلب برای سیتی ژورنال و بهطور مرتب برای مجله فوربز مقاله مینویسد. «سی فردا: سه دهه آتی جهانیشدن، جمعیتشناسی و چگونه زندگی خواهیم کرد» آخرین کتاب اوست.
