چرخه زمانی ۲۴ ساعته بدن بر توانایی ما در مقابله با عفونت و بیماری اثر میگذارد.
سلولهای ایمنی همیشه فعال نیستند و مثل کارگران شیفتی خط تولید بیولوژیکی بدن در ساعات مشخصی از روز کار میکنند. میزان فعالیت سلولها در ساعات اولیه صبح بیشتر است و شبها به حداقل میرسد. سلولها براساس یک چرخه داخلی فعالیت میکنند که نشان میدهد بدن تا چه حد میتواند با مشکلاتی مانند آنفلوآنزا یا سرطان مقابله کند.
پژوهشگران بر این باورند که آگاهی از چرخه شبانهروزی میتواند مسیر پزشکی مدرن را دستخوش تغییر کند.
برنامه زمانی درونی بدن
صحبتکردن درباره تأثیر چرخه شبانهروزی بر سیستم ایمنی بیش از ۵۰ سال قدمت دارد؛ زمانی که پژوهشگران برای اولینبار متوجه شدند که سطح گلبولهای سفید- سلولهایی که به مقابله با عفونت کمک میکنند- در طول روز در افراد سالم بالا و پایین میرود. پژوهشگران همچنین دریافتند که حیوانات بسته به زمان مواجهه با مواد سمی واکنش متفاوتی از خود نشان میدهند. از اینرو، سیستم ایمنی همیشه فعال نیست و از یک چرخه روزانه پیروی میکند.
کارن اسِر، استاد و رئیس بخش فیزیولوژی و سالمندی در دانشگاه فلوریدا، به اپک تایمز گفت: «تقریباً تمام سلولهای ما از ساعت شبانهروزی و چرخه روزانه برخوردارند. ما تازه فهمیدهایم که چطور میتوانیم از چرخه روزانه برای ارتقای سلامتی کمک بگیریم.»
دستگاه عصبی سمپاتیک و پاراسمپاتیک با هم کار میکنند تا تحرکات روزانه سلولهای ایمنی را کنترل کنند. سیگنالهای آرامشبخش در طول شب سرعت آزادسازی سلولهای ایمنی مغز استخوان را کاهش میدهند، اما سیگنالهای فعالکننده در طول روز قویتر میشوند و سلولهای ایمنی را به تحرک بیشتر در کل بدن تشویق میکنند. این مکانیزم رفت و برگشتی باعث ایجاد چرخه روزانه در تحرک سلولها میشوند.
حتی وقتی سلولهای ایمنی از بدن خارج شده و در آزمایشگاه کشت داده میشوند، همچنان از یک چرخه ۲۴ ساعته پیروی میکنند. ساعت داخلی بدن، زمان حرکت سلولها، نحوه تولید انرژی و شدت واکنش آنها در قبال تهدیدها را کنترل میکند.
آگاهی از ساعت داخلی بدن راه را برای ایمنیدرمانی بهنگام و تزریق واکسن هموار میکند تا همه چیز با ساعت طبیعی بدن همگام باشد، عفونت به شکل بهینه کنترل شود و پیوند عضو نتیجه بهتری به ارمغان بیاورد.
برای نمونه، خشکی مفاصل در بیماری روماتیسم مفصلی در ساعات صبح شدیدتر است، زیرا سیگنالهای التهابی در ساعات اولیه روز به اوج خود میرسند و پاسخ ایمنی به سرطان از ابتدای صبح تا اوایل بعدازظهر قدرت بیشتری دارد که با فعالیت حداکثری سیستم ایمنی در چرخه شبانهروزی همراه است. از اینرو، میتوانیم راهکارهای درمانی را در زمان مناسب شروع کنیم. همچنین سالمندانی که صبحها واکسن میزنند، نسبت به کسانی که دیرتر واکسن میزنند، پادتن بیشتری تولید میکنند.
بهینهسازی چرخه شبانهروزی
چگونه میتوانیم چرخه شبانهروزی را بهینهسازی کنیم تا سیستم ایمنی بدن متعادل بماند؟
یکی از قویترین ابزارها خواب است که نقش مهمی در تنظیم چرخه شبانهروزی و سلامت ایمنی دارد.
میشل گومز، دانشیار پزشکی در دانشگاه فلوریدا، به اپک تایمز گفت: «من در کلاسهای ارشد و در همایشها درباره «بهداشت شبانهروزی» صحبت میکنم. این یعنی باید هر روزِ هفته یک برنامه ثابت برای خواب، ورزش و وعدههای غذایی داشته باشیم.»
خواب منظم و پایدار از پاسخهای ایمنی حمایت میکند، اما کمخوابی به التهاب دامن میزند و خطر بیماری را افزایش میدهد. خواب عمیق در ساعات ابتدایی شب نقش مهمی دارد، زیرا سطح هورمونهای استرس را کاهش میدهد و پاسخ ایمنی را تقویت میکند که باعث میشود بدن در مقابله با عفونتها عملکرد بهتری از خود نشان دهد. این فرایند ارتباط تنگاتنگی با چرخه شبانهروزی دارد و زمان آزادسازی سلولهای ایمنی و سیگنالهای التهابی را براساس چرخه ترمیمی و دفاعیِ روزانه بدن کنترل میکند. وقتی خواب مختل میشود، سطح نشانگرهای التهابی افزایش یافته و سیستم ایمنی در حفظ پایداری بدن به مشکل میخورد.
اینکه وعدههای غذاییتان را در زمانهای معین میل کنید، در ساماندهی فعالیت ایمنی به بدن کمک میکند. اگر در طول روز تحرک داشته باشید، سیگنالهای روزانه قویتر شده و به سیستم ایمنی هم کمک میکنند تا وقتی به آن نیاز دارید خیلی زود وارد عمل شود.
قدمهای بعدی
پژوهشگران میگویند طب شبانهروزی نقش مهمی در بهبود نتایج کنترل عفونت، پیوند عضو و مدیریت بیماریهای مزمن دارد. پایش نشانگرهای مرتبط با چرخه شبانهروزی میتواند در آینده به پیشبینی خطر بیماری و ارزیابی سلامت ایمنی کمک کند.
اسِر گفت: «پزشکان باید از زیستشناسی چرخه شبانهروزی مطلع باشند و بدانند که ساعت شبانهروزی در تمام نقاط بدن به حفظ پایداری سلولها، بافتها و اندامها کمک میکند.»
او گفت: «ایده زمانبندی داروها- زماندرمانی- در حیطه پزشکی در دست بررسی است. برای نمونه، داروهای کاهنده چربی خون اغلب شبها مصرف میشوند که کبد بیشترین کلسترول را تولید میکند. داروهای سرطان هم برای بهبود تابآوری بیمار و اثربخشی حداکثری در زمان معینی مصرف میشوند.»
او افزود: «برای درک تفاوتهای مربوط به سن، جنسیت و پیشینه بیماران به تحقیقات بیشتری نیاز داریم، اما هماهنگسازی برنامه روزانه با چرخه طبیعی سیستم ایمنی یک راهکار ساده و عملی برای حمایت از ایمنی و بهبود واکنش بدن در قبال عفونت، واکسن و التهاب خواهد بود.»
