در این مقاله با نگاهی دقیقتر به بررسی تأثیر مزاج، فشارهای روحی و التهاب بر سلامت پوست سر میپردازیم و راهکارهای درمانی مؤثر را ارزیابی خواهیم کرد.
ریزش مو اتفاق آزاردهنده، احساسی و گیجکنندهای است، بهویژه اگر دلایل مرسوم آن با شرایط شما مطابقت نداشته باشد. طب سنتی چینی دیدگاه متفاوتی دارد: کمپشتی مو اغلب نشانه ناترازی عمیق در سازوکار درونی بدن است. این الگوها که از «مزاج» منحصربهفرد انسان نشأت میگیرند، بر تابآوری در قبال استرس، تعادل هورمونی، گردش خون و مشکلات التهابی اثر میگذارند.
درمانگران طب سنتی چینی با شناسایی این الگوها از گزینههایی مانند دمنوشهای گیاهی، طب فشاری و اصلاح سبک زندگی برای تقویت موها استفاده میکنند.
دیدگاه طب سنتی چینی درباره علل ریزش مو
چنگشیو شی، درمانگر تایوانی طب سنتی چینی و رئیس انجمن پزشکی تونگده، در یکی از قسمتهای برنامه «سلامت بانوان» در شبکه انتیدی گفت که ریزش مو دلیل واحدی ندارد، بلکه از اختلال چندین سازوکار درونی بدن نشأت میگیرد. کمخونی، کمبود یین کلیه، انباشت رطوبت و گرما، استرس مزمن یا عوارض داروها از جمله داروهای سرطان رایجترین علل ریزش مو هستند.
کمخونی و کمبود یین کلیه
مو در طب سنتی چینی «مازاد خون» است که از ارتباط تنگاتنگ سلامت مو و گردش خون حکایت دارد. اگر خون فراوان و سیّال باشد، پوست سر تغذیه و رشد مو دوچندان میشود.
به گفته شی، «اگر خون ناکافی یا راکد باشد، بدن اندامهای حیاتی را در اولویت قرار میدهد و بخشهایی مانند موها و ناخنها که اهمیت کمتری دارند آسیب میبینند.»
همچنین گفته میشود که کلیهها «جوهره بدن» را ذخیره میکنند که با رشد، تولیدمثل و سالخوردگی ارتباط دارد. کاهش انرژی یین کلیه بر اثر افزایش سن باعث میشود که موها نازکتر، خشکتر و شکنندهتر شوند.
این باورها با دیدگاه طب مدرن درخصوص تغییرات هورمونی مرتبط با سن، کاهش گردش خون و افت روند ترمیم سلولی مطابقت دارند.
انباشت رطوبت و گرما
یکی دیگر از علل رایج ریزش مو در طب سنتی چینی انباشت «رطوبت و گرما» در بدن است. شاید این اصطلاح تا حالا به گوشتان نخورده باشد، اما با التهاب مزمن خفیف که در پژوهشهای غربی به آن اشاره شده مطابقت دارد.
افرادی که با انباشت رطوبت و گرما دستبهگریبان هستند، پوست بدن و پوست سرشان اغلب چرب است و با قرمزی، تحریکپذیری یا درماتیت سبورهای دستوپنجه نرم میکنند. انباشت رطوبت و گرما در هوای گرم و مرطوب شدت میگیرد و ممکن است با مصرف غذاهای پرقند و کربوهیدراتهای تصفیهشده وخامت بیشتری پیدا کند.
شی افزود که مصرف بیشازحد قند بسیار محرک است. این مسئله در تحقیقات مدرن به اثبات رسیده است: مطالعه نشریه مواد مغذی در سال ۲۰۲۳ نشان داد آقایان جوانی که در طول هفته بیش از ۳ هزار و ۵۰۰ میلیلیتر نوشیدنی قندی مصرف میکردند، سهبرابر بیشتر در معرض ریزش مو قرار داشتند.
وقتی التهاب درونی با رطوبت بیرونی- بهویژه در آبوهوای گرم- درهم میآمیزد، فشار التهابی وارده به فولیکولهای مو افزایش یافته و احتمال ریزش مو چندبرابر میشود.
اثر استرس
استرس یکی دیگر از عوامل مهم ریزش مو به شمار میآید و تأثیر آن میتواند تدریجی یا ناگهانی باشد. نمونه بارز آن آلوپسیا آرهآتا یا طاسی منطقهای است که باعث کچلی سکهای میشود.
مطالعه پژوهشگران دانشگاه هاروارد که در سال ۲۰۲۱ در نشریه نیچر انتشار یافت، نشان میدهد که استرس مزمن سطح کورتیکوسترون (معادل کورتیزول در موشهای آزمایشگاهی) را بالا میبرد، فاز استراحت سلولهای بنیادی فولیکول مو را طولانیتر کرده و از رشد موهای جدید ممانعت میکند.
شی افزود که افراد مبتلا به طاسی منطقهای ناشی از استرس اغلب پوست سر رنگپریده دارند که نشانه کاهش گردش خون و جریان انرژی است.
راهکارهای درمانی سرطان
شیمیدرمانی بهعنوان یکی از عوامل ریزش مو شناخته میشود، اما شی معتقد است بیمارانی که پیش از شیمیدرمانی یا پرتودرمانی سراغ داروهای گیاهی چینی میروند، معمولاً ریزش موی خفیفتری دارند.
این داروها به تقویت بدن، تولید خون و کاهش التهاب کمک میکنند. حتی اگر موها دچار ریزش شده باشند، داروهای طب سنتی چینی با احیای تعادل به رویش مجدد و بهبود موها کمک میکنند.
شی به بیماران سرطانی توصیه میکند که پیش از آغاز شیمیدرمانی یا پرتودرمانی از طب سنتی چینی برای تقویت بدن کمک بگیرند، زیرا این کار شدت عوارض جانبی را به حداقل میرساند.
الگوهای متفاوت در آقایان و خانمها
ریزش مو در آقایان و خانمها شکل متفاوتی دارد. این عارضه در آقایان اغلب تحت تأثیر آندروژنها (هورمونهای استروئیدی که سطح آن در آقایان بالاتر است) رخ میدهد و معمولاً با عقبنشینی خط رویش مو یا طاسی فرق سر همراه است که بهعنوان طاسی با الگوی مردانه شناخته میشود. ریزش مو در خانمها پراکندهتر است و در قالب کمپشتی کلی موها رخ میدهد.
اختلالات هورمونی خانمها گاهی باعث طاسی موضعی مشابه آقایان میشود. شی به مورد خانمی اشاره کرد که در آستانه یائسگی بود و با استرس شدید و نوسانات عاطفی دستوپنجه نرم میکرد.
طب سنتی چینی در این موارد بر تسکین کبد و تنظیم جریان «چی» تمرکز دارد و از گیاهان تقویتکننده کلیه برای احیای تعادل هورمونها و تثبیت خلقوخو استفاده میکند.
بیماران مبتلا به ریزش مو اغلب مزاج متفاوتی دارند که معمولاً از رنگ پوست سرشان پیداست؛ بهویژه اگر ریزش مو به مرحله حاد رسیده باشد. برای نمونه، پوست سر در طاسی منطقهای ناشی از استرس بهطور محسوس رنگپریده و گاهی روشنتر از پوست اطراف دیده میشود. اما افرادی که با انباشت رطوبت و گرما دستبهگریبان هستند، معمولاً پوست سرشان قرمز میشود و به خارش میافتد که بعضاً با ایجاد جوشهای چرکی همراه است.
علائم فیزیکی به درمانگران طب سنتی چینی کمک میکنند تا داروهای مناسب را بسته به شرایط بیماران تجویز کنند.
دمنوشهای گیاهی برای تقویت سلامت مو
شی دمنوشهای خاصی را برای رفع علل مختلف ریزش مو توصیه میکند:
کمخونی: دمنوش چوانشیونگ
ریزش موی ناشی از کمخونی بیشتر در خانمها دیده میشود و ممکن است با علائمی مانند کمرنگشدن خون قاعدگی، کاهش ترشحات، لبهای رنگپریده و کمرنگشدن ناخنها همراه باشد.
شی گیاه چوانشیونگ را توصیه میکند که باعث بهبود گردش خون میشود و برای سلامت قلب و تنظیم هورمونها مفید است.
طرز تهیه: سه برش از گیاه چوانشیونگ را درون یک فنجان آب داغ بیندازید. برای عصارهگیری بهتر میتوانید مخلوط را کمی بجوشانید. اگر وقت ندارید، آن را با آب داغ دم کنید.
استرس: دمنوش نعناع
از دمنوش نعناع برای رفع ریزش موی ناشی از استرس استفاده میشود. این دمنوش کبد را آرام میکند و باعث به جریان افتادن انرژی میشود. ترکیبات معطر طبیعی نعناع اثر آرامبخش دارند. تحقیقات مدرن خواص آنتیاکسیدانی، ضدباکتریایی و حتی ضدسرطانی نعناع را به اثبات رساندهاند.
طرز تهیه: آب جوش را درون فنجان بریزید و حدود ۲ تا ۳ گرم برگ خشک نعناع به آن اضافه کنید و مخلوط را هم بزنید. اگر از برگ تازه استفاده میکنید، مقدار آن را به ۴ تا ۶ گرم افزایش دهید. برگ تازه آب بیشتری دارد و غلظت ترکیبات فعال آن کمتر است.
انباشت رطوبت و گرما: دمنوش قاصدک
انباشت رطوبت و گرما معمولاً در افراد مبتلا به درماتیت سبورهای یا کسانی که با قرمزی و خارش پوست سر مواجه هستند دیده میشود. در طب سنتی چینی، قاصدک به دلیل قابلیت گرمازدایی و سمزدایی شناخته میشود و برای رفع ریزش موی ناشی از انباشت رطوبت و گرما مفید است.
مطالعات نشان دادهاند که برگ قاصدک سرشار از آنتیاکسیدان بوده و اثرات ضدالتهابی دارد.
طرز تهیه: حدود ۲ تا ۳ گرم قاصدک خشک را درون یک فنجان آب داغ بریزید و بگذارید چند دقیقه دم بکشد.
توصیه شی این است که هنگام استفاده از دمنوشهای گیاهی از مقادیر کم شروع کنید تا دچار بیشمصرفی نشوید. اگر پس از نوشیدن ان احساس ناراحتی کردید، مصرف دمنوش را قطع کنید. کسانی که از دمنوشها در برنامه درمانی خود استفاده میکنند، باید با درمانگر طب سنتی چینی مشورت کنند تا درمانگر دوز مورد نیازشان را تعیین کند.
طب فشاری و ماساژ دادن پوست سر
ماساژ دادن پوست سر گردش خون را بهبود میبخشد و از ریزش مو جلوگیری میکند. براساس طب سنتی چینی، پوست سر نقاط فشاری فراوانی دارد- نقاطی در امتداد مریدینها یا همان کانالهای انرژی بدن- که ماساژ دادن آنها اثر درمانی دارد.
توصیه شی این است که از شانه دندانهدرشت با نوک گرد استفاده کنید تا پوست سر به آرامی ماساژ داده شود. این روش نقاط فشاری پوست سر را تحریک کرده و گردش خون و جریان «چی» یا انرژی حیاتی را تقویت میکند.
این روش برای کسانی که با گردش خون ضعیف ناشی از کمبود انرژی کلیه یا کمخونی دستبهگریبان هستند، مفید است. اما افراد مبتلا به درماتیت سبورهای باید از شانهزدن مکرر پرهیز کنند، زیرا تحریک و خارش پوست سر را شدیدتر میکند. شی در این موارد پودرهای گیاهی را تجویز میکند که همزمان با شامپو زدن مصرف میشوند و علائم بیمار را تسکین میدهند.
شی علاوه بر شانهزدن توصیه میکند که برای حمایت از سلامت موها نقاط فشاری سر را با ملایمت ماساژ دهید. این نقاط عبارتند از:
نقطه صد اجتماع (بایهوئی)
- کارکرد: بالا بردن انرژی، بهبود گردش خون در سر و تسکین ذهن.
- محل: بالای سر در نقطه تلاقی خط میانی جمجمه با خط عرضی منتهی به گوشها.
- فایده: افزایش جریان خون در پوست سر و حمایت از رشد مو در مشکلات مربوط به استرس، گردش خون ضعیف یا کمپشتی ناشی از سن.
نقطه هوشیاری چهار ذهن (سیشنکونگ)
- کارکرد: تنظیم دستگاه عصبی و بهبود گردش خون در فرق سر.
- محل: چهار نقطه در فاصله ۳.۳ سانتیمتری (عرض انگشت شست) از جلو، عقب و دو طرف نقطه بایهوئی.
- فایده: انتقال مواد مغذی به فولیکولها و کمک به رفع کمپشتی پراکنده ناشی از کمخونی، کمبود انرژی کلیه یا فشار روانی مزمن.
نقطه حیاط ذهن (شنتینگ)
- کارکرد: پاکسازی ذهن، کاهش تنش و گرما و التهاب پیشانی.
- محل: روی خط میانی جمجمه در فاصله نیم سانتیمتری از خط رویش جلوی مو.
- فایده: کمک به رشد مجدد موها در خط رویش جلوی مو و کاهش ریزش ناشی از استرس.
نقطه کاخ باد (فنگفو)
- کارکرد: تسکین تنش گردن، بهبود گردش خون در سر و تغذیه مغز.
- محل: گودی زیر استخوان پسسری در قاعده جمجمه.
- فایده: تسکین عضلات گردن که باعث کاهش جریان خون در پوست سر شدهاند و حمایت از سلامت موها در قسمت فوقانی و پشت سر.
نقطه استخر باد (فنگچی)
- کارکرد: تقویت گردش خون، گرمازدایی و تسکین گردن و شانهها.
- محل: گودی زیر استخوان پسسری در طرفین گردن.
- فایده: بهبود گردش خون در پوست سر و کاهش علائم انباشت رطوبت و گرما اعم از چربی، خارش یا التهاب پوست سر که عوامل اصلی کمپشتی مو هستند.
توصیه میشود این نقاط را یک یا دو مرتبه در روز با نوک انگشت بهصورت دایرهای به مدت ۳۰ تا ۶۰ ثانیه ماساژ دهید. ماساژ دادن این نقاط را میتوان با شانهزدن پوست سر ترکیب کرد تا جریان خون افزایش یافته و فولیکولها قویتر شوند.
یک مطالعه مروری در سال ۲۰۲۲ نشان داد که طب سوزنی در توقف ریزش موی ناشی از آلوپسیا آرهآتا، طاسی با الگوی مردانه و درماتیت سبورهای مؤثر عمل میکند.
اصلاح سبک زندگی برای بهبود ریزش مو
اگر دچار ریزش مو شدید، مهمترین گام احیای تعادل جسم، ذهن و روح است. مؤلفههای زندگی مدرن مانند استرس مزمن، رژیم غذایی نامناسب، مصرف بیشازحد دارو، کمخوابی و استراحت ناکافی معمولاً با ریزش مو مرتبط هستند.
شی بر عادتهای زیر تأکید دارد:
- پرهیز از شبزندهداری: کمخوابی میتواند مزاج کلی شما را بههم بریزد و التهاب مزمن را تشدید کند که به ناترازیهای درونی مانند انباشت رطوبت و گرما یا گرمای درونی بدن دامن میزند.
- مدیریت استرس: استرس مزمن نهتنها انرژی بدن را تخلیه میکند، بلکه باعث تسریع روند ریزش مو میشود. از اینرو، سلامت مو مستلزم برخورداری از تعادل عاطفی است.
- رژیم غذایی سبک و متعادل: رژیم غذایی متعادل میتواند از انباشت رطوبت و گرما که با ریزش مو ارتباط دارد جلوگیری کند و فشار وارده به بدن را به حداقل برساند؛ بهویژه در مواردی که فرد الگوی خواب نامنظمی دارد.
