تقریباً یکپنجم سالمندان بهدلیل کاهش تولید انرژی سلولی دچار مشکل میشوند؛ اختلالی که از کمبود ویتامین ب۱۲ نشأت میگیرد.
اگر بالای ۶۰ سال دارید، همیشه احساس خستگی میکنید، دستها و پاهایتان گزگز میکنند و دائماً احساس سرماخوردگی دارید، ممکن است همه را به سن و سالتان نسبت دهید. اما علت اصلی تمام مشکلات میتواند ویتامینی باشد که بدن در جذب آن مشکل دارد: ویتامین ب۱۲.
علائم کمبود ب۱۲ مشابه نشانههای طبیعی پیری هستند و بهراحتی نادیده گرفته میشوند. پژوهشگران در مطالعات پیشبالینی جدید درحال بررسی دلیل احتمالی این موضوع هستند: نقش ب۱۲ در حفظ عملکرد میتوکندریها که نیروگاههای تولید انرژی سلولی هستند.
ب۱۲ و سلولهای سالخورده
میتوکندریها نیروگاههای کوچک تولید انرژی سلولی هستند و نقش مهمی در بدن ایفا میکنند. افت عملکرد میتوکندریها یکی از علائم اصلی پیری است و ب۱۲ نقش بسزایی در تولید انرژی و سلامت میتوکندریها دارد. پژوهشگران در دو مطالعه پیشبالینی جدید به این موضوع پرداختهاند.
پژوهشگران در مطالعه نخست که در ژورنال تغذیه منتشر شده است، سطح دسترسی موشها به ب۱۲ را کاهش دادند و ماهیچههای اسکلتی آنها را که جزو عضلات انرژیبر هستند مورد بررسی قرار دادند. میتوکندریها کارایی کمتری داشتند و انرژی کمتری تولید میکردند. از این گذشته، در مواردی که سطح ب۱۲ پایین بود، پژوهشگران با آسیبدیدگی دیانای میتوکندریها مواجه شدند.
مارتا فیلد، از نویسندگان دو مطالعه اخیر و دانشیار دانشگاه کرنل، که دکتری زیستشیمی دارد، گفت: «بررسی موشهای آزمایشگاهی نشان داد که کمبود ب۱۲ با آسیبدیدگی دیانای میتوکندریها و کاهش تولید انرژی ارتباط دارد. این موضوع باعث شد تیم تحقیقاتی فیلد با دقت به بررسی بافتهای مرتبط با میتوکندریها از جمله ماهیچهها، قلب و مغز بپردازد.»
ارتباط ب۱۲ با ماهیچه برای سالمندان اهمیت بسزایی دارد، زیرا کمبود این ویتامین با بالا رفتن سن شدیدتر میشود که تا حدی به کاهش نرخ جذب آن برمیگردد. این درحالی است که سالمندان با خطر بالای سارکوپنی دستبهگریبان هستند؛ عارضهای که باعث تحلیل رفتن توده عضلانی و قدرت ماهیچهها میشود و استقلال فردی و کیفیت زندگی را به حداقل میرساند. فیلد به اپک تایمز گفت: «ما تا حدی نشان دادهایم که کمبود یا ناکافیبودن سطح ب۱۲ به این گروه آسیبپذیر فشار مضاعف وارد میکند.»
پژوهشگران در مطالعه دوم که در نشریه جروساینس منتشر شده است نقش مکمل ب۱۲ را در جلوگیری از آسیبها بررسی کردند. آنا تالاکر-مرسر، نویسنده مطالعه و دانشیار زیستشناسی سلولی، رشدی و تلفیقی، به همراه تیم تحقیقاتی خود به بررسی موشهای آزمایشگاهی سالخورده پرداخت. آنها به موشها مکمل ب۱۲ دادند تا ببینند آیا عملکرد میتوکندریها به حالت عادی برمیگردد یا خیر.
تالاکر-مرسر در ایمیلی به اپک تایمز نوشت: «ما میدانستیم که جذب ب۱۲ با افزایش سن کاهش مییابد و اینکه اختلال عملکرد میتوکندریها یکی از نشانههای اصلی پیری است. تصور ما این بود که اگر سطح دسترسی سالمندان به ب۱۲ با عملکرد میتوکندریها ارتباط داشته باشد، مصرف مکمل از این روند نزولی جلوگیری میکند و از نتیجه آزمایش شگفتزده شدیم.»
فیلد گفت: «جالب اینجاست که بهبود سطح ب۱۲ در موشها با بهبود عملکرد میتوکندریهای ماهیچه همراه بود. این نشان میدهد که ب۱۲ از بیماریهای ناشی از کمبود این ویتامین جلوگیری میکند و نقش مهمی در پشتیبانی از سامانههای انرژی سلولی دارد که بهنوبهخود نقش بسزایی در تجربه سالخوردگی سالم ایفا میکنند.»
فیلد و تالاکر-مرسر تأکید کردند که این مطالعات روی حیوانات انجام گرفته و نتایج آنها قالب تعمیم نیستند. تأیید اینکه مصرف مکمل ب۱۲ عملکرد میتوکندریها یا سلامت عضلانی سالمندان را بهبود میدهد، به انجام آزمایشات تصادفی و کنترلشده انسانی نیاز دارد؛ مسئلهای که تیم تحقیقاتی تالاکر-مرسر آن را در دستور کار خود قرار داده است.
چرا کمبود ب۱۲ بهراحتی نادیده گرفته میشود
ویتامین ب۱۲ یا کوبالامین توسط میکروارگانیسمهایی تولید میشود که از طریق غذای حیوانات وارد زنجیره غذایی انسان میشوند. از اینرو، گوشت، تخممرغ و لبنیات بهترین منابع طبیعی ب۱۲ هستند. بدن انسان نمیتواند ب۱۲ تولید کند و این ویتامین باید از طریق غذا، محصولات غنیشده یا مکملها تأمین شود.
ب۱۲ در کبد ذخیره میشود و کبد ذخیره مورد نیاز بدن را تا چند سال نگهمیدارد. از اینرو، کمبود این ویتامین بهتدریج رخ میدهد و تا مدتها آشکار نمیشود.
دریافت ب۱۲ کافی در رژیم غذایی خلاصه نمیشود، بلکه به عملکرد بدن در تجزیه و جذب آن هم بستگی دارد.
توان بدن برای جذب مؤثر مواد مغذی با افزایش سن کاهش مییابد. سطح اسید معده هم که برای آزاد کردن ب۱۲ موجود در غذا و جذب و مصرف آن لازم است، بهتدریج کمتر میشود. مصرف دارو بر جذب این ویتامین اثر میگذارد. برای نمونه میتوان به متفورمین و مهارکنندههای پمپ پروتونی اشاره کرد که بهترتیب برای دیابت نوع دو و کاهش اسید معده تجویز میشوند. هردو میتوانند روند جذب ب۱۲ را مختل کنند و هردو جزو داروهایی هستند که بسیاری از سالمندان از آنها استفاده میکنند.
دکتر مارتین وارن، استاد دانشگاه کنت در رشته زیستشیمی و متخصص تحقیقات ب۱۲، در ایمیلی به اپک تایمز نوشت: «نگاه ما به این ماده مغذی طی صد سال اخیر تغییر کرده است؛ زمانی آن را بهعنوان ویتامینی ضروری برای پیشگیری از یک بیماری مهلک میشناختیم، اما حالا میدانیم که سالمندان بهدلیل کاهش امکان جذب ب۱۲ بیشتر در معرض کمبود این ویتامین قرار دارند.»
کمبود ب۱۲ مشکل شایعی است
کمبود ب۱۲ در همهجای دنیا شایع بوده و بهویژه در کشورهایی که با مشکلات تغذیه و چالشهای اقتصادی و اجتماعی دستبهگریبان هستند شایعتر است. افرادی که رژیم غذایی گیاهی دارند، بیشتر دچار کمبود ب۱۲ میشوند.
وارن گفت: «با توجه به اینکه یکپنجم سالمندان از کمبود ب۱۲ رنج میبرند، همه باید از این موضوع مطلع باشند.»
خوشبختانه بدن ما به ب۱۲ بسیار کمی نیاز دارد که برای بزرگسالان به ۲.۴ میکروگرم در روز میرسد. این میزان برای خانمهای باردار و شیرده بهترتیب ۲.۶ و ۲.۸ میکروگرم است. در نظر بگیرید که وزن هردانه شن حدود ۱۱ هزار میکروگرم است. از اینرو، مقدار ویتامین ب۱۲ مورد نیاز روزانه یک فرد بزرگسال نسبت به هردانه شن تقریباً یک به ۴ هزار و ۵۰۰ است.
ب۱۲ مورد نیاز روزانه را میتوان با خوردن ۴ تا ۵ عدد تخممرغ، ۸۵ گرم تن ماهی کنسروی یا یک عدد ساردین تأمین کرد. اگر بهدنبال منابع غنیتر هستید، میتوانید از صدف بخارپز یا جگر گاو استفاده کنید. اگر بهدنبال منابع غیرحیوانی هستید، باید بدانید که ۲ قاشق غذاخوری مخمر غنیشده میتواند ۵۸۰ درصد از نیاز روزانه شما را تأمین کند. از اینرو، مصرف مقدار اندکی از آن کفایت میکند.
علائمی که باید مراقب آنها باشید
بسیاری از علائم کمبود و ناکافیبودن ب۱۲ مشابه علائم کمبود سایر ریزمغذیها و نشانههای پیری هستند.
علائم ممکن است بهتدریج ظاهر شوند و همین موضوع تشخیص علت کمبود را سختتر میکند. خیلیها ممکن است علائم خود را با نشانههای طبیعی افزایش سن اشتباه بگیرند. کمبود ب۱۲ میتواند علائم جسمانی، عصبی و روانی ایجاد کند.
وجود ب۱۲ برای ساخت میلین- پوشش محافظ پیرامون عصبها- حیاتی است. اگر بدن از ب۱۲ کافی برخوردار نباشد، میلین آسیب میبیند و رشتههای عصبی در معرض خطر قرار میگیرند؛ اتفاقی که به بیحسشدن و گزگزکردن دستها و پاها منجر میشود. اگر این روند ادامه پیدا کند، با تحلیل رفتن نخاع و از دست دادن تعادل، ناهماهنگی حرکتی و دشواری در راه رفتن مواجه خواهید شد؛ وضعیتی که به آن «دژنراسیون ترکیبی تحتحاد» میگویند.
وارن افزود: «خستگی و بیحالی جزو شایعترین علائم هستند. بروز مه مغزی و تغییر عملکرد ذهنی هم بسیار رایج است (برای نمونه، کاهش تمرکز و تیزبینی). گزگز، احساس سوزنسوزنشدن، کرختشدن زبان، ناهماهنگی حرکتی، کاهش قوای عضلانی، افسردگی و تغییرات خلقی هم از دیگر نشانههای رایج هستند.»
خستگی و فرسودگی، تنگی نفس، مشکل تعادل، ضعف حافظه، مشکل بینایی و کاهش وزن هم جزو علائم احتمالی هستند. این علائم ممکن است دلیلی غیر از کمبود ب۱۲ داشته باشند. از اینرو، اگر با علائم فوق روبهرو شدید، برای تشخیص دقیق به پزشک یا ارائهدهندگان خدمات بهداشتی مراجعه کنید.
آزمایش سطح ب۱۲
سطح ب۱۲ را میتوان با یک آزمایش خون ساده بررسی کرد، اما این آزمایش محدودیتهای خود را دارد.
وارن گفت: «تشخیص کمبود ب۱۲ با آزمایش خون از دقت کافی برخوردار نیست. ممکن است یک نمونه خون را به پنج آزمایشگاه مختلف بفرستید و پنج نتیجه متفاوت بگیرید.»
آزمایشهای دقیقتری داریم که ترکیبات حاصل از کمبود ب۱۲ را اندازهگیری میکنند، اما پرهزینه هستند. او افزود که هنوز مرز روشنی بین «کمبود» و «ناکافیبودن» ب۱۲ وجود ندارد.
واکنش بدن افراد به کمبود ب۱۲ متفاوت است. او گفت: «دو نفر با سطح ب۱۲ یکسان ممکن است شرایط متفاوتی داشته باشند؛ بهنحوی که یکی درگیر کمبود باشد و سطح ویتامین ب دیگری ناکافی باشد. به نظر میرسد بعضیها با سطح پایین ب۱۲ مشکلی ندارند، اما بعضی دیگر با وجود سطح نسبتاً بالای این ماده مغذی با علائم کمبود دستبهگریبان هستند. این مسئله از تفاوتهای ژنتیکی نشأت میگیرد، اما ممکن است پای عامل دیگری هم در میان باشد که هنوز اطلاعی از آن نداریم.»
اگر علائمی دارید که تصور میکنید جزئی از روند پیری هستند، شاید بهتر باشد سطح ب۱۲ را بررسی کنید. اقدامات ساده مانند تغییر رژیم غذایی، ارزیابی داروهای مصرفی و استفاده از مکمل هم میتوانند علائمی را که پیشتر اجتنابناپذیر به نظر میرسیدند بهبود دهند و کیفیت زندگی را بهویژه با در سنین بالا افزایش دهند.
