در میانه تنشها بر سر تنگه هرمز، ایالات متحده و اندونزی از ایجاد یک «شراکت همکاری دفاعی عمده» خبر دادند؛ اقدامی که به گفته مقامها با هدف تقویت همکاری نظامی و افزایش توان نظارت بر مسیرهای حیاتی دریایی انجام شده است.
پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، و شافری شمسالدین، وزیر دفاع اندونزی، در دیداری در پنتاگون که روز دوشنبه این هفته انجام شد بر گسترش این همکاری تأکید کردند. بر اساس بیانیه منتشرشده، این توافق شامل ارتقای توان دفاعی، افزایش آموزشهای نظامی و تمرکز بر حوزههایی مانند آگاهی دریایی، سامانههای زیرسطحی و فناوریهای خودکار است.
مقامهای آمریکایی میگویند این همکاری میتواند تصویری دقیقتر از فعالیتهای دریایی میان اقیانوس هند و دریای چین جنوبی ارائه دهد و توان واکنش در شرایط بحرانی را افزایش دهد.
در همین حال، توجهها به تنگه مالاکا جلب شده است؛ گذرگاهی حیاتی که بخش قابلتوجهی از تجارت جهانی نفت از آن عبور میکند. در نیمه نخست سال ۲۰۲۵، روزانه حدود ۲۳.۲ میلیون بشکه نفت از این مسیر عبور کرده که تقریباً سهدهم کل تجارت دریایی نفت جهان را تشکیل میدهد.
این تنگه که میان شبهجزیره مالایا و جزیره سوماترا قرار دارد، از نظر تاریخی همواره محل رقابت قدرتهای منطقهای بوده و از منظر اقتصادی و راهبردی یکی از مهمترین مسیرهای کشتیرانی جهان بهشمار میرود.
این تنگه مسیر اصلی کشتیرانی میان اقیانوس هند و اقیانوس آرام است. همچنین اقتصادهای بزرگ آسیایی مانند هند، تایلند، اندونزی، مالزی، فیلیپین، سنگاپور، ویتنام، چین، ژاپن، تایوان و کره جنوبی را به هم متصل میکند.
ژاپن هر سال مقادیر زیادی مواد خام از آفریقا و خاورمیانه وارد میکند؛ بهویژه اینکه ۹۰ درصد نفت این کشور از تنگه مالاکا عبور میکند، به همین دلیل ژاپن آن را «شاهرگ حیاتی دریایی» خود میداند.
برای چین، اهمیت این تنگه حتی بیشتر است. در نیمه نخست سال ۲۰۲۵، حدود نیمی از واردات عبوری از مالاکا به مقصد چین بوده است. در سال ۲۰۰۳، هو جینتائو، رهبر وقت حزب کمونیست چین، اصطلاح «معضل مالاکا» را مطرح کرد؛ به این معنا که رشد اقتصادی این کشور به نفت وارداتی وابسته است و حدود ۸۰ درصد نفت خام وارداتی چین از این گذرگاه باریک عبور میکند؛ گذرگاهی که در شرایط بحران، سایر قدرتها میتوانند آن را مسدود کنند. از این رو، سیاستگذاران چین این تنگه را یک گلوگاه حیاتی میدانند.
آمریکا نیز از این مسیر تجارت نفت انجام میدهد. حدود ۸۰۰ هزار بشکه نفت از سواحل شرقی آمریکا از این مسیر عبور میکند و حدود ۲۰۰ هزار بشکه (عمدتاً از تأمینکنندگان خاورمیانه) پس از عبور از این تنگه به سواحل غربی آمریکا میرسد.
کنترل تنگه مالاکا امکان اعمال نفوذ و کنترل بر مسیرهای کشتیرانی کشورهای مرتبط را فراهم میکند. برای ایالات متحده، این امر به حفظ موقعیت برتر در رقابتهای بینالمللی و درگیریهای احتمالی کمک میکند.
ممکن است این پرسش مطرح شود که با وجود مسیرهای جایگزین متعدد، چرا این تنگه تا این اندازه مهم است؟
نخست اینکه کوتاهترین مسیر دریایی میان خاورمیانه و شرق آسیا است. همچنین در مقایسه با مسیرهای جایگزین، آبهای آرامتر و مسیر عبور ایمنتری دارد. در تابستان، بادهای موسمی جنوبغربی در منطقه غالب هستند. در همان زمان، بادهای تجاری جنوبشرقی از نیمکره جنوبی از خط استوا عبور کرده و به بادهای جنوبغربی تبدیل میشوند.
از آنجا که بادهای موسمی و تجاری در یک جهت میوزند، مسیرهایی که از جنوبغرب به شمالشرق کشیده شدهاند مستعد دریاهای مواج و بادهای شدید هستند.
اما تنگه مالاکا در جهت شمالغرب امتداد دارد—برخلاف جهت بادهای غالب—و به همین دلیل مسیر نسبتاً ایمنی برای کشتیرانی است. مسیرهای جایگزین یا بسیار طولانی هستند یا بخشهایی دارند که در جهت خطرناک جنوبغرب به شمالشرق قرار گرفتهاند.
به همین دلیل است که تنگه مالاکا اهمیت دارد.
جاکارتا تأکید کرده که در این رقابت جانب هیچ طرفی را نمیگیرد و به توازن میان واشینگتن و پکن ادامه خواهد داد. با این حال، با ایجاد این شراکت دفاعی جدید، محیط عملیاتی میان آمریکا و اندونزی بهطور محسوسی تغییر کرده است. این اقدام دولت ترامپ در بحران کنونی با ایران، از نظر راهبردی بسیار مهم و آیندهنگرانه تلقی میشود.
با ایجاد این شراکت، آمریکا عملاً کنترل گرههای کلیدی و آبراههای راهبردی در مسیر «جاده ابریشم دریایی» برای انتقال نفت از ایران به چین را بهدست آورده است.
اگرچه آمریکا اکنون تنگه هرمز را محاصره کرده، گزارش والاستریت ژورنال نشان میدهد که ایران و چین ممکن است بتوانند این محاصره را تحمل کنند. زیرا پیش از آغاز جنگ، ایران بیش از نیاز خود نفت صادر کرده بود و ۹۰ درصد این صادرات به چین میرفت. به عبارت دیگر، ایران با پیشبینی وقوع جنگ، نفتکشهای موسوم به «ناوگان سایه» را از پیش بارگیری و به دریا اعزام کرده بود. در نتیجه، این نفتکشها از حملات هوایی آمریکا آسیب ندیدند. گزارشها حاکی است که در حال حاضر حدود ۱۶۰ میلیون بشکه نفت روی آبها در حال جابهجایی است.
اما اکنون که اندونزی و آمریکا شریک نظامی شدهاند، حتی اگر این نفتکشها از تنگه هرمز خارج شوند، قادر به عبور از تنگه مالاکا نخواهند بود. در نگاه گستردهتر، اندونزی، تنگه مالاکا، و همچنین فیلیپین، ژاپن، ویتنام و استرالیا، در مجموع یک «زنجیره جزایر اول» گستردهتر را تشکیل میدهند.
این اقدام نهتنها شریان نفتی ایران را تحت کنترل میگیرد، بلکه به دونالد ترامپ در نشست ماه آینده با شی جینپینگ برتری میدهد. با نزدیک شدن این نشست، محاصره تنگه هرمز همراه با این شراکت جدید، اهرم فشار بزرگی در اختیار ترامپ علیه چین قرار داده است. و درست در زمانی که محاصره تنگه هرمز تهدیدی جدی برای اقتصاد ایران ایجاد کرده بود، ترامپ در اقدامی غیرقابل پیشبینی اعلام کرد که این تنگه را دوباره باز میکند.
او در شبکه ایکس نوشت: «چین بسیار خوشحال است که من تنگه هرمز را بهطور دائم باز میکنم.» ترامپ همچنین اعلام کرد که پکن پذیرفته است به ایران سلاح ارسال نکند. اما در نامهای به شی جینپینگ هشدار داد که اگر چین به تهران سلاح برساند، ممکن است با تعرفه ۵۰ درصدی مواجه شود.
ترامپ در گفتوگو با ماریا بارتیرومو توضیح داد که در نامه خود از رئیسجمهور چین خواسته به ایران سلاح ندهد.
او همچنین گفت: «رئیسجمهور شی وقتی چند هفته دیگر به آنجا بروم، من را در آغوش خواهد گرفت. ما بهطور هوشمندانه و بسیار خوب با هم کار میکنیم! آیا این بهتر از جنگیدن نیست؟» و در ادامه افزود: «ما اگر لازم باشد، در جنگیدن بسیار توانمند هستیم—بسیار بهتر از هر کس دیگر!»
