هورمونهای استرس از جمله کورتیزول به ایجاد خشکی چشم و ابتلا به آبسیاه یا تشدید آنها دامن میزنند.
یک جدایی عاطفی ناخوشایند، مشاجره لفظی شدید با فرزندان یا هفته کاری طاقتفرسا میتواند ظرف چند ساعت باعث تاری دید شود؛ آن هم بهدلیل عارضهای که پزشکان میگویند خیلیها نامش را هم نشنیدهاند.
این عارضه، که رتینوپاتی سروز مرکزی نامیده میشود، ارتباط تنگاتنگی با استرس دارد. خیلیها فکرش را نمیکنند که بحرانهای روحی با وضعیت چشمشان ارتباط داشته باشند. با اینحال، استرس با چندین بیماری چشمی ارتباط دارد و این ارتباط از هورمونی نشأت میگیرد که نام آن با احساس درماندگی و فشار گره خورده است.
دکتر مایک سیمبور، متخصص آبسیاه و بیماریهای چشمی، میگوید هیجانات شدید به نقاط مختلف بدن از جمله چشمها آسیب میزنند. سیمبور به اپک تایمز گفت: «عصبانیت، نفرت و کینهتوزی باعث آزادشدن کورتیزول فراوان میشود و ما تازه داریم به ارتباط بین این عوامل پی میبریم.»
ارتباط با کورتیزول
آسیب چشمی از چرخه طبیعی تعامل چشم و دستگاه عصبی شروع میشود که درنهایت به ترشح هورمون استرس یعنی کورتیزول میانجامد؛ هورمونی که باعث افزایش تمرکز و انرژی میشود و نقش بسزایی در مواجهه با تهدیدها دارد.
کورتیزول در واکنش به چیزهایی که میبینیم یا تجربه میکنیم ترشح میشود؛ درست وقتی که آمیگدال- بخش مهم دستگاه لیمبیک که وظیفه تنظیم احساسات را برعهده دارد- تشخیص میدهد در معرض خطر هستیم. وقتی احساس خطر میکنیم، هیپوتالاموس یا همان مرکز اصلی کنترل و حفظ ثبات بدن با غدد فوقکلیوی و هیپوفیز ارتباط میگیرد و باعث ترشح کورتیزول و سایر هورمونها میشود.
وقتی دچار اضطراب شدید میشویم، کورتیزول به التهاب و افزایش فشار داخل چشم دامن میزند؛ دو عاملی که به روند پیشرفت و تشدید بیماریهای چشمی سرعت میبخشند.
رتینوپاتی سروز مرکزی
کورتیزول در کوتاهمدت جلوی التهاب را میگیرد، اما وقتی استرس حالت مزمن پیدا میکند، باعث التهاب و نشت مایعات میشود. به این ترتیب، مایعات موجود در پشت شبکیه بهشکل تاول درمیآیند و شبکیه را از بخش پشتی چشم جدا میکنند که به رتینوپاتی سروز مرکزی منجر میشود.
این عارضه اغلب هیچ علامتی ندارد، اما ممکن است با تغییر دید، مشاهده لکهها یا اجسام شناور و ایجاد لکههای تیره همراه باشد و باعث شود که خطوط صاف را کج ببینید.
این عارضه همیشه به استرس نسبت داده میشود، اما مطالعه مروری مجله حوزههای نوین پزشکی نشان داده که افسردگی و اضطراب هم در این مورد دخیل هستند. پژوهشگران میگویند این بیماری ارتباط تنگاتنگی با اضطراب و افسردگی دارد و چشمپزشکها باید سلامت روان بیماران را هم در کنار مراقبتهای چشمی ارزیابی کنند و روشهای درمانی مختلف را با آنها به اشتراک بگذارند.
اگر محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-غدد فوقکلیوی بر اثر استرس مزمن یا افسردگی بهطور مکرر یا نامنظم فعال شود، روند طبیعی تولید کورتیزول مختل شده و با ترشح افراطی این هورمون مواجه میشویم.
کاهش استرس اغلب باعث رفع رتینوپاتی سروز مرکزی میشود. با اینحال، اگر علائم ماهها پابرجا ماندند، ممکن است برای رفع انباشت مایعات پشت چشم به مصرف دارو یا عمل لیزری نیاز پیدا کنید. این مشکل ممکن است دوباره عود کند و حتی به آسیبدیدگی دائمی چشمها منجر شود.
بیماری خشکی چشم
التهاب ناشی از کورتیزول روند تولید اشک را هم مختل میکند و به بیماری خشکی چشم منجر میشود. داروهای مهارکننده انتخابی بازجذب سروتونین، که برای درمان افسردگی و اضطراب تجویز میشوند، به این مشکل دامن میزنند؛ زیرا هرگونه تغییر در تولید انتقالدهندههای عصبی باعث کاهش تولید اشک خواهد شد.
سیمبور گفت: «اگر بیمار خشکی چشم شدید داشته باشد یا آنطور که انتظار دارم به روند درمان پاسخ ندهد، وضعیت اضطراب، داروهای مصرفی و سلامت گوارش او را بررسی میکنم. ارتباط میان اضطراب، سندرم روده تحریکپذیر و خشکی چشم قابل انکار نیست.»
خشکی چشم و سندرم روده تحریکپذیر علاوه بر التهاب باعث بروز اختلالات عصبی-ایمنی میشوند. پژوهشگران میگویند ایندو عارضه به تغییر سلولهای ایمنی دامن میزنند.
اضطراب باعث مختلشدن پیامهای عصبی روده میشود که بر دستگاه گوارش اثر میگذارد و پیامهای عصبی مربوط به غده اشکی و غدد چربی چشم را هم تحت تأثیر قرار میدهد.
مطالعه سالنامه گوارش، که ۹۵ بیمار مبتلا به سندرم روده تحریکپذیر در آن شرکت داشتند، نشان داد که احتمال بروز علائم خشکی چشم در این افراد ۱٫۷ برابر بیشتر از ۲۷۶ داوطلب سالم گروه شاهد بود.
مطالعه مروری مجله اروپایی چشمپزشکی هم نشان داد که احتمال ابتلا به اضطراب در بین بیماران مبتلا به خشکی چشم ۲٫۳ برابر و احتمال ابتلای آنها به افسردگی ۱٫۸ برابر بیشتر از افراد گروه شاهد بود.
خشکی چشم که با احساس سوزش، گزگز و خراشیدگی در چشم همراه است، ۴۹ میلیون آمریکایی را تحت تأثیر قرار داده است.
آبسیاه
وقتی سطح کورتیزول بالا میرود، فشار داخل چشم دستخوش تغییر میشود. افزایش فشار اغلب بیخطر است، اما فشار بالا در طولانیمدت به عصب بینایی آسیب میزند و باعث آبسیاه میشود؛ عارضهای که مهمترین عامل نابینایی در افراد بالای ۶۰ سال است.
دکتر اوسیووما آبوگو، چشمپزشک و مدیر بخش جراحی پلاستیک و زیبایی چشم در گروه چشمپزشکی کتزن در مریلند و سخنگوی آکادمی چشمپزشکی آمریکا، در ایمیلی به اپک تایمز نوشت: «افزایش فشار داخل چشم، مهمترین عامل خطر است.»
پیامدهای احتمالی ممکن است بهسرعت ظاهر شوند. داوطلبان در مطالعه مجله چشمپزشکی آبسیاه بهطور تصادفی در معرض یک اتفاق استرسزا قرار گرفتند. نتایج نشان داد که اتفاقات استرسزا باعث افزایش قابلتوجه سطح کورتیزول و فشار داخل چشم میشوند.
مدیتیشن میتواند تبعات فشار را خنثی کند. یک کارآزمایی تصادفی که با حضور ۹۰ داوطلب مبتلا به آبسیاه انجام گرفت و نتایج آن در مجله آبسیاه منتشر شد، نشان داد سهچهارم افرادی که بهمدت ۳ هفته هرروز مدیتیشن میکردند، با کاهش ۲۵ درصدی فشار داخل چشم و کاهش قابلتوجه سطح هورمونهای مرتبط با استرس مواجه شدند.
بعد از شروع علائم چه کار کنیم؟
آبوگو میگوید علائم جزئی پیش از آسیب چشمی ظاهر میشوند و زنگ خطر را به صدا درمیآورند که استرس روی چشمها اثر گذاشته است. برای نمونه، میتوان به کاهش میدان دید، حساسیت به نور، خستگی چشم، مشاهده اجسام شناور و پرش پلک اشاره کرد.
او گفت: «اضطراب شدید میتواند میدان دید محیطی شما را محدود کند و باعث شود که احساس کنید فقط میتوانید اشیائی را ببینید که مقابل چشمتان قرار دارند.»
کاهش میدان دید نتیجه واکنش طبیعی بدن به استرس است که باعث میشود فقط چیزهایی را ببینید که از نظر چشمها مهم تلقی میشوند؛ اتفاقی که اغلب هنگام حملات هراس رخ میدهد. با اینحال، این وضعیت میتواند نشانه بروز مشکلات جدی مانند سکته، آبسیاه، جداشدگی شبکیه، التهاب عصب بینایی و رتینوپاتی ناشی از دیابت باشد؛ بیماریهایی که اغلب با مشاهده جرقه نور و سایه در میدان دید و احساس درد همراه هستند. اگر کاهش میدان دید بیش از ۳۰ دقیقه ادامه پیدا کرد، باید به چشمپزشک مراجعه کنید.
آبوگو گفت پرش پلک میتواند نشانه این باشد که فشار و استرس زیادی را تحمل میکنید. کمبود خواب و مصرف کافئین باعث تشدید پرش پلک شده و به چرخه معیوب استرس دامن میزند.
مطالعهای که با حضور ۱۰۰ دانشجوی پزشکی انجام گرفت و در مجله بریتانیایی پزشکی و تحقیقات پزشکی منتشر شد، نشان داد ۴۴ درصد از دانشجویان در هفته منتهی به امتحانات دچار پرش پلک شدند. کمبود خواب و مصرف نوشیدنیهای انرژیزا باعث تشدید این حالت شده بود.
آبوگو گفت: «یکی از موضوعات مهمی که بهعنوان جراح پلاستیک چشم با بیمارانم در میان میگذارم، نقشی است که استرس در پرش پلک ایفا میکند. بعد از آنکه سایر علل پرش پلک را بررسی کردم و کنار گذاشتم، همیشه سراغ استرس میروم.»
راهکارهای کاهش استرس از جمله تمرینات تنفسی، تمرینات ذهنآگاهی، مشاوره و فعالیت بدنی میتوانند پرش پلک را بهطور کامل برطرف کنند.
آبوگو گفت علائم ادامهدارِ چشم باید توسط چشمپزشک بررسی شوند. او افزود: «وقتی عامل استرسزا برطرف میشود، تغییرات بینایی یا اختلالات عملکرد چشم هم باید متوقف شوند.»
