مولکول هیدروژن، یا همان گازی که بهشکل طبیعی بهوسیله باکتریهای روده تولید میشود، با کاهش تنش اکسایشی، التهاب و تجمع چربی ارتباط دارد. هیدروژنتراپی چگونه عمل میکند؟
بدن دائماً مولکولهای ناپایداری به نام رادیکالهای آزاد تولید میکند که برخی از آنها «گونههای اکسیژن فعال» نام دارند. این مولکولها فرآورده جانبی فرایندهای طبیعی مانند تنفس، ورزش و التهاب هستند. رادیکالهای آزاد در مقادیر متعادل مفید واقع میشوند، اما مقادیر مازاد آنها به سلولها، پروتئینها، چربیها و دیانای لطمه میزند و باعث تنش اکسایشی میشود.
بدن برای مهار رادیکالهای آزاد آنتیاکسیدان تولید میکند. آنتیاکسیدانها و مواد مغذی موجود در غذا به این سامانه دفاعی کمک میکنند. با اینحال، بیماری، التهاب مزمن، سموم محیطی، رژیم غذایی نامناسب و فعالیت بدنی شدید این سامانه را تحت فشار قرار میدهند.
اگر این سامانه دفاعی بیشازحد تحت فشار قرار بگیرد، مولکول هیدروژن به اوضاع سروسامان میدهد. هیدروژن بهعنوان آنتیاکسیدان عمل میکند و رادیکالهای آزادِ آسیبزا از جمله رادیکال هیدروکسیل را خنثی میکند، اما عملکرد دیگر گونههای اکسیژن فعال را که برای بدن مفید هستند مختل نمیکند. پژوهشها نشان میدهند که هیدروژن به تقویت آنزیمهای آنتیاکسیدانی بدن هم کمک میکند.
مهار تنش اکسایشی با کاهش سطح مولکولهای پیامرسان التهابی موسوم به سیتوکینها و بازتنظیم واکنشهای ایمنی به کاهش التهاب کمک میکند. هیدروژن پشتیبان میتوکندریها- نیروگاههای انرژی درونسلولی- بوده و به تنظیم آپوپتوز یا همان سازوکار طبیعی بدن برای حذف سلولهای آسیبدیده یا غیرضروری کمک میکند.
از آنجا که مولکول هیدروژن بسیار کوچک است، بهسرعت در کل بدن جابهجا میشود. این مولکول وارد سلولها میشود، از غشای سلولی عبور کرده و از سد خونی-مغزی هم میگذرد. از اینرو، هیدروژن به بافتهای مختلف بدن از جمله مغز و دستگاه عصبی دسترسی دارد؛ بافتهایی که دسترسی به آنها برای بسیاری از ترکیبات درمانی دشوار است.
تنش اکسایشی، التهاب مزمن، اختلال عملکرد میتوکندریها و مرگ غیرطبیعی سلولها در ابتلا به بسیاری از بیماریهای مزمن دخیل هستند. ظرفیت هیدروژن در کنترل این فرایندها و جابهجایی آسان آن در کل بدن تا حدی نشان میدهد که چرا این مولکول فواید گستردهای دارد.
انواع رایج هیدروژنتراپی
مولکول هیدروژن را میتوان به روشهای مختلف وارد بدن کرد. بیشتر روشهای هیدروژنرسانی به بدن بهجز مصرف آب هیدروژنه همچنان در مرحله بررسی قرار دارند.
- استنشاق گاز هیدروژن: هیدروژن از طریق ماسک یا کانول بینی استنشاق میشود و بهتنهایی یا بههمراه اکسیژن یا گازهای دیگر به بدن راه پیدا میکند. روش استنشاق یکی از رایجترین راهکارهای مورد مطالعه هیدروژنتراپی است که هیدروژن را از طریق ریهها بهسرعت وارد جریان خون میکند. استنشاق هیدروژن برای درمان بیماریهای تنفسی، قلبیعروقی و عصبی در مطالعات بالینی بررسی شده است. این روش به کمک تجهیزات تخصصی انجام میگیرد و مستلزم رعایت اصول ایمنی است، زیرا هیدروژن به دسته گازهای قابل اشتعال تعلق دارد.
- آب هیدروژنه: در این روش باید مولکول هیدروژن را در آب حل کنیم. هیدروژن گازی بیرنگ، بیبو و بیمزه است. نقش آب هیدروژنه در درمان طیف گستردهای از بیماریها از جمله بیماریهای قلبیعروقی، عصبی و متابولیکی مورد مطالعه قرار گرفته است. استفاده از آن در خانه نسبتاً آسان است. این محصول بهشکل آب معدنی عرضه میشود. همچنین میتوانید آن را با حلکردن قرص هیدروژن در آب تهیه کنید.
- محلول نمکی حاوی هیدروژن: محلول نمکی حاوی هیدروژن به کمک آمپول یا انفوزیون وریدی وارد بدن میشود. این روش برای بیماریهای عصبی و خودایمنی مورد مطالعه قرار گرفته و به مراکز بالینی و پژوهشی محدود میشود، زیرا فرایند تزریق صرفاً توسط کادر درمان انجام میگیرد.
- حمام هیدروژنی و قطرههای چشمی حاوی هیدروژن: هیدروژن در روشهای موضعی از طریق پوست یا چشم وارد بدن میشود. اگر روش استنشاق، آب هیدروژنه یا محلول نمکی را ملاک قرار دهیم، تحقیقات بهمراتب کمتری درباره حمام هیدروژنی و قطرههای چشمی حاوی هیدروژن انجام گرفته و قطرهها بهطور عمده در مطالعات حیوانی و در زمینه درمان آسیبهای چشمی بررسی شدهاند.
- محلول دیالیز حاوی هیدروژن: بیماران دیالیزی در این روش محلول هیدروژنه دریافت میکنند. فرایند همودیالیز موجب التهاب و واکنشهای اکسایشی میشود و بخشی از آنتیاکسیدانهای بدن را از بین میبرد. محلول دیالیز حاوی هیدروژن با هدف مقابله با این واکنشها طراحی شده و خون بیمار را در روند درمان در معرض مولکولهای هیدروژن قرار میدهد.
- هیدروژن در کنار سایر درمانها: نقش هیدروژن بهعنوان درمان مکمل در مواجهه با سرطان، ایست قلبی، سکته ساقه مغز و پارکینسون مورد مطالعه قرار گرفته است.
فواید احتمالی هیدروژنتراپی
کاربرد هیدروژنتراپی در بسیاری از موارد در مرحله آزمایشی قرار دارد، اما خصوصیات هیدروژن باعث شده که فواید سلامتمحور بالقوه آن در شرایط مختلف مورد مطالعه قرار بگیرد.
۱. سالمندی سالم
تنش اکسایشی، التهاب مزمن و افت عملکرد میتوکندریها در تغییرات سلولی مرتبط با افزایش سن دخیل هستند. ۴۰ داوطلب ۷۰ ساله و مسنتر در یک کارزآزمایی تصادفی و کنترلشده بهمدت شش ماه هرروز نیم لیتر آب هیدروژنه نوشیدند و با بهبود سوختوساز مغز، قدرت عضلات پایینتنه و درد و ناراحتی مواجه شدند. برای اثبات اثربخشی بالینی این یافتهها به مطالعات بزرگتری نیاز داریم.
۲. ریکاوری بعد از ورزش
ورزش میزان گونههای اکسیژن فعال را افزایش میدهد که میتواند باعث التهاب، آسیبدیدگی بافتها و خستگی شود. نقش آنتیاکسیدانی و ضدالتهابی هیدروژن به بهبود عملکرد ورزشی و ریکاوری بعد از تمرینات کمک میکند. مطالعات نشان دادهاند که آب هیدروژنه و استنشاق گاز هیدروژن در بزرگسالان سالم به کاهش خستگی و سطح اسید لاکتیک خون کمک میکند و استقامت و عملکرد ورزشی را بهبود میبخشد.
۳. سلامت قلبیمتابولیک
از آنجا که تنش اکسایشی، التهاب و اختلال عملکرد میتوکندریها در بسیاری از بیماریهای مزمن نقش دارند، پژوهشگران درحال بررسی این موضوع هستند که آیا هیدروژنتراپی میتواند به پیشگیری از بیماریها از جمله بیماریهای قلبیعروقی، دیابت نوع دو و کبد چرب یا کاهش علائم و پیامدهای آنها کمک کند یا هیچ تأثیری ندارد.
یک مطالعه کوچک نشان داد که حمام هیدروژنی باعث کاهش چربی احشایی (چربی عمقی شکم که با التهاب ارتباط دارد)، مقاومت به انسولین و خطر بیماریهای قلبیعروقی میشود. دو مطالعه دیگر با حضور داوطلبان مستعد سندرم متابولیک و داوطلبان دارای کلسترول بالا نشان دادند که آب هیدروژنه از سلولهای جداره رگها در برابر آسیب محافظت میکند.
۴. بیماریهای عصبی
از آنجا که هیدروژن میتواند از سد خونی-مغزی عبور کند، آثار آنتیاکسیدانی، ضدالتهابی و میتوکندریایی آن به محافظت از سلولهای مغزی در برابر آسیبدیدگی کمک میکنند. نقش مولکول هیدروژن در درمان پارکینسون و دیگر بیماریهای عصبی مورد مطالعه قرار گرفته است، اما شواهد بهدستآمده از مطالعات انسانی همچنان محدود هستند. پژوهشگران در کارآزماییهای کنترلشده در مورد پارکینسون به فواید مشخصی دست نیافتند.
۵. سرطان
با توجه به تأثیر احتمالی هیدروژن بر رشد تومورها، آپوپتوز و عملکرد سیستم ایمنی، پژوهشگران هیدروژن را با دوزها و روشهای مختلف به بدن رساندند تا نقش آن را در مواجهه با انواع سرطان آزمایش کنند. گزارشات موردی و مطالعات بالینی کوچک نشان دادهاند که هیدروژنتراپی بهتنهایی و در کنار روشهای درمانی استاندارد به کاهش اندازه تومورها، افزایش طول عمر و کاهش عوارض جانبی درمان از جمله آسیب کبدی، کاهش تعداد گلبولها و افت شنوایی کمک میکند. پژوهشها همچنین نشان میدهند که هیدروژن به احیای عملکرد سیستم ایمنی، که در مواجهه با سرطان ضعیف میشود، کمک میکند و اثربخشی سایر روشهای درمانی را افزایش میدهد. با اینحال، شواهد بالینی مقدماتی هستند و نقش هیدروژن بهعنوان درمان اصلی یا درمان مکمل سرطان هنوز به اثبات نرسیده است.
نکاتی که باید قبل از هیدروژنتراپی در نظر بگیرید
هیدروژنتراپی باید بهعنوان بخشی از برنامه درمانی در دستور کار قرار بگیرد و جایگزین آزمایشات یا درمانهای اصلی نمیشود.
برای ارزیابی فواید احتمالی هیدروژنتراپی باید دید غلظت، مقدار مصرف و روش انتقال هیدروژن به بدن تا چه اندازه با شیوه مورد مطالعه مطابقت دارد.
شرکتها ممکن است درباره فواید محصول خود بزرگنمایی کنند. از محصولاتی استفاده کنید که براساس پژوهشهای انسانی و با دوز و شیوه مصرفی مشابه توسعه یافتهاند و به وعدههای کلی درباره فواید سلامتمحور بسنده نکنید. بهتر است نسبت به تبلیغاتی که محصول مورد نظر را بهعنوان راه پیشگیری یا درمان بیماریهای خاص معرفی میکنند محتاط باشید.
آب هیدروژنه
هیدروژن برای مدت طولانی در آب نمیماند و ممکن است نیمی از آن ظرف مدت ۴ ساعت از ظروف شیشهای و پلاستیکی خارج شود. هیدروژن در ظروف استیل ماندگاری بیشتری دارد. مطالعات نشان دادهاند که ظروف آلومینیومی آببندیشده درصورت نگهداری در یخچال میتوانند بیش از ۹۸ درصد از هیدروژن خود را برای بیش از ۳۰ روز حفظ کنند.
به این نکته توجه کنید که شرکت تولیدکننده به مقدار هیدروژن حلشده در آب و ماندگاری آن اشاره کرده باشد. از آنجا که گاز هیدروژن بهسرعت از آب خارج میشود، بهتر است آب هیدروژنه را تا ۲ ساعت بعد از باز کردن بطری مصرف کنید.
قرصها و دستگاههای تولید هیدروژن
قرصهای هیدروژن هنگام حلشدن در آب گاز هیدروژن آزاد میکنند، اما دستگاههای تولید آب هیدروژنه اغلب از فرایند الکترولیز برای تولید هیدروژن بهره میگیرند. مقدار هیدروژن موجود در آب بسته به نوع قرص یا دستگاه، مقدار آب مصرفی و فاصله زمانی بین تولید آب و نوشیدن آن متفاوت خواهد بود.
پیاچ قلیایی و شاخص اکسایش-کاهش، که تمایل یک ماده به دریافت یا از دست دادن الکترون را نشان میدهد، مقدار هیدروژن موجود در آب را مشخص نمیکند. حتی تجهیزاتی که غلظت هیدروژن را براساس شاخص اکسایش-کاهش تخمین میزنند، ممکن است فاقد دقت لازم باشند. اگر میخواهید محصول مورد نظر را با یافتههای پژوهشی مقایسه کنید، به غلظت هیدروژن توجه کنید و به برچسب «هیدروژنه» اکتفا نکنید.
راهکارهای بالینی
استنشاق هیدروژن، محلول نمکی حاوی هیدروژن و محلول دیالیز حاوی هیدروژن معمولاً در مراکز پزشکی یا پژوهشی کاربرد دارند و برای مصرف خانگی طراحی نشدهاند، زیرا مستلزم تجهیزات تخصصی، تجویز پزشک و حضور کادر درمان هستند. برای نمونه، هنگام استنشاق باید به غلظت هیدروژن، جریان گاز و مدتزمان درمان توجه داشت.
هزینه
هزینه درمان به روش انتقال هیدروژن بستگی دارد. آب هیدروژنه بستهبندیشده و قرصهای هیدروژن سادهترین انتخاب ممکن هستند و نیاز به خرید مکرر دارند. دستگاههای خانگی هم هزینه اولیه بیشتری دارند. قبل از صرف هزینه گزاف برای تجهیزات گرانقیمت، باید ببینید آیا دستگاه مورد نظر میتواند غلظت هیدروژن مورد نیازتان را تأمین کند یا خیر.
هیدروژنتراپی در کلینیک هزینه بیشتری دارد، زیرا با تجهیزات تخصصی و در حضور متخصص انجام میگیرد. استفاده از گاز هیدروژن در نوشیدنیها عموماً بیخطر است، اما سازمان غذا و داروی آمریکا تاکنون هیچکدام از روشهای هیدروژنتراپی را برای درمان هیچ عارضهای تأیید نکرده است. از اینرو، هیدروژنتراپی پوشش بیمهای ندارد یا از پوشش محدودی برخوردار است.
هیدروژنتراپی چه خطراتی دارد؟
پژوهشها نشان میدهند که مولکول هیدروژن مشکل ایمنی ندارد. هیدروژن سمی نیست و فاقد فلز است. غلظتها و دورههای مورد آزمایش در مطالعات کوچک هم عارضه جانبی نداشتهاند. بزرگسالان سالم در یک کارآزمایی تصادفی و کنترلشده بهمدت چهار هفته روزانه ۱.۵ لیتر آب هیدروژنه نوشیدند و با وجود پایبندی به برنامه روزانه دچار عارضه جانبی نشدند. داوطلبان در مطالعهای دیگر بهمدت ۷۲ ساعت در معرض گاز حاوی ۲.۴ درصد هیدروژن قرار گرفتند و با عارضه جانبی مواجه نشدند. با اینحال، ایمنی بلندمدت همچنان در هالهای از ابهام است.
با اینحال، بیخطربودن هیدروژن در شرایط پژوهشی به آن معنی نیست که همه دستگاهها، تمام دوزهای مصرفی و همه محصولات تجاری هیدروژنه ایمن هستند. بسیاری از مطالعات کوچک و کوتاهمدت بودهاند و نتیجه آنها درخصوص مصرف طولانیمدت یا دوزهای بالا ابهاماتی دارد. از این گذشته، احتمال تداخل دارویی و موارد منع مصرف هم وجود دارد.
شیوه انتقال هیدروژن به بدن هم اهمیت دارد. گاز هیدروژن قابل اشتعال است و درصورت ترکیب با اکسیژن باعث احتراق میشود. از آنجا که این گاز بیرنگ است و بویی ندارد، نشت آن پنهان میماند و در فضای بسته جای اکسیژن را میگیرد. استنشاق هیدروژن باید با استفاده از تجهیزات تخصصی و تحت نظارت کادر درمان انجام شود. همچنین نباید برای مصارف خانگی از دستگاههای دستساز یا غیراصولی استفاده کنید.
از مسائل ایمنی که بگذریم، خصوصیات فیزیکی هیدروژن هم چالش زیادی ایجاد میکنند. نرخ پایین انحلال هیدروژن در آب باعث شده مقدار هیدروژنی که در هرنوبت در آب یا محلول نمکی حل میشود، حداقلی باشد. همچنین از آنجا که هیدروژن بهراحتی از محلول خارج میشود، حفظ غلظت آن دشوار است. پژوهشگران درحال توسعه سامانههای جدیدی هستند که با هدف بهبود حفظ و آزادسازی هیدروژن طراحی شدهاند، اما بسیاری از این روشها هنوز در مراحل آزمایشی قرار دارند.
پژوهشهای جدید، انجام مطالعات بالینی بزرگتر و استفاده از پروتکلهای واحد به روشنشدن این موضوع کمک میکند که آیا مولکول هیدروژن واقعاً به قول پژوهشگران معجزه میکنند و اینکه هیدروژنتراپی در چه شرایطی بیشترین فایده ممکن را دارد. مولکول هیدروژن جزو موضوعات مهم پژوهشهای زیستپزشکی است و یافتههای آزمایشگاهی و نتایج مقدماتی آزمایشات انسانی نویدبخش بودهاند. با اینحال، شواهد فعلی برای اثبات اثربخشی هیدروژن بهعنوان درمان بیماریهای خاص در حد کفایت نیستند.
