چربی احشایی برخلاف چربی معمولی بهواسطه التهاب و اختلال هورمونی به احتمال ابتلا به سرطان دامن میزند.
اندازه دور کمر ممکن است نسبت به عدد روی ترازو شاخص بهتری برای تعیین خطر سرطان باشد. چاقی از دیرباز به افزایش نرخ سرطان نسبت داده شده است، اما تحقیقات کنونی به عامل دقیقتری اشاره میکنند: محل ذخیره چربیها در بدن.
چربی احشایی- چربی شکمی که اطراف کبد، پانکراس و روده ذخیره میشود- بیتأثیر نیست. این چربی باعث تولید ترکیبات شیمیایی التهابی و هورمونهایی میشود که شرایط لازم را برای شیوع و گسترش سرطان فراهم میکنند.
برخلاف چربی زیرجلدی، که زیر پوست قرار دارد، چربی احشایی درون بدن ذخیره میشود و حتی میتواند از نگاه ترازو هم دور بماند. این یعنی حتی افرادی که شاخص توده بدنی طبیعی دارند، ممکن است در معرض خطر سرطان باشند.
برای درک علت خطرناکبودن چربی احشایی و مهار آن باید بدانیم که این چربی دقیقاً چیست و در کجای بدن قرار دارد.
چه چیزی چربی احشایی را متفاوت میکند؟
چربی احشایی در عمق حفره شکمی دخیره میشود و اندامهایی مانند کبد، پانکراس و روده را احاطه میکند. چربی احشایی قابل لمس نیست و نمیتوانید آن را درون آینه ببینید. از اینرو، خیلیها از وجود آن بیخبر هستند.
دکتر ویلجان بلترا، جراح چاقی و متابولیک، به اپک تایمز گفت: «به چربی احشایی چربی فعال هم میگویند، زیرا یک اندام درونریز است که ترکیبات مضر را مستقیماً وارد جریان خون و سیاهرگ باب میکند که درنهایت به کبد میرسند. خطر اصلی این است که چربی احشایی سیتوکینهای پیشالتهابی آزاد میکند.»
چربی احشایی از این جهت خطرناک است که در قیاس با چربی زیرجلدی سیتوکینهای پیشالتهابی و هورمونهای بیشتری آزاد میکند و به التهاب مزمن اما خفیف در کل بدن دامن میزند.
بررسی چربی احشایی با استفاده از روشهای تصویربرداری مانند امآرآی و سیتیاسکن انجام میگیرد یا مقدار آن با محاسبه نسبت دور کمر به دور باسن برآورد میشود. دور کمر بالای ۹۰ سانتیمتر در خانمها و دور کمر بالای ۱۰۰ سانتیمتر در آقایان نشانه هشداردهنده افزایش چربی احشایی و خطرات سلامتی مرتبط با آن است.
نقش چربی احشایی در افزایش احتمال سرطان
چربی احشایی فضایی را در بدن فراهم میکند که پژوهشگران آن را «ریزمحیط توموری» مینامند؛ شرایطی ایدهآل که به رشد و گسترش سرطان کمک میکند.
بلترا گفت: «چربی احشایی بهواسطه التهاب سیستمیک مزمن اما خفیف، با ابتلا به سرطان ارتباط مستقیم دارد. این چربیها به دیانای آسیب میزنند و باعث میشوند که سلولها به شکل بدخیم تکثیر پیدا کنند.»
این سازوکار فرایندهای مختلفی دارد. چربی احشایی سیتوکینهای التهابی ترشح میکند که به تنش اکسایشی دامن میزنند، باعث تکثیر غیرطبیعی سلولها میشوند، عملکرد طبیعی سیستم ایمنی را مختل کرده و هورمونهایی مانند لپتین آزاد میکنند که عملکرد سلولها را از حالت طبیعی خارج میکند.
افزایش چربی احشایی باعث تشدید مقاومت به انسولین میشود و سطح انسولین و فاکتور رشد شبهانسولین موجود در خون را افزایش میدهد؛ دو عاملی که به تکثیر و بقای سلولهای سرطانی کمک میکنند.
مطالعهای که در دسامبر ۲۰۲۵ در نشریه مؤسسه ملی سرطان انتشار یافت، نشان داد که سطح بالای چربی احشایی با افزایش قابلتوجه خطر سرطان کبد ارتباط مستقیم دارد. افرادی که چربی احشایی دارند، تقریباً ۴ برابر بیشتر در معرض ابتلا به این بیماری هستند.
اما هیزلوود، پژوهشگر سرطان در مؤسسه سرطانهای زودهنگام دانشگاه کمبریج و نویسنده اصلی مطالعه سرطان کبد، به اپک تایمز گفت: «انسولین بر نمایه التهابی و هورمونهای جنسی اثر میگذارد. همهچیز شبیه یک شبکه بزرگ بوده و این وضعیت مصداق وقوع طوفان است.»
هیزلوود افزود: «چربی کبدی خطر سرطان کبد را افزایش میدهد که منطقی است. این چربی درست در اطراف کبد قرار دارد و سیتوکینهای پیشالتهابی ترشح میکند.»
مطالعهای که در سال ۲۰۲۱ در نشریه مواد مغذی انتشار یافت، تأیید کرد که ریزمحیط توموری خطر ابتلا به سرطانهای روده بزرگ، پانکراس، کبد، پستان، آندومتر، تخمدان و مری را حتی در افرادی که شاخص توده بدنی طبیعی دارند افزایش میدهد. سطح بالای چربی احشایی با پیشآگهی ضعیفتر، بازگشت بیماری و نرخ مرگومیر بالاتر ارتباط مستقیم دارد.
مطالعهای که در سال ۲۰۲۳ در نشریه بیامسی کنسر انتشار یافت، نشان داد که چربی احشایی بالاتر در بیماران مبتلا به سرطان آندومتر باعث تشکیل تومورهای تهاجمیتر و بقای بدون پیشرفت میشود؛ امری که نشان میدهد این چربی نهتنها در شیوع سرطان دخیل است، بلکه بر پیامدهای آن هم اثر میگذارد.
چگونه میتوانیم چربی احشایی را از بین ببریم
از آنجا که چربی احشایی از نظر متابولیکی بهشدت فعال است، به تغییرات هدفمند در سبک زندگی بهخوبی پاسخ میدهد.
رژیم غذایی
جنیفر شرر، متخصص تغذیه و کارشناس تمرینات پزشکی، در ایمیلی به اپک تایمز نوشت: «کاهش مصرف غذاهای فوقفرآوریشده و قندهای افزوده از منظر علم تغذیه به کاهش التهاب و تثبیت انسولین کمک میکند که نقش بسزایی در کاهش چربی احشایی دارد.»
شرر مصرف وعدههای غذایی مبتنی بر پروتئین، سبزیجات و کربوهیدراتهای کامل را توصیه میکند. از این گذشته، وعدههای سرشار از فیبر، دریافت پروتئین کافی و خوردن غذاهای پروتئینی قبل از کربوهیدراتها به تثبیت قند خون و کاهش چربی احشایی کمک خواهد کرد.
شواهد بالینی از رژیمهای کمکربوهیدرات حمایت میکنند. مطالعهای که در سال ۲۰۲۰ در نشریه مواد مغذی و متابولیسم انتشار یافت، نشان داد که رژیم کمکربوهیدرات در بزرگسالان مبتلا به چاقی در قیاس با رژیم استاندارد کمچرب نقش پررنگتری در کاهش چربی کلی و بهویژه چربی احشایی بدن ایفا میکند. تحقیقات دیگر هم نشان دادهاند که رژیمهای غذایی کمکربوهیدرات و پرچرب نقش بسزایی در کاهش چربی احشایی دارند.
بلترا توصیه میکند که مصرف غذاها و نوشیدنیهای فرآوریشده و چربیهای ترانس و اشباع را به حداقل برسانید و فیبر و پروتئینهای کمچرب بیشتری بخورید.
ورزش
فعالیت بدنی یکی از مؤثرترین روشهای سوزاندن چربی احشایی است که باعث کاهش وزن شدید هم نمیشود.
شرر گفت: «نیازی به لاغری موضعی نیست. شما میتوانید چربی احشایی را با ورزش هدف بگیرید. تمرینات مقاومتی میزان حساسیت به انسولین را بهبود میبخشند و ذخیره چربی احشایی را کاهش میدهند و تمرینات هوازی متوسط یا سنگین باعث افزایش اکسیداسیون چربی شکمی میشوند.»
یک مطالعه مروری سیستماتیک در سال ۲۰۲۳ در نشریه چاقی انتشار یافت که نشان میداد ورزش منظم اعم از تمرینات هوازی، تمرینات مقاومتی و تمرینات تناوبی تنشی، چربی احشایی را کاهش داده و فرم بدن افرادی را که اضافهوزن دارند یا چاق هستند بهبود میبخشد. تمرینات هوازی و تناوبی تنشی بیشترین اثربخشی را داشتند و تمرینات مقاومتی بیشتر در آقایان و افرادی مؤثر بودند که درصد چربی کمتری داشتند.
حتی راهکارهای جزئی اما مداوم هم اثر قابلتوجهی دارند. شرر گفت: «وقفههای ۱۰ دقیقهای برای ورزش، پیادهروی سریع یا پیادهروی در شیب تغییر محسوسی ایجاد میکنند.»
شرر میگوید برای دستیابی به نتایج مؤثر و پایدار باید ۲ تا ۳ مرتبه در هفته تمرینات مقاومتی انجام دهید و ۷ تا ۱۰ هزار قدم در روز راه بروید یا فعالیتهای مداوم اما سبک مانند پیادهروی به همراه سگ یا استفاده از پله بهجای آسانسور را را در دستور کار قرار دهید.
بلترا گفت: «اگر دستکم ۳۰ دقیقه در روز به انجام تمرینات هوازی مانند دوی آهسته، دوچرخهسواری یا شنا بپردازید، مؤثر خواهد بود. توده عضلانی بدون چربی میتواند متابولیسم بدن را در حالت استراحت دوچندان کند و باعث افزایش چربیسوزی در طول روز شود.»
مؤثرترین روش این است که هردو را در کنار هم داشته باشید. تحلیل جامعی که در سال ۲۰۲۴ در نشریه انجمن بینالمللی تغذیه ورزشی انتشار یافت، نشان داد که مداخلات بلندمدت با رعایت رژیم غذایی و ورزش در کاهش چربی احشایی بزرگسالانی که اضافهوزن دارند یا چاق هستند مؤثر عمل میکند. این درحالی است که اگر فقط به رژیم غذایی توجه کنید یا صرفاً سراغ ورزش بروید، اثربخشی کمتری خواهد داشت.
سایر عوامل کلیدی
خواب و کنترل استرس هم اهمیت بسزایی دارد. بلترا گفت: «کمبود خواب و استرس مزمن سطح کورتیزول را افزایش میدهد که موجب افزایش چربی شکمی میشود.» بلترا مدیتیشن، یوگا و تمرینات تنفسی را برای مدیریت استرس و کاهش سطح کورتیزول توصیه میکند.
محدود کردن الکل حیاتی است. شرر میگوید این یکی از سریعترین راهکارهای کاهش چربی احشایی است، زیرا کبد متابولیسم الکل را به سوزاندن ذخایر چربی ترجیح میدهد.
از آنجا که چربی احشایی بیسروصدا دخیره میشود، باید یک رویکرد جامع در پیش بگیریم که ترکیبی از رژیم غذایی، ورزش و عوامل مرتبط با سبک زندگی باشد. چربی پنهان حتی در افرادی که سالم هستند یا اضافهوزن محسوسی ندارند، باعث افزایش خطر سرطان میشود. از اینرو، هدف صرفاً کاهش عدد روی ترازو نیست. از بین بردن چربی در اولویت قرار دارد.
بعضیها از اتخاذ رژیمهای غذایی سختگیرانه حمایت میکنند. آماندا کینگ، متخصص تغذیه سرطان و درمانگر طبیعی، میگوید: «اگر فقط ۳۰ روز به خودتان فرصت بدهید، اتفاقات زیادی برای سلامتیتان رخ میدهد. غلات و دانههای روغنی را کنار بگذارید و از پروتئینهای سالم حیوانی، تخممرغ، ماهیهای چرب، سبزیجات، میوه و چربیهای سالم استفاده کنید.»
کینگ گفت: «ما باید نگاهمان را به مقوله تغذیه از اساس تغییر دهیم.»
چربی احشایی معمولاً سه ماه بعد از شروع سبک زندگی جدید واکنش نشان میدهد. نتیجه این امر اغلب پیش از تغییر عدد روی ترازو آشکار میشود.
شرر گفت: «اینها راهکارهای تعیینکنندهای هستند که چربی احشایی را کاهش میدهند و مهمتر از همه اینکه شدت التهاب مزمن را به حداقل میرسانند؛ عامل مؤثری که باعث شده چربی شکمی با افزایش خطر سرطان در ارتباط باشد.»
