درد مزمن و درد حاد دو تجربه متفاوت هستند.
خواب مسکّن بسیار خوبی است. درد اجازه نمیدهد بخوابید و بیدارماندن هم به تشدید درد دامن میزند؛ چرخهای که افراد مبتلا به درد مزمن با آن آشنایی دارند. برخی پژوهشگران میگویند ملاتونین به توقف این چرخه کمک میکند.
تحلیل ۲۳ کارآزمایی بالینی، که بالغ بر ۲ هزار بیمار در آن حضور داشتند، نشان داده که ملاتونین- مکملی که بیشتر برای رفع عوارض ناشی از پرواززدگی و بهبود خواب شبانه مصرف میشود- شدت درد را در افراد مبتلا به بیماریهای مزمن عضلانیاسکلتی از جمله روماتیسم مفصلی و کمردرد به حداقل میرساند.
اکنون این پرسش مطرح میشود که آیا این مکمل خوابآور به تسکین درد کمک میکند یا خیر؟
یافتهها
پژوهشگران نتایج مطالعات مربوط به دو گروه مطالعاتی را تلفیق کردند: داوطلبان مبتلا به درد مزمن که دستکم ۳ ماه زیر نظر بودند و داوطلبانی که دوره نقاهت عملهای جراحی عضلانیاسکلتی مانند تعویض مفصل و جراحی ستون فقرات را پشت سر میگذاشتند.
نتایج نشان داد که ملاتونین به تسکین داوطلبان گروه درد مزمن کمک میکند. با اینحال، ملاتونین تأثیر چندانی در کاهش درد بعد از عمل جراحی ندارد.
پژوهشگران برای مقایسه نتایج از یک مقیاس ۱۰۰ واحدی استفاده کردند. ملاتونین درمجموع شدت درد مزمن را بهطور میانگین حدود ۹ واحد کاهش داد.
شاید کاهش ۹ واحدی چندان قابلتوجه نباشد، اما مطالعه مروری گروه کاکرین در سال ۲۰۲۰ نشان داد که مسکّنهای رایج مانند ایبوپروفن شدت درد را حدود ۷٫۷ واحد کاهش میدهند.
تاکنون مقایسه مستقیم صورت نگرفته است، اما واضح است که ملاتونین میتواند بهاندازه داروهای مسکّن به تسکین درد کمک کند.
کانگچائو وو، دانشجوی دکتری دانشگاه سیدنی و نویسنده اصلی مطالعه حاضر، به اپک تایمز گفت: «ما متوجه شدیم که ملاتونین میتواند شدت درد را به حداقل برساند و اثربخشی آن در حد و اندازه داروهای مسکّن رایج است.»
با اینحال، اثربخشی ملاتونین در کاهش درد کمتر از آن است که به لحاظ بالینی درخور توجه باشد. شواهد موجود هم آنقدر قابلاتکا نیستند که بر روند مرسوم درمان اثر بگذارند. برای تأیید این یافتهها به کارآزماییهای انسانی بزرگتر و باکیفیتتر نیاز داریم.
چرا خواب با درد ارتباط دارد؟
خواب نامناسب و درد اثر متقابل دارند و باعث تشدید یکدیگر میشوند.
آمار مربوط به بیماریهای شایع عضلانیاسکلتی از ارتباط ایندو حکایت دارد: حدود ۷۰ درصد از افراد مبتلا به آرتروز و حداکثر ۹۵ درصد افراد مبتلا به فیبرومیالژیا از مشکلات خواب رنج میبرند. پژوهشها نشان میدهند افرادی که در خوابیدن یا خوابماندن مشکل دارند، در سالهای آتی بیشتر در معرض ابتلا به درد مزمن قرار میگیرند.
درد باعث فعالشدن واکنش استرس بدن میشود، سطح هورمون کورتیزول را افزایش میدهد و مغز را درحالت هوشیاری نگهمیدارد. از اینرو، احتمال تجربه خواب عمیق و ترمیمکننده به حداقل میرسد. خواب نامناسب به این چرخه دامن میزند و باعث افزایش التهاب و تضعیف عملکرد مغز در مهار درد میشود. از اینرو، شدت درد بیشتر میشود. حتی اگر چند شب خوب نخوابید، میزان حساسیت به درد افزایش یافته و آستانه تحمل درد به حداقل میرسد.
سرینا پون، متخصص تغذیه و مشاور سلامت و طول عمر، که نقشی در این مطالعه نداشت، میگوید: «ملاتونین به چند طریق به توقف این چرخه کمک میکند.» ملاتونین:
- الگوی طبیعی خواب را احیا کرده و چرخه درد و بیداری را متوقف میکند.
- اثرات آنتیاکسیدانی و ضدالتهابی دارد و شدت درد مزمن را کاهش میدهد.
- به تسکین دستگاه عصبی بیشفعال کمک میکند؛ دستگاهی که درصورت ابتلا به درد مزمن احساسات عادی ما را به درد تبدیل میکند یا باعث تشدید آنها میشود.
- خلقوخو را بهبود میبخشد و اضطراب را کاهش میدهد و به کنترل درد کمک میکند.
اثربخشی ملاتونین به زمان نیاز دارد
تفاوت نتایج مربوط به درد مزمن و درد بعد از جراحی کاملاً آشکار بود: ملاتونین بعد از جراحی اثربخشی چندانی نداشت.
پون گفت: «درد مزمن عضلانیاسکلتی و درد حاد بعد از جراحی دو تجربه متفاوت هستند.»
پون افزود: «بدن بعد از جراحی در واکنش به آسیبدیدگی بافتها دچار التهاب میشود و سیگنالهای درد میفرستد. این درد اغلب به مسکّنهای قوی با تأثیر فوری نیاز دارد، اما اثربخشی ملاتونین تدریجی و خفیف است.» ملاتونین در مطالعات قبلی تنها یک مرتبه یا حداکثر به مدت یک هفته تجویز شده که برای سنجش اثرگذاری آن کافی نیست.
درد مزمن عضلانیاسکلتی تجربه متفاوتی است. این درد با ترمیم بافتها فروکش نمیکند و اغلب بر اثر التهاب، تنش اکسایشی، خواب نامناسب و تغییرات دستگاه عصبی ادامه مییابد. از اینرو، درد مدتها بعد از رفع آسیب اولیه پابرجا میماند. پون گفت: «ملاتونین ممکن است برای درد مزمن مناسبتر باشد، زیرا بیشتر به تنظیم سازوکار دستگاه عصبی کمک میکند تا اینکه فوراً باعث رفع درد و ناراحتی شود.»
وو گفت: «اثربخشی ملاتونین مستلزم این است که دوره مصرف آن طولانی باشد. مشاهده اثرات ضدالتهابی ملاتونین به زمان بیشتری نیاز دارد.»
آیا باید ملاتونین را امتحان کنیم؟
ملاتونین در رفع درد مزمن عضلانیاسکلتی نویدبخش ظاهر شده است، اما نمیتوان برای همه یک نسخه واحد پیچید. قبل از مصرف ملاتونین برای درد مزمن به نکات زیر توجه کنید:
- اگر باردار یا شیرده هستید، پا به سن گذاشتهاید و ممکن است هرلحظه زمین بخورید، صرع دارید یا دارو مصرف میکنید، اول با پزشکتان مشورت کنید. ملاتونین ممکن است با برخی داروها تداخل داشته باشد.
- ملاتونین راهحل فوری نیست و برخلاف مسکّنها بهتدریج و طی چند هفته اثر میکند، نه چند ساعت.
- مصرف بیشتر لزوماً بهمنزله اثربخشی بیشتر نیست. پژوهشگران میگویند هیچ ارتباطی بین دوزهای بالاتر و تسکین بیشتر وجود ندارد.
- مصرف آن را به یک دوره کوتاه محدود کنید. دوز مصرفی در بیشتر مطالعات حدود ۲ تا ۳ میلیگرم در روز و مدت مصرف کمتر از ۳ ماه است. ایمنی مصرف طولانیمدت ملاتونین هنوز بررسی نشده است.
عوارض جانبی رایج در این مطالعات بهطور کلی خفیف بوده و شامل تهوع، سرگیجه، سردرد و خوابآلودگی میشوند.
دکتر آلبرتو راموس، استاد نورولوژی بالینی و مدیر پژوهشی برنامه اختلالات خواب در دانشکده پزشکی میلر در دانشگاه میامی، به اپک تایمز گفت: «یافتهها نویدبخش هستند، اما اثربخشی ملاتونین محدود است. بهبود خواب نمیتواند مشکل زمینهای مفصل یا ستون فقرات را برطرف کند. از اینرو، ملاتونین باید بخشی از برنامه درمانی جامع باشد و جای مراقبتهای درمانی را نمیگیرد.»
وو گفت: «برای بیمارانی که از درد مزمن عضلانیاسکلتی رنج میبرند و همزمان اختلال خواب دارند، میتوان از ملاتونین بهعنوان درمان کمکی استفاده کرد. اگر بیماران از قبل مشکل خواب نداشته باشند، بهتر است اول با پزشک خود مشورت کنند.»
پون گفت ملاتونین داروی جدیدی نیست و معجزه هم نمیکند، بلکه همزمان به بهبود خواب و کنترل درد کمک میکند. البته ملاتونین باید بخشی از برنامه درمانی جامع باشد و ضمن رعایت بهداشت خواب، تغذیه سالم، فعالیت بدنی منظم، کنترل استرس، فیزیوتراپی و مراقبتهای درمانی تجویز شود.
