درمان سوماتیک، که از واژه یونانی «سوما» به معنی «بدن» اقتباس شده است، افراد را به توجه بیشتر به احساسات جسمانی ترغیب میکند.
درمان سوماتیک از این ایده نشأت میگیرد: بدن چیزهایی را به خاطر میسپارد که ذهن تلاش میکند فراموششان کند.
شاید مدتها از تجربه استرسزای شما گذشته باشد، اما دستگاه عصبی همچنان تحت تأثیر آن باشد. درمان سوماتیک از افراد میخواهد به زبان خاموش بدن- تنفس، فرم بدن، احساسات جسمانی و تحرک- گوش بسپارند و از آن برای التیام روحی، بهبود آسیبهای روانی و تنظیم دستگاه عصبی کمک بگیرند.
درمان سوماتیک چیست؟
درمان سوماتیک با تکیه به ارتباط جسم و ذهن انجام میگیرد و مانند مدیتیشن مبتنی بر ذهنآگاهی، کاهش استرس مبتنی بر ذهنآگاهی و بیوفیدبک یا بازخورد زیستی عمل میکند، اما هنوز به اندازه دیگر روشها فراگیر نشده است.
درمان سوماتیک، که از واژه یونانی «سوما» به معنی بدن اقتباس شده است، افراد را به توجه بیشتر به احساسات جسمانی ترغیب میکند. جولی مریمن، استاد و مدیر برنامه آموزش مشاوره در کالج نورثوسترن، به اپک تایمز گفت: «تجربه آسیب روانی، استرس مزمن، بحران هویت و قطع رابطه با اطرافیان به چارچوب ذهن محدود نمیشود، بلکه با تنش عضلانی، الگوهای تنفسی، فرم بدن، تحرک و واکنش دستگاه عصبی به خطرات احتمالی هم گره خورده است.»
درمانگران سوماتیک میگویند افراد میتوانند با تکیه به واکنشهای جسمانی به احساساتی که در عمق وجودشان ریشه دواندهاند دسترسی پیدا کنند و بهتدریج از آنها فاصله بگیرند. مریمن میگوید تفاوت اصلی درمان سوماتیک با روشهای مشابه در این است که بدن را محور اصلی درمان میداند، نه وسیلهای که صرفاً برای رسیدن به بهبودی مورد استفاده قرار میگیرد.
درمان سوماتیک به پشتوانه تجربه صدساله بشر در زمینه تکنیکهای جسمانی و یافتههای علوم اعصاب نوین توسعه یافته است. مریمن درمان سوماتیک را نتیجه مجموعهای از شواهد علمی میداند که نشان میدهند ایجاد تغییرات روانشناختی پایدار مستلزم آن است که بدن را درگیرِ فرایند درمان کنید.
رایجترین روشهای درمان سوماتیک و مزایای آنها
درمان سوماتیک روشهای مختلفی دارد که هرکدام تکنیک و مزایای خاص خود را دارند. دکتر جفری دیتزل، روانپزشک و مربی عملکرد ساکن نیویورک، به اپک تایمز گفت: «کاهش علائم ناشی از آسیب روانی و استرس، بهبود تعادل روانی، افزایش آگاهی بدنی و ایجاد احساس امنیت و تابآوری از مهمترین مزایای درمان سوماتیک هستند.»
علائم آسیب روانی نتیجه مختلشدن سازوکارهای بقا از جمله ستیز، گریز یا تسلیم هستند. وقتی یک تجربه سخت و طاقتفرسا یا اجتنابناپذیر را پشت سر میگذارید، ممکن است دستگاه عصبیتان در حالت «بقا» باقی بماند و مدتها بعد از رفع خطر هم سیگنال تهدید ارسال کند. این وضعیت در قالب اضطراب، حملات هراس، هوشیاری افراطی، احساس آمادهباش دائمی، تنش یا درد مزمن، تپش قلب، تنفس سطحی یا احساس گسست و کرختی بروز پیدا میکند. افراد مبتلا به اختلال استرس پس از سانحه ممکن است نسبت به صدا، تصویر و دیگر محرکهای حسی روزمره حساستر باشند و موقعیتهای بیخطر را تهدیدآمیز تلقی کنند.
درمان سوماتیک به افراد کمک میکند ریشه مشکلات خود را بشناسند. دیتزل گفت این روش برای افرادی که از درد مزمن، خستگی و دیگر علائم جسمانی رنج میبرند و بهدلیل استرس با تشدید علائم جسمانی مواجه میشوند سودمند است. خیلیها از بهبود عملکرد جسمانی و کاهش وابستگی به داروهای مسکن خبر دادهاند.
رایجترین روشهای درمان سوماتیک عبارتند از:
تجربه سوماتیک
تجربه سوماتیک به افرادی که دچار آسیب روانی شدهاند کمک میکند که احساس امنیت کنند. این روش بر رهاسازی تنشهای انباشته و توقف حالت ستیز یا گریز تمرکز دارد که بدن معمولاً در پی وقوع حوادث ناگوار با آنها مواجه میشود. این فرایند به افراد کمک میکند که به احساساتی مانند گرفتگی عضلات یا لرزش بدن توجه کنند و از دستگاه عصبی پشتیبانی میکند.
مریمن گفت افراد ممکن است با کاهش علائم اختلال استرس پس از سانحه، هوشیاری افراطی و واکنشهای استرسی مواجه شوند. مطالعهای در سال ۲۰۱۷ با بررسی ۶۳ داوطلب نشان داد که ۴۴ درصد از داوطلبان پس از پانزده جلسه درمان سوماتیک توانستند علائم اختلال استرس پس از سانحه را برطرف کنند.
تجربیات ارتباطی زودهنگام به شکلگیری احساس امنیت در حین ایجاد ارتباط با دیگران کمک میکند. این روش همچنین به کاهش رفتارهای اجتنابی، افزایش اعتماد به دیگران و بهبود اعتمادبهنفس، ایجاد روابط سالمتر و احساس صمیمیت بیشتر در روابط عاطفی کمک میکند.
رواندرمانی حسیحرکتی
رواندرمانی حسیحرکتی ترکیبی از گفتوگودرمانی سنتی با یافتههای علوم اعصاب، ذهنآگاهی و نظریه دلبستگی است؛ نظریهای که کیفیت رابطه فرد با والدین خود را با احساس امنیت روانی در بزرگسالی مرتبط میداند. این رویکرد با پیوند دادن آگاهی بدنی به احساسات، افکار و خاطرات، به افراد کمک میکند که درک بهتری از آسیبهای روانی و تجربیات رشدی خود داشته باشند و با مشکلات مرتبط با آسیب روانی و دلبستگی از جمله مشکلات ارتباطی، عدم تمرکز به دلیل آشفتگی ذهنی و بدبینی مقابله کنند.
اصلاح عاطفی
اصلاح عاطفی با تحریک مغز از طریق محرکهای بینایی به افراد کمک میکند که احساساتشان را با سرعت بیشتری پردازش کنند. در این روش از طول موجهای نوری در خلال جلسات درمانی استفاده میشود. نور بعد از ورود به چشم به پیامهای عصبی تبدیل میشود و با سامانههای مغزی مرتبط با احساس، پردازش و تنظیم فرایندهای فیزیولوژیکی تعامل پیدا میکند. انتخاب طول موج دقیق، سازوکارهای عصبی مرتبط با پریشانی را فعال کرده و به کاهش سریع علائم روانی و حتی جسمانی کمک میکند.
این روش همچنین به افرادی که در کودکی با تجربههای ناخوشایند روبهرو شدهاند کمک میکند؛ تجربههایی که ممکن است زندگی کودک را سالها تحت تأثیر بگذارند.
بازتنظیم عمیق مغز
بازتنظیم عمیق نخستین واکنش مغز را هدف میگیرد. این روش بر شوک اولیه یا احساس خطری تمرکز دارد که قبل از شکلگیری احساسات آگاهانه شکل میگیرد.
تحلیل انرژی زیستی
تحلیل انرژی زیستی بر رهاسازی تنشهای مزمن عضلانی یا همان «لاک دفاعی» تمرکز دارد تا انرژی از نو در بدن جریان پیدا کند. مریمن گفت: «خیلیها بعد از اصلاح الگوی تنش با تغییرات قابلتوجهی در فرم بدن، الگوی تنفسی و دسترسی به احساسات درونی خود مواجه میشوند.»
درمان مبتنی بر حرکت و آگاهی
رقصدرمانی یا حرکتدرمانی کمک میکند که احساساتتان را بدون نیاز به حرف زدن ابراز کنید. این روش بهویژه مناسب افرادی است که گفتوگودرمانی متعارف به کارشان نمیآید.
روش هاکومی آگاهی جسمانی را با تکنیکهای تجربهمحور ترکیب کرده است. افراد در این روش با انجام حرکات یا تمرینات ملایم به موشکافی واکنش بدن و نقاطی میپردازند که تنش در آنها انباشته شده است.
انجل هاوارد، درمانگر سوماتیک، میگوید: «یکی از مهمترین مزایای درمان سوماتیک این است که افراد با علائم جسمانیِ برانگیختگی عاطفی آشنا میشوند؛ مهارتی که به آنها کمک میکند تا اوضاع از کنترل خارج نشده به عواطفشان سروسامان دهند.»
هدف بلندمدت درمان سوماتیک، افزایش تابآوری دستگاه عصبی است. درمان سوماتیک با کنترل همزمان علائم فروپاشی روانی مانند افسردگی یا سکوت هیجانی و علائم برانگیختگی شدید مانند اضطراب، هوشیاری افراطی و حملات هراس به ایجاد تابآوری کمک میکند.
درمان سوماتیک چگونه انجام میگیرد؟
درمان سوماتیک به افراد کمک میکند که نسبت به اتفاقات درونی و بیرونی آگاهتر شوند. این آگاهی بر سه نوع است:
- آگاهی درونی: آگاهی از احساسات درونی مانند بالارفتن ضربان قلب قبل از سخنرانی، احساس دلشوره در حین اضطراب یا احساس گرسنگی و تشنگی.
- آگاهی بیرونی: آگاهی از محیط پیرامون از طریق حواس پنجگانه مانند شنیدن آواز پرندگان، حسکردن گرمای خورشید روی پوست، استشمام بوی قهوه تازه یا توجه به رنگ گلها.
- آگاهی عمقی: آگاهی از فرم و حرکت بدن مانند لمس نوک بینی با چشمهای بسته یا بالارفتن از پلهها بدون نگاه کردن به آنها.
هاوارد گفت بیشتر درمانگران و متخصصان برای تقویت آگاهی و انجام درمان سوماتیک از تکنیکها و تمریناتی استفاده میکنند که آنها را براساس شیوه کاری خود تنظیم کردهاند.»
تکنیکهای رایج به شرح زیر هستند:
- رهگیری: بدون اینکه بخواهید توضیحی بدهید یا دربارهشان قضاوت کنید، به اتفاقاتی که در بدنتان رخ میدهد توجه کنید. رهگیری یکی از راهکارهای اصلی برای تنظیم دستگاه عصبی است.
- توجه به علائم بدن: توجه خود را به احساسات جسمانی مشخص مانند تنش عضلانی یا الگوی تنفسی معطوف کنید.
- یافتن منابع آرامش: منابع امنیت و آرامش مانند روابط سازنده، خاطرات تسکیندهنده، مکانهای ایمن یا توانمندیهای فردی را بیابید و با آنها ارتباط بگیرید.
- مواجهه تدریجی: قدم به قدم به خاطرات یا احساسات سخت و دشوار نزدیک شوید تا به بنبست نخورید.
- نوسان: نوسان تدریجی بین احساس امنیت و برانگیختگی خفیف در شرایط دشوار باعث میشود که تابآوری بیشتری در مواجهه با ناملایمات داشته باشید.
- تمرینات حرکتی بیانی: از تکانههای طبیعی مانند حرکت دادن اندامها، چرخاندن مفاصل یا لرزاندن بدن برای رهاسازی تنش کمک بگیرید.
- تکنیک الکساندر: عادتهای ناخودآگاهی را که در رابطه با فرم و حرکات بدن دارید اصلاح کنید، زیرا این عادتها باعث تنش میشوند.
چگونه میتوان تمرینات سوماتیک را بهتنهایی انجام داد؟
تمرینات ساده را میتوان بدون نیاز به حضور درمانگر انجام داد:
- گراندینگ یا زمینگیرسازی ذهن: این تمرینات با تمرکز بر احساسات فیزیکی باعث میشوند به لحظه حال بازگردید. در این تمرینات میتوانید هرگونه تماس با زمین مانند راهرفتن با پاهای برهنه روی خاک یا احساسات درونی مانند وضعیت بدن، حرکت و نقاط درگیرِ تنش یا آرامش را حس کنید.
- تمرینات تنفسی: این تمرینات با استفاده از تکنیک تنفس آگاهانه به ایجاد آرامش و تنظیم دستگاه عصبی کمک میکنند. تنفس از راه شکم یکی از رایجترین تکنیکها بهشمار میرود که در آن باید شکمتان را هنگام دم منبسط و هنگام بازدم منقبض کنید. تنفس از راه شکم دستگاه عصبی پاراسمپاتیک یا همان سامانه طبیعی «استراحت و هضم» را فعال میکند و باعث ایجاد احساس آرامش میشود.
- تمرینات ذهنآگاهی: این تمرینات باعث میشوند بدون قضاوت درباره تجربیات درونی خود به لحظه حال فکر کنید. «اسکن بدن» یکی از این تمرینات است که در آن باید توجهتان را بهتدریج به نقاط مختلف بدن و احساسات فیزیکی معطوف کنید تا استرس به حداقل برسد و آرامش بگیرید. مدیتیشن در حالت نشسته هم تمرین مفیدی است که معمولاً با تمرکز روی تنفس، احساسات فیزیکی یا محیط اطراف انجام میگیرد و به افزایش آگاهی و تعادل روانی کمک میکند.
درمان سوماتیک با افزایش آگاهی نسبت به تجربیات فیزیکی و واکنشهای دستگاه عصبی باعث میشود که بدن از منشأ درد و ناراحتی فاصله بگیرد و شما را در فرایند درمان همراهی کند.
