سفر مسعود پزشکیان به چین برای شرکت در اجلاس همکاریهای شانگهای، در شرایطی انجام شده که سه کشور اروپایی اقدام به فعالسازی مکانیزم ماشه کردهاند و از سویی دیگر احتمال وقوع مجدد جنگ بیش از هر زمانی بر ایران سایه انداخته است. تحلیلگران میگویند با توجه شرایط بغرنج فعلی جمهوری اسلامی به نظر نمیرسد که این سفر دستاورد چندانی برای تهران به همراه داشته باشد.
ایران که از سال ۲۰۲۳ عضو اجلاس شانگهای است یک عضو تازهوارد محسوب میشود و حضور پزشکیان در اجلاس ۲۰۲۵ فرصتی برای دیدار با رهبرانی مانند شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین فراهم کرده است. با این حال جنگ ۱۲ روزۀ اخیر نشان داد برخلاف آنچه که جمهوری اسلامی تصور میکرد، روسیه و چین هیچ یک متحد استراتژیک تهران نیستند و در برابر حملات اسرائیل به ایران در بهترین حالت تنها به صدور بیانیههای محکومیت اکتفا کردند. این در حالی است که در سالهای اخیر، چین در قبال تحریمهای سنگین نفتی ایران بیشترین سود را به دلیل خرید نفت ایران با تخفیفهای هنگفت داشته است، و روسیه نیز در جنگ با اوکراین از توان پهپادی ایران بهره برده است.
چالشهای فزاینده جمهوری اسلامی ناشی از تحریمهای جدید غربی و همینطور پیامدهای جنگ با اسرائیل باعث شده حضور پزشکیان در اجلاس سازمان همکاری شانگهای بیش از آنکه راهحلی عملی برای مشکلات اقتصادی و سیاسی ایران باشد، جنبهای تشریفاتی داشته باشد.
در فوریه ۲۰۲۵، دولت ترامپ تحریمهای جدیدی علیه شبکههای بینالمللی فروش نفت ایران اعمال کرد که میلیونها بشکه نفت را هدف قرار داد. همچنین در ۲۱ اوت ۲۰۲۵، وزارت خزانهداری آمریکا تحریمهای جدیدی علیه برنامههای مرتبط با ایران وضع کرد. اما نقطه اوج این فشارها، اقدام فرانسه، آلمان و انگلیس بود که فرآیند مکانیسم ماشه را برای بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل فعال کردند. این مکانیسم، که بخشی از توافق برجام است، باعث میشود تحریمهای پیشین سازمان ملل علیه برنامه هستهای ایران بازگردانده شود. مگر آنکه در یک ماه آینده توافقی حاصل شود که مانع از اجرایی شدن این تحریمها شود.
اجرایی شدن مکانیسم ماشه به دلیل عدم پایبندی ایران به تعهدات هستهای صورت گرفته و میتواند تحریمهای گستردهای از جمله محدودیتهای مالی را ایجاد کند. چنین تحریمهای سنگینی با هرچه بیشتر تحت فشار قرار دادن اقتصاد رو به زوال ایران، عضویت در سازمان شانگهای را کم اهمیت میکند. زیرا این اجلاس فاقد ابزارهای حقوقی برای مقابله با تحریمهای سازمان ملل یا آمریکا است.
جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ نه تنها اقتصاد ایران را از طریق آسیب به زیرساختها تضعیف کرد، بلکه حمایت جهانی از اسرائیل را تقویت کرد و تحریمها را توجیهپذیرتر ساخت. در چنین فضایی، اعضای اجلاس شانگهای نظیر چین و روسیه، علیرغم روابط نزدیک با ایران، تمایلی به تنش و درگیری مستقیم با غرب ندارند و تمرکزشان بیشتر بر امنیت داخلی و مبارزه با تروریسم است تا حل مناقشات خارجی مانند جنگ ایران و اسرائیل.
اجلاس همکاریهای شانگهای هر چند بستری برای همکاری کشورهای شرقی فراهم کرده است اما به زعم ناظران فاقد قدرت و کارایی لازم برای مقابله با فشارهای غربی است و نمیتواند مشکلات ساختاری جمهوری اسلامی را برطرف کند. مشکلاتی که خروج از آن نیاز به حل مناقشه با غرب دارد، نه تکیه بر سازمانهایی در شرق که تأثیر محدودی دارند. مناقشهای که ریشه آن در دشمنی با اسرائیل، پرونده هستهای، حمایت از تروریسم و توسعه برنامه موشکی است.
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
