بیشتر ما بخش زیادی از روز خود را یا روی مبل میگذرانیم یا پشت میز کار مینشینیم؛ اما همه انواع نشستن یکسان نیستند.
پژوهشهای جدید نشان میدهد جایگزینکردن بیهدف نشستن جلوی تلویزیون با فعالیتهایی مانند کتابخواندن یا کار روی یک پروژه، میتواند به تقویت مغز کمک کند و خطر ابتلا به زوال عقل را در آینده کاهش دهد.
با توجه به اینکه زوال عقل اکنون سومین علت مرگ در میان سالمندان در سراسر جهان است، پژوهشگران به یک عادت ساده اما مؤثر اشاره کردهاند: جایگزینکردن زمان تماشای منفعلانه صفحهنمایش با فعالیتهای ذهنی فعال میتواند خطر ابتلا را تا ۱۱ درصد کاهش دهد.
نشستن منفعلانه خطر را افزایش نداد
یافتههای این مطالعه که بهتازگی در نشریه «پزشکی پیشگیری آمریکا» منتشر شده، برای نخستینبار میان نشستن منفعلانه و نشستن همراه با فعالیت ذهنی در ارتباط با خطر زوال عقل تمایز قائل شده است—و این تفاوت قابل توجه است.
پژوهشگران دادههای نزدیک به ۲۱ هزار نفر در بازه سنی ۳۵ تا ۶۴ سال را بررسی کردند که طی ۱۹ سال، از ۱۹۹۷ تا ۲۰۱۶، دنبال شده بودند. شرکتکنندگان درباره عادتهای نشستن، فعالیت بدنی و سایر رفتارهای مرتبط با زوال عقل پرسشنامههایی را تکمیل کردند. این دادهها با سوابق سلامت و مرگ در سوئد تطبیق داده شد تا موارد جدید زوال عقل شناسایی شود. در طول این مطالعه، ۵۶۹ مورد جدید از این بیماری ثبت شد.
این مطالعه سه نتیجه مهم را نشان داد:
هر یک ساعت فعالیت ذهنی—مانند مطالعه، کار یا حل جدول—با کاهش حدود ۴ درصدی خطر ابتلا به زوال عقل همراه بود. این اثر محافظتی بهویژه در افراد ۵۰ تا ۶۴ ساله قویتر بود.
اگر یک ساعت از زمان نشستن منفعلانه با یک فعالیت ذهنی جایگزین میشد، کاهش خطر به ۷ درصد میرسید.
در حالی که سایر سطح فعالیتها ثابت باقی میماند، افزودن یک ساعت فعالیت ذهنی در روز میتوانست خطر زوال عقل را حدود ۱۱ درصد کاهش دهد.
نشستن منفعلانه، مانند تماشای تلویزیون، بهتنهایی خطر زوال عقل را افزایش نداد—البته زمانی که سایر عوامل سبک زندگی در نظر گرفته شدند. به بیان دیگر، نشستن روی مبل لزوماً مضر نیست؛ بلکه یک فرصت از دسترفته محسوب میشود.
ماتس هالگرن، پژوهشگر ارشد این مطالعه از مؤسسه کارولینسکا در سوئد، گفت: «نحوه استفاده از مغز در هنگام نشستن، عامل مهمی در عملکرد شناختی آینده است و همانطور که نشان دادیم، میتواند آغاز زوال عقل را پیشبینی کند.»
درگیری ذهنی مهمترین عامل است
این یافتهها با انتظارات متخصصان نیز همخوانی دارد.
دیوید پرلموتر، متخصص مغز و اعصاب، به اپکتایمز گفت: «آنچه روشن است این است که درگیری ذهنی مهمترین عامل است—نه نوع دقیق فعالیت. فعالیتهایی که نیاز به فکرکردن، تمرکز و مشارکت دارند، مانند مطالعه، نوشتن، یادگیری مهارت جدید، حل معما یا کار روی یک مسئله، معمولاً مفیدتر از فعالیتهای منفعلانه مانند تماشای تلویزیون هستند.»
او افزود بهترین فعالیتها آنهایی هستند که کمی چالشبرانگیز باشند، شامل یادگیری چیز جدیدی شوند یا نیاز به حل مسئله داشته باشند. «نکته اصلی این است که فعالیت مشخصی بهعنوان “بهترین” وجود ندارد؛ مهم این است که بهجای بیتوجهی، مغز خود را فعال نگه دارید.»
این موضوع با مفهوم «ذخیره شناختی» نیز همراستا است—ایدهای که میگوید به چالش کشیدن مداوم مغز، به آن کمک میکند بهتر با اثرات پیری و بیماری مقابله کند.
البته پرلموتر تأکید کرد که این مطالعه مشاهدهای است، نه مداخلهای؛ بنابراین تنها میتواند ارتباطها را نشان دهد و نه رابطه علت و معلولی را. همچنین ممکن است افرادی که فعالیتهای ذهنی بیشتری انتخاب میکنند، از نظر سلامت عمومی، سطح تحصیلات یا سبک زندگی، در وضعیت بهتری باشند.
فراموش نکنید حرکت کنید
هالگرن گفت رفتارهای کمتحرک یک عامل خطر «گسترده اما قابل تغییر» برای بسیاری از بیماریها از جمله زوال عقل هستند. این مطالعه نشان میدهد که همه رفتارهای کمتحرک خطر یکسانی ندارند. او افزود: «برخی از آنها ممکن است خطر زوال عقل را افزایش دهند، در حالی که برخی دیگر میتوانند اثر محافظتی داشته باشند. مهم است که با افزایش سن، هم از نظر بدنی فعال بمانیم و هم از نظر ذهنی—بهویژه زمانی که نشستهایم.»
درگیری ذهنی تنها بخشی از ماجراست.
کریستوفر یو. میسلینگ، عصبشناس، گفت فعالیت ذهنی در حالت نشسته و فعالیت بدنی هر دو به سلامت مغز کمک میکنند؛ اما از مسیرهای متفاوت.
او توضیح داد فعالیتهای ذهنی با به چالش کشیدن حافظه، توجه و حل مسئله، شبکههای شناختی را مستقیماً تقویت میکنند؛ در حالی که فعالیت بدنی از طریق افزایش جریان خون، کاهش التهاب و تقویت «انعطافپذیری عصبی»—توانایی مغز برای ایجاد ارتباطات جدید—بهطور غیرمستقیم به سلامت مغز کمک میکند.
او گفت: «بهطور کلی، شواهد علمی برای تأثیر ورزش در کاهش خطر زوال عقل قویتر و پایدارتر است؛ اما ترکیب فعالیت بدنی منظم با فعالیتهای ذهنی در حالت نشسته، بیشترین اثر محافظتی را به همراه دارد.»
