استفاده از سرخارگل برای درمان بیماری‌ها قدمت زیادی دارد. این گیاه یکی از محبوب‌ترین داروهای گیاهی در گوشه‌و‌کنار جهان به‌شمار می‌رود.
قبل از آن‌که داروهای تجاری رواج پیدا کنند، مردم برای تقویت سیستم ایمنی و مقابله با عفونت‌ها از گیاهان دارویی استفاده می‌کردند. سرخارگل، که به گل مخروطی بنفش هم شهرت دارد، از قدیمی‌ترین و معروف‌ترین گیاهان دارویی است. قبایل بومی دشت‌های بزرگ آمریکا از انواع سرخارگل برای درمان مارگزیدگی و گلودرد استفاده می‌کردند.
مهاجران این گیاه را با خود به اروپا بردند و در قرن بیستم از آن برای تقویت سیستم ایمنی و مقابله با سرماخوردگی و عفونت‌های تنفسی استفاده کردند. امروزه سرخارگل جزو پرفروش‌ترین داروهای گیاهی در آمریکا و اروپا به‌شمار می‌رود و نقش پررنگی در یک صنعت جهانی چندمیلیارد دلاری دارد؛ صنعتی که گرایش مردم به استفاده از داروهای پیشگیرانه و گیاهی به رشد و شکوفایی آن کمک کرده است.
سرخارگل گیاهی گل‌دار از خانواده میناسانان و بومی آمریکای شمالی است. مردم به این گیاه مارریشه، گل خارپشتی و سامسون سیاه هم می‌گویند. سه گونه سرخارگل بیش از بقیه مصارف دارویی دارند: سرخارگل آنگوستیفولیا، سرخارگل پورپورئا و سرخارگل پالیدا. متخصصان گیاه‌درمانی از ریشه و گل، ساقه و برگ سرخارگل استفاده می‌کنند.
سرخارگل چگونه عمل می‌کند؟
سرخارگل حاوی چندین ترکیب فعال است که از جمله می‌توان به آلکامیدها (ترکیبات چربی‌مانندی که موجب احساس گزگز در دهان می‌شوند)، پلی‌ساکاریدها (زنجیره‌های قندی بلند)، مشتقات کافئیک اسید و فلاونوئیدها اشاره کرد. پژوهشگران می‌گویند این ترکیبات زیست‌فعال به‌جای حمله مستقیم به عوامل بیماری‌زا بر سیستم ایمنی بدن اثر می‌گذارند.
مطالعات آزمایشگاهی نشان داده‌اند که ترکیبات فوق سلول‌های ایمنی از جمله ماکروفاژها و سلول‌های کشنده طبیعی را فعال می‌کنند؛ سلول‌هایی که عوامل مهاجم را احاطه کرده و همه را از بین می‌برند. این ترکیبات همچنین بر سیتوکین‌ها اثر می‌گذارند؛ پیام‌رسان‌های شیمیایی که سلول‌ها از آن‌ها برای تنظیم پاسخ ایمنی بهره می‌گیرند. برخی از پژوهش‌ها نشان می‌دهند که سرخارگل از ارسال پیام‌های التهاب‌زا از طریق سلول‌های آسیب‌دیده جلوگیری می‌کند و باعث می‌شود که ویروس‌ها و باکتری‌ها در ورود به سلول‌ها به مشکل بخورند. مطالعات آزمایشگاهی روی موش‌ها نشان داده که سرخارگل درصورت افت عملکرد سیستم ایمنی بر اثر استرس از بدن محافظت می‌کند.
متخصصان گیاه‌درمانی می‌گویند سرخارگل به‌دلیل همین فواید به‌عنوان گیاهی چندمنظوره شناخته می‌شود.
فیدر جونز، متخصص گیاه‌درمانی، به اپک تایمز گفت: «این گیاه به‌تنهایی تأثیر شگفت‌انگیزی دارد.» او افزود که سرخارگل به کاهش التهاب در بافتی که عامل بیماری‌زا در آن‌ها مستقر شده کمک می‌کند.
رزماری گلَدستار، نویسنده و متخصص گیاه‌درمانی، در کتاب «گیاهان دارویی: راهنمای مقدماتی» نوشته که سرخارگل به‌ویژه در مقابله با عفونت‌های نایژه‌ای و تنفسی، گلودرد و عفونت‌های دهان مؤثر است و برای تقویت سیستم ایمنی هم مورد استفاده قرار می‌گیرد.
سرماخوردگی کمتر، بیماری کوتاه‌تر
مردم آمریکا سالانه بیش از یک میلیارد بار سرما می‌خورند. بزرگسالان به‌طور متوسط هرسال پنج مرتبه دچار عفونت‌های دستگاه تنفسی می‌شوند، اما میانگین ابتلای کودکان در هرفصل به دوازده مرتبه می‌رسد. پژوهش‌های بالینی نشان می‌دهند که سرخارگل در این زمینه مؤثر عمل می‌کند.
پژوهشگران در تحلیل فراگیر نشریه لنست در سال ۲۰۰۷ با بررسی چهارده مطالعه نشان دادند که سرخارگل احتمال ابتلا به سرماخوردگی معمولی را ۵۸ درصد و مدت بیماری را ۲۵ درصد کاهش می‌دهد.
پژوهشگران در تحلیل فراگیر دیگری در سال ۲۰۱۵ با بررسی شش مطالعه بالینی، که ۲ هزار و ۴۵۸ نفر در آن‌ها حضور داشتند، نشان دادند که سرخارگل خطر ابتلای مکرر به عفونت‌های دستگاه تنفسی و عوارض ناشی از آن‌ها را کاهش می‌دهد. تصور می‌شد افرادی که سیستم ایمنی ضعیف‌تری دارند و مستعد ابتلا به عفونت هستند، بیشترین استفاده را از این گیاه می‌برند.
سرخارگل علاوه بر کاهش خطر عفونت‌ها از ابتلا به بیماری‌هایی مانند ذات‌الریه، عفونت گوش میانی و التهاب لوزه‌ها پیشگیری می‌کند و نیاز به آنتی‌بیوتیک را به حداقل می‌رساند.
با این‌حال، پژوهش‌ها نتایج ضد و نقیضی دارند. از آن‌جا که سرخارگل ۹ گونه متمایز دارد که هرکدام اثرات متفاوتی دارند، نتیجه پژوهش‌ها یکسان نبوده است. بخش مورد استفاده سرخارگل، زمان برداشت، محل کشت و شیوه استخراج و آماده‌سازی گیاه در این تفاوت‌ها دخیل هستند. متخصصان گیاه‌درمانی به اهمیت این عوامل و تأثیر آن‌ها بر عملکرد گیاه واقف هستند. این متغیرها تفسیر نتایج مطالعات مربوط به سرخارگل را دشوار می‌کنند و پژوهشگران هم آن‌ها را جزو محدودیت‌های اصلی تحقیقات می‌دانند.
روش مصرف سرخارگل
سرخارگل به‌شکل تنتور، کپسول، قرص، پودر و دم‌نوش عرضه می‌شود. می‌توانید آن را از فروشگاه‌های محصولات طبیعی تهیه کنید. انتخاب محصول باکیفیت اهمیت بسیاری دارد، زیرا بخش مورد استفاده گیاه، روش استخراج، زمان برداشت و کیفیت کلی محصول بر عملکرد دارویی آن اثر می‌گذارند.
تشخیص کیفیت
یکی از راه‌های تشخیص کیفیت سرخارگل، احساس گزگز در دهان است. اگر مصرف آن باعث احساس گزگز شود، یعنی محصول باکیفیتی خریده‌اید. وبسایت هربال ریلتی، که برای معرفی گیاهان دارویی راه‌اندازی شده است، توصیه می‌کند برای استفاده حداکثری از خواص سرخارگل از ریشه گونه آنگوستیفولیا استفاده کنید. این گیاه در مقادیر اندک هم طعم تند و تیزی دارد.
در وبسایت هربال ریلتی آمده است: «اولین تأثیر آن احساس گزگز است. طعم گَس و تند و تیز سرخارگل کل دهان و حتی لب‌ها را تحت تأثیر می‌گذارد. بعد با احساس ترشی، تلخی و گزگز مواجه می‌شوید. درنهایت، طعم تند، خشک و گس‌مانند آن در دهان باقی می‌ماند که برای مدتی ادامه دارد و باعث افزایش ترشح بزاق می‌شود.»
تنتور
متخصصان گیاه‌درمانی تنتور ریشه سرخارگل را قوی‌ترین شکل دارویی این گیاه می‌دانند. برای تهیه تنتور باید گیاهان دارویی را در الکل، سرکه یا گلیسیرین بخیسانید تا ترکیبات مفید آن‌ها را استخراج کنید. سپس ترکیب را از صافی عبور می‌دهید و عصاره به‌دست‌آمده را در بطری می‌ریزید. الکل قدرت عصاره‌گیری بیشتری دارد. تهیه تنتور راهی آسان برای مصرف گیاهان دارویی است و اگر آن را در مکانی خشک و خنک نگه‌دارید، چندین سال ماندگاری خواهد داشت.
برای تهیه تنتور سرخارگل باید هرگرم از این گیاه را با ۵ میلی‌لیتر الکل ۴۵ درصد ترکیب کنید. دوز مجاز تنتور هم بین ۱ تا ۴ میلی‌لیتر است که باید سه مرتبه در روز با آب مصرف شود.
جوشانده
برای تهیه جوشانده باید از بخش‌های سفت و سخت گیاه مانند ریشه استفاده کنید. ۱ تا ۲ قاشق چای‌خوری ریشه سرخارگل را به یک فنجان آب اضافه کنید. آب را به‌آرامی به جوش بیاورید و اجازه دهید مخلوط به‌مدت ۲۰ دقیقه روی حرارت ملایم بجوشد. سپس آن را از صافی عبور دهید و حداکثر سه مرتبه در روز بنوشید.
متخصصان گیاه‌درمانی توصیه می‌کنند زمانی که بیمار هستید یا حس می‌کنید علائم سرماخوردگی یا آنفلوانزا دارید، هر ۱ تا ۲ ساعت یک‌بار اندکی جوشانده سرخارگل مصرف کنید.
چه کسانی باید مراقب سرخارگل باشند؟
بررسی داده‌های مربوط به ایمنی سرخارگل نشان داده که بزرگسالان و کودکان مشکلی با مصرف خوراکی این گیاه ندارند و عوارض جانبی آن خفیف و نادر است. پژوهشگران می‌گویند مصرف طولانی‌مدت آن هم بی‌خطر است.
با این‌حال، بعضی‌ها باید مراقب باشند. افراد مبتلا به آسم یا کسانی که به میناسانان حساسیت دارند، قبل از مصرف سرخارگل باید با یک متخصص گیاه‌درمانی مشورت کنند.
نظر متخصصان درباره مصرف سرخارگل در دوران بارداری یا شیردهی متفاوت است: برخی می‌گویند سرخارگل بی‌خطر است و برخی دیگر احتیاط را شرط عقل می‌دانند. داده‌های موجود درباره استفاده از سرخارگل برای افراد مبتلا به بیماری‌های خودایمنی ضد و نقیض هستند. از این‌رو، این افراد باید قبل از مصرف سرخارگل با یک متخصص گیاه‌درمانی مشورت کنند.
قدمت بالای مصرف سرخارگل، اثرات احتمالی آن بر سیستم ایمنی و بی‌خطربودن این گیاه، از جمله دلایل محبوبیت سرخارگل هستند. پژوهش‌ها نتایج ضد و نقیضی دارند که به تفاوت میان گونه‌ها و محصولات مختلف مربوط می‌شود. با این‌حال، این گیاه همچنان یکی از معروف‌ترین داروهای طبیعی برای مقابله با سرماخوردگی و عفونت‌های تنفسی به‌شمار می‌رود؛ به‌ویژه اگر به محض مشاهده علائم بیماری سراغ آن بروید.
