مهربانی با همدلی آغاز میشود؛ حسی که مدارهای مغزی را فعال میکند و با انعکاس احساسات دیگران در شما حس دلسوزی را پرورش میدهد.
کنت نربرن در سال ۱۹۸۹ تصمیم گرفت با تاکسی کار کند. او در داستان «سفری با تاکسی که هرگز فراموشش نمیکنم» از کتاب «مرا وسیله آسایش خود کن» نوشت: «وقتی این شغل را انتخاب کردم، انتظار نداشتم با معنویات سروکار پیدا کنم. از آنجا که شبها کار میکردم، تاکسیام به اتاقک اعتراف سیّار تبدیل شده بود.»
«با افرادی آشنا شدم که زندگیشان مایه شگفتی و ارتقای روحیاتم شد. بعضیها نیز باعث خندهام میشدند یا اشکم را درمیآوردند. اما هیچکدام به اندازه زندگی خانمی که در یکی از شبهای گرم ماه اوت سوارش کردم اثرگذار نبودند.»
نربرن به اپک تایمز گفت: «به مبدأ رسیدم، اما کسی آفتابی نشد. پیش خودم گفتم بهتر است بروم و در بزنم یا همینجا منتظرم بمانم؟ خیلی از رانندهها همانجا بیخیالِ مسافر میشوند.»
تصمیم گرفت برود و در بزند. خانمی حدوداً ۸۰ ساله در را باز کرد.
خانم از او پرسید: «میتوانید کمک کنید چمدانم را تا ماشین بیاورم؟»
نربرن پاسخ مثبت داد. خانم همزمان گفت: «میخواهم به خانه سالمندان بروم. دکترم گفته باید در خانه سالمندان زندگی کنم.»
خانم سوار تاکسی شد. در صندلی ماشین نشست و گفت: «ممکن است از داخل شهر برویم؟ این آخرینبار است که شهر را میبینم. دوست دارم از جاهایی برویم که در طول زندگیام مهم بودهاند.»
«او مرا به یک سالن رقص در گوشهای از شهر برد و گفت اینجا بود که اولینبار با همسرش آشنا شد. از کنار خانههایی که در آنها زندگی کرده بود گذشتیم و به هتلی رسیدیم که در قدیم بهعنوان آسانسورچی در آن کار میکرد.»
تمام شب در شهر گشت زدیم و شب را به صبح رساندیم. خانم گفت: «خسته شدم. برویم.»
نربرن او را به خانه سالمندان رساند. وقتی خانم از تاکسی پیاده شد، پرسید: «خوب، چقدر باید تقدیمتان کنم؟»
نربرن پاسخ داد: «لازم نیست چیزی بپردازید.»
خانم گفت: «اما باید کرایه بگیرید.»
نربرن گفت: «نگران نباشید، مسافران دیگری هم هستند.»
نربرن به او کمک کرد چمدانش را از ماشین بیرون بیاورد. کارکنان خانه سالمندان با صندلی چرخدار منتظرش بودند. خانم جلو آمد، نربرن را محکم در آغوش گرفت و گفت: «بابت کاری که کردید ممنونم.»
نربرن گفت: «یکی از آن لحظاتی بود که آدم را به فکر وامیدارد. شاید رسالتم در آن لحظه از زندگی این بود که به او کمک کنم.»
مهربانی در ظاهر به نفع کسی است که مورد مهر و محبت قرار میگیرد، اما فرد مهربان نیز به شکلی ملموس و درخور توجه از مهربانی خود نفع میبرد. تأثیر مهربانی بهطور مشخص در دادههای علمی و حتی در دیانای انسان مشهود است.
مهربانی دنیای درونی انسان را دگرگون میکند
مهربانی در ذات انسان است. دانشمندان متوجه شدهاند که کودکان حتی در سن ۱۸ ماهگی با آگاهی کامل به دیگران کمک میکنند.
مهربانی معمولاً با همدلی آغاز میشود. وقتی با رنج دیگران همدردی میکنیم، دوست داریم آنها را از این رنج برهانیم و به این ترتیب انگیزه پیدا میکنیم که با آنها مهربانانه رفتار کنیم.
«مدار همدلی» مغز در این لحظات فعال میشود.
مطالعه محققان علوم اعصاب نشان میدهد که وقتی نورونهای آینهای در مغز فعال میشوند، احساس یا واکنشی در فرد شکل میگیرد که مشابه همان احساس و واکنش طرف مقابل است. به این ترتیب، مغز انسان با همپوشانیِ تجربه دیگران با تجربیات شخصی خود مواجه میشود.
مهربانی فراتر از پایان دادن به درد و رنج دیگران است. نیتی در پسِ مهربانی نهفته است که ما را به فکر بهبود وضع زندگی دیگران میاندازد که آن هم بدون چشمداشت انجام میگیرد.
اما وقتی میبخشید، چیزی نصیبتتان میشود که دنیای درونیتان را زیباتر میکند.
در مطالعهای که در سال ۲۰۲۳ در استرالیا انجام گرفت، ۶۷۱ داوطلب در یک آزمایش دوهفتهای شرکت کردند. آنها به طور تصادفی به چهار گروه تقسیم شدند: اعضای گروه اول موظف بودند نسبت به خودشان مهربان باشند. اعضای گروه دوم باید برونگرا و اجتماعیتر میشدند. اعضای گروه سوم میبایست در فعالیتهایی مانند هنر یا موسیقی شرکت میکردند و اعضای گروه چهارم موظف بودند نسبت به دیگران مهربان باشند. محققان بهطور روزانه بررسی کردند که این رفتارها چه احساسی در داوطلبان ایجاد میکنند.
وقتی نوبت به «شادمانی روانی»، حس عمیقِ رضایت و هدفمندی، رسید، کمک به دیگران نسبت به کارهای دیگر تأثیر بیشتری داشت. مراقبت از خود، روابط اجتماعی و تجربه هنر احساسات مثبتی در داوطلبان ایجاد میکردند، اما نمیتوانستند با حس خوشایندی که مهربانی نسبت به دیگران در انسان ایجاد میکرد رقابت کنند.
مهربانی به شکل طبیعی شادیآور است. در مطالعهای که در سال ۲۰۱۹ در «مجله روانشناسی اجتماعی» انتشار یافت، محققان دریافتند افرادی که ۷ روز کارهای مهربانانه انجام دادند، با افزایش قابلتوجه احساس شادمانی مواجه شدند. جالب است بدانید که فرقی ندارد با خانوادهتان مهربان باشید یا با غریبهها مهربانانه رفتار کنید. هرچه بیشتر مهربانانه رفتار کنید یا شاهد مهربانی باشید، شادمانتر خواهید بود.
از این گذشته، مهربانی تنها بر احساسات شما اثر نمیگذارد، بلکه دیانای شما را هم دستخوش تغییر میکند و نقش تعیینکنندهای در عملکرد سیستم ایمنی دارد.
کردار نیک دیانای شما را دستخوش تغییر میکند
جمعی از دانشمندان دانشگاه کالیفرنیا سعی کردند از این موضوع سر دربیاورند که آیا مهربانی در قبال دیگران میتواند موجب تغییرات ژنتیکی شود یا خیر.
محققان برای آزمایش تجربی این موضوع داوطلبان بزرگسال خود را به شکل تصادفی و به مدت ۴ هفته به سه گروه تقسیم کردند: اعضای گروه اول باید نسبت به افراد خاصی مهربان میبودند، اعضای گروه دوم باید نسبت به خودشان مهربان میبودند و اعضای گروه سوم نیز میبایست بهعنوان گروه کنترل عمل میکردند.
داوطلبان در ابتدا و انتهای مطالعه آزمایش خون دادند. محققان دامنه تغییر ژنهای مرتبط با التهاب و استرس را بررسی کردند؛ ژنهایی که فعالیت بیشازحد آنها با افزایش خطر بیماریهایی مانند امراض قلبی ارتباط مستقیم دارد.
نتایج درخور توجه بودند. گروهی که نسبت به دیگران رفتار مهربانانه داشتند، شاهد بیشترین تغییر مثبت در فعالیت ژنتیکی سلولهای ایمنی خود بودند. نمونه خون این افراد نیز از کاهش بیان ژنهای مرتبط با التهاب و استرس حکایت داشت.
این یافتهها مؤید یکی از مطالعات قبلی آنها بود که در سال ۲۰۱۷ انجام گرفت. نتیجه مطالعه قبلی این بود: «نیازی به فعالیتهای پرهزینه، نظارت مربی یا کارهای سنگین نیست. همینکه انجام کارهای کوچک و مهربانانه در قبال دیگران را در برنامه روزانهتان بگنجانید، کافی است که عملکرد ژنهای لکوسیت دستخوش تغییر شود.»
آثار دامنهدار مهربانی
ابیگیل مارش، متخصص علوم اعصاب و پژوهشگر همدلی در دانشگاه جورجتاون، به اپک تایمز گفت: «اکثر رفتارها، احساسات و ویژگیهای انسانی دستکم تا حدی به لحاظ اجتماعی قابل سرایت هستند.»
مشاهده دیگران در حین انجام کارهای مهربانانه مدارهای مغزی بیننده را فعال میکند تا او هم مهربانانه رفتار کند و بدون اینکه خود را به زحمت بیاندازد مهربانتر باشد.
در حکایتی معروف از طوفانی میشنویم که هزاران ستاره دریایی نیمهجان را در ساحل به حال خود رها میکند. مردم آنجا جمع شدند اما کاری نمیکردند و مردی از دور مشغول تماشای آنها بود. کودکی جلو آمد و ستارههای دریایی را یکییکی گرفت و به آب انداخت. مرد گفت: «پسرم، ساحل تا کیلومترها ادامه دارد و صدها ستاره دریایی اینجا هستند. تو نمیتوانی چیزی را عوض کنی!» کودک لبخند زد، ستاره دریایی دیگری را برداشت و آن را به دریا انداخت و پاسخ داد: «من زندگی همین یکی را تغییر دادم!» مرد تحت تأثیر قرار گرفت، به او پیوست و کمکم همه به کمک آنها آمدند.
دادهها نشان میدهند که عمل مهربانانه شما میتواند بیش از آنچه که فکرش را میکنید اشاعه پیدا کند.
تحقیقات آدام گرنت، استاد مدرسه وارتون در دانشگاه پنسیلوانیا، قابلسرایتبودن مهربانی را در قالب «فرگشت بالادستی» تأیید میکنند. داوطلبانی که در آزمایشات کنترلشده او شاهد کمک به دیگران بودند، ۲۶ درصد بیشتر به غریبهها کمک میکردند.
جیمز فاولر و نیکلاس کریستکیس، که هردو جامعهشناس هستند، مطالعه درخور توجهی انجام دادهاند که نشان میدهد رفتار سخاوتمندانه از طریق شبکههای اجتماعی تا سه لایه اشاعه پیدا میکند. مطالعه آنها که در نشریه معتبر «نشستهای آکادمی ملی علوم» انتشار یافته است، نشان میدهد که وقتی کسی سخاوتمندانه رفتار میکند، دیگران نیز در قبال اطرافیان خود سخاوتمندانه رفتار میکنند و زنجیره رفتار مهربانانه شکل میگیرد.
آنها مشاهده کردند که وقتی کسی بدون خودخواهی عمل میکند، دوستان و حتی دوستانِ دوستان او نیز به انجام کارهای سخاوتمندانه ترغیب میشوند. این اثر دامنهدار تا سه لایه ادامه پیدا میکند و همچون موجی در شبکههای انسانی به حرکت درمیآید.
مهربانی تا کجا اشاعه پیدا میکند؟
استنلی میلگرام، روانشناس آمریکایی، در سال ۱۹۶۰ دست به یک آزمایش زد و نشان داد که هرکسی بهطور میانگین از طریق ۵.۲ فرد واسطه با یک غریبه ارتباط پیدا میکند. این همان قضیه معروف «دنیای کوچک» است که نشان میدهد ما انسانها بیش از آنچه که تصورش را میکنیم به هم متصل هستیم. جهان با پیشرفت فناوری کوچکتر شده و میانگین افراد واسطه به ۳.۵۷ کاهش یافته است.
داستان نربرن درباره کمک به آن خانم سالخورده که به ۴۰ سال پیش بازمیگردد، همچنان اثرگذار است. نربرن گفت بعد از انتشار این داستان در اینترنت ایمیلهای بسیار زیادی بهویژه از سوی جوانان دریافت کرد که میگفتند عمیقاً تحت تأثیر داستان قرار گرفتهاند. داستان نربرن بسیاری از آنها را ترغیب کرد که در زندگی مهربانتر باشند و باور کنند که یک کار مهربانانه ساده میتواند تفاوت قابلتوجهی را رقم بزند.
توسعه مهربانی
در مطالعهای که در نشریه «علوم روانشناسی» انتشار یافت، محققان داوطلبان را بهطور تصادفی به دو گروه تقسیم کردند: گروه اول ۸ هفته تحت آموزش ذهنآگاهی قرار گرفتند و گروه دوم بهعنوان گروه کنترل عمل کردند.
داوطلبان در انتهای آزمایش در یک اتاق انتظار حضور یافتند و تصور میکردند که قرار است گزارش خود را درباره یکی از مراحل آزمایش ارائه کنند. یک بازیگر با عصا از جلوی آنها عبور کرد. بازیگر که در حین راه رفتن درد میکشید، درست در مقابل داوطلبان توقف کرد. سپس به تلفن همراه خود نگاه کرد، آه بلندی کشید و به دیوار تکیه زد.
اتفاقی که در ادامه رخ داد قابل پیشبینی بود. ۵۰ درصد از اعضای گروه ذهنآگاهی به سرعت صندلیشان را رها کردند. در مقابل، تنها ۱۵ درصد از اعضای گروه کنترل دست به این کار زدند.
نویسندگان افزودند: «ذهنآگاهی تأثیر بسیار شگرفی داشت و احتمال مداخله برای تسکین فرد رنجدیده را ۵ برابر افزایش داد.»
آزمایشات بعدی تأیید کردند که حتی ۳ هفته تمرین ذهنآگاهی نیز میتواند حس همدلی را به شکل قابلتوجهی تقویت کند.
روش دیگری که برای توسعه مهربانی وجود دارد این است که حس کنید به چیز بزرگتری تعلق دارید. برای نمونه میتوانید از خانه بیرون بروید و شاهد شگفتیها باشید. در مطالعهای که در سال ۲۰۱۵ در «مجله شخصیت و روانشناسی اجتماعی» انتشار یافت، تعدادی از داوطلبان در مقابل درختان بلند اکالیپتوس ایستادند و به مدت ۱ دقیقه به آنها چشم دوختند. سایر داوطلبان نسبت به درختان بیاعتنا بودند و به ساختمان مدرن علوم نگاه میکردند. داوطلبانی که به درختان نگاه میکردند، تمایل بیشتری به کمک به دیگران داشتند و چندان اهل تکبر و خودپسندی نبودند.
نربرن گفت که بعد از آن روزِ فراموشنشدنی در تاکسی در طول زندگی به چند راهکار مختلف برای مهربانی آگاهانه دست یافته است.
نربرن افزود: «یک روش ساده این است که از خودمان بپرسیم آیا انجام کار خوب در قبال دیگران ارزشمندتر از زحمتی است که به خودمان میدهیم؟ و اگر پاسخ مثبت بود، کار درست را انجام دهیم.»
مهربانی آگاهانه میتواند از کارهای کوچک آغاز شود. مارش این فرمول را پیشنهاد میکند: اگر اتفاق شماره ۱ رخ دهد، کار شماره ۲ را انجام خواهم داد. «هرگاه دری را باز میکنم، حواسم هست که اگر کسی درحال نزدیکشدن بود، در را برای او نگهدارم… وقتی زبالهای را روی زمین میبینم، آن را برمیدارم.»
او گفت: «این فرمول در ابتدا سخت و پرزحمت است، اما کمکم به یک عادت تبدیل میشود.»
نربرن نتیجه گرفت که لحظات مهربانی- مانند سفر معروف او با تاکسی- غیرمنتظره هستند، اما مردم هرروز با چنین لحظاتی مواجه میشوند. اگر متوجه چنین لحظاتی شدید، آنها را دریابید و مهربان باشید.»
«با این کار در بلندمدت زندگی بسیار بهتری خواهید داشت.»
