شناخت ترس و رهایی از آن برای کمک به روند بهبودی

این‌که درباره سلامتی‌تان اضطراب داشته باشید، ممکن است در قالب علائم بیماری ظاهر شود. از این‌رو، برای بهبودی نباید از هیچ‌یک غافل شوید.

لگنا مارتین، بدن‌ساز و مربی سابق، هیچ‌وقت خودش را آدم مضطربی نمی‌دانست و همیشه با تکیه به ایمان و خوش‌بینی جلو می‌رفت. اما ترس از بیماری بر او چیره شد و شخصیت و زندگی‌اش را دستخوش تغییر کرد.

مارتین پس از ابتلا به کهیر سرد دچار ترس و بدگمانی شد. این عارضه یک بیماری پوستی نادر است که باعث می‌شود پوست در معرض سرما کهیر بزند و متورم شود. علائم پوستی خیلی زود با علائم غیرمعمول مانند سرگیجه همراه شدند و اضطراب شدیدی کل وجودش را گرفت. مارتین پس از مراجعه مکرر به اورژانس و متخصصان مختلف، دیگر از خانه بیرون نرفت. احساس می‌کرد خودش را نمی‌شناسد.

یک‌روز متوجه شد سرطان پستان دارد. همیشه به وضعیت جسمانی خود توجه می‌کرد و به همین دلیل متوجه دردی غیرعادی شده بود. تشخیص سرطان به اضطراب او دامن زد و باعث شد که ترس‌ها و نگرانی‌هایش رنگ واقعیت به خود بگیرند.

مارتین به اپک تایمز گفت: «کافی است جایی از بدنم درد بگیرد، احساس کوفتگی کنم یا چیزی در بدنم نسبت به قبل تغییر کند. ذهنم فوراً به این سمت می‌رود که دارم می‌میرم!»

مارتین تنها کسی نیست که چنین تجربه‌ای داشته است. در پزشکی به این وضعیت «اختلال اضطراب بیماری» می‌گویند. این اختلال باعث می‌شود پس از تشخیص بیماری به بدترین سناریوی ممکن فکر کنید و به‌دلیل علائم جسمانی دچار ترس و واهمه شوید؛ ترسی که ممکن است شما را از کار و فعالیت بازدارد یا باعث شود از مراجعه به پزشک و درمان خودداری کنید.

آیا ترس شما از حد طبیعی فراتر رفته است؟

نگرانی درباره سلامتی و درگیری فکری ناشی از آن جزئی از زندگی است. استفاده از فناوری و گشتن مستمر در اینترنت برای کنترل علائم بیماری هم چیز عجیبی نیست.

مایکل استیر، مشاور و نویسنده «راهنمای جامع غلبه بر اضطراب سلامتی»، به اپک تایمز گفت: «وقتی تشخیص ترسناکی دریافت می‌کنیم، به‌طور طبیعی اضطراب می‌گیریم، اما سعی می‌کنیم از این مرحله عبور کنیم و اجازه ندهیم این نگرانی کل زندگی‌مان را تحت تأثیر بگذارد. وقتی دچار اضطراب سلامتی می‌شویم، نگرانی به‌تدریج تمام ابعاد زندگی را دربرمی‌گیرد و شدت آن مدام بیشتر و بیشتر می‌شود.»

استیر افزود: «برخی افراد، به‌ویژه کسانی که سابقه اضطراب دارند، حتی بدون تشخیص بیماری هم نگران سلامتی خود می‌شوند.»

اختلال اضطراب بیماری، که نام جدید اختلال خودبیمارانگاری است، به ترس شدید از ابتلا به بیماری‌های حاد اشاره دارد که با افکار مزاحم و مداوم همراه است. این اختلال دو شاخه فرعی دارد: شاخه‌ای که در آن فرد به‌دنبال مراقبت‌های پزشکی می‌رود و شاخه‌ای که در آن فرد از دریافت مراقبت‌های پزشکی خودداری می‌کند. شواهد نشان می‌دهند که بیشتر افراد در دوره‌های مختلف هردو اختلال را تجربه می‌کنند. این افراد همیشه به‌دنبال اطمینان خاطر هستند و به همین دلیل است که به معاینه علائم جسمانی، انجام آزمایش‌های پزشکی یا جست‌وجو در اینترنت اهمیت می‌دهند.

این وضعیت به وسواسی شباهت دارد که خیلی‌ها در دوران همه‌گیری کووید-۱۹ تجربه می‌کردند و مدام به فکر پایش، ارزیابی و گزارش علائم خود بودند. استیر گفت جست‌وجو در اینترنت کمک می‌کند از سلامتی‌تان مطمئن شوید و وضعیت جسمانی‌تان را کنترل کنید، اما انباشت بیش‌از‌حد اطلاعات گاهی به اضطراب و نگرانی دامن می‌زند.

استیر گفت: «کسی که از اضطراب سلامتی رنج می‌برد، صرفاً به‌دنبال کسب اطلاعات نیست. هدف این است که حس بهتری پیدا کند. اگر از اطلاعات برای کاهش اضطراب استفاده کنیم، ممکن است به‌تدریج در مسیری قدم بگذاریم که بیرون آمدن از آن دشوار است.»

اگر جست‌وجوها راه به جایی نبرند، فرد ممکن است به کنکاش بیشتر، معاینه‌های مکرر و آزمایش‌های متعدد متوسل شود. با این‌حال، فرد ممکن است در صحت آزمایش تردید کند یا تشخیص پزشک را اشتباه بداند. به این ترتیب، همه‌چیز دوباره از اول شروع می‌شود.

وقتی ترس مانع بهبودی می‌شود

ترس از بیماری روند بهبودی را مختل می‌کند، زیرا حساسیت فرد را نسبت به شرایط جسمانی‌اش بالا می‌برد و نحوه تجربه و درک علائم را دستخوش تغییر می‌کند. این مسئله بر اثربخشی درمان هم تأثیر می‌گذارد و حتی ممکن است باعث اجتناب از درمان شود. وجه مشترک این موارد، فقدان انعطاف ذهنی است. به عبارت دیگر می‌توان گفت افکار و برداشت‌های ذهنی ما بر نتیجه درمان اثر می‌گذارند.

این پدیده در علم پزشکی به اثر نوسیبو معروف است. بیماران به‌دلیل اضطراب، شرطی‌شدن ذهن یا هشدارهایی که از سوی کادر درمان یا رسانه‌ها دریافت می‌کنند، انتظار درد و ناراحتی دارند و درواقعیت هم دچار درد و ناراحتی می‌شوند. ترس باعث افزایش ترشح کوله‌سیستوکینین می‌شود. کوله‌سیستوکینین یک انتقال‌دهنده عصبی است که سیگنال درد را منتقل می‌کند. از این گذشته، ترس از ترشح ترکیبات شبه‌افیونی یا مسکن‌های طبیعی مغز جلوگیری می‌کند.

استیر گفت: «اگر نتوانید به‌راحتی از عادت‌های ناسالم دست بردارید، بهبودی برایتان دشوارتر می‌شود.» از این‌رو، خیلی‌ها از ورزش اجتناب می‌کنند. افزایش ضربان قلب و شدت تنفس در طول فعالیت بدنی ممکن است برای این افراد شبیه حمله قلبی یا حمله هراس به نظر برسد. فرد مبتلا به اختلال اضطراب بیماری بیش از همه به‌دنبال احساس امنیت است.

بیماران مبتلا به سرطان با ترس از پیشرفت یا عود بیماری، مرگ و تبدیل‌شدن به سربار خانواده دست‌وپنجه نرم می‌کنند؛ درست مانند افرادی که با ام‌اس و دیابت نوع دو دست‌به‌گریبان هستند.

تحلیل فراگیر نشریه مطالعات مروری روان‌شناسی سلامت نشان داد افراد مبتلا به بیماری‌های غیرسرطانی، به‌دلیل مقایسه خود با افرادی که شرایط وخیم‌تری داشتند، دچار آشفتگی روانی می‌شدند؛ عارضه‌ای که با مراقبت و حساسیت افراطی نسبت به علائم و انزوا همراه بود. با این‌حال، افرادی که با بیماری کنار می‌آمدند و به‌رغم آشفتگی روانی به‌دنبال کسب اطلاعات بیشتر بودند، پایبندی بیشتری هم به روند درمان داشتند.

زمانی که باید به ترس خود توجه کنیم

ترس نشانه ضعف نیست. درواقع، بدن با ایجاد ترس به شما هشدار می‌دهد که زمان اقدام فرارسیده است.

گاهی ترس به این معنی است که باید به پزشک دیگری مراجعه کنید یا آزمایش جدیدی انجام دهید، زیرا منشأ علائم بعضاً فراتر از اضطراب است. این مسئله در مورد مارتین هم صدق می‌کرد. او بعد از مواجهه با درد پستان به پزشک مراجعه کرد و آزمایشی که در فاصله میان دو معاینه خود انجام داد، ظن او را تأیید کرد. استیر افزود: «پژوهش‌های زیادی نشان می‌دهند که نظام درمانی با افراد مختلف و حتی زنان برخورد متفاوتی دارد. باید مطمئن شویم که بیمار به پزشک معالج خود اعتماد متقابل دارد.»

این‌که پزشک علائم را ناشی از تصورات ذهنی بیمار بداند و او را بدون رسیدگی لازم مرخص کند، کمکی به حل مشکل نمی‌کند. استیر گفت چه علائم ناشی از بیماری باشند و چه ریشه در ترس و اضطراب بیمار داشته باشند، در هرصورت منشأ جسمانی دارند و قابل درمان هستند. با این‌حال، باید مطمئن شویم که جست‌وجوی بی‌پایان برای پاسخ و تشخیصی که بیمار دریافت می‌کند، او را وارد چرخه آشفتگی و تشویش ذهنی نخواهد کرد.

با ترس‌های خود روبه‌رو شویم

رفتاردرمانی شناختی می‌تواند مؤثر باشد؛ نوعی درمان گفت‌وگومحور که کمک می‌کند به ارتباط میان افکار، احساسات و رفتارهای خود پی ببرید. به‌ویژه، درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد و روش رویارویی و جلوگیری از پاسخ به بیماران کمک می‌کنند با ترس‌های خود روبه‌رو شوند.

روش رویارویی و جلوگیری از پاسخ برای درمان اختلال وسواسی-جبری به کار گرفته می‌شود؛ رویکردی که در آن بیماران آگاهانه در معرض موقعیت‌های اضطراب‌آور قرار می‌گیرند تا در واکنش به اضطراب به رفتارهای معمول و تکراری خود متوسل نشوند.

درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد به بیماران یاد می‌دهد که با افکار و احساسات دشوار خود کنار بیایند و به‌جای پیروی از هیجانات، مطابق با ارزش‌ها و باورهای اساسی خود عمل کنند.

یکی از جنبه‌های اضطراب سلامتی که بیماران متوجه آن نیستند، این است که ترس‌های بزرگ‌شان- از دست دادن خانواده، وضعیت مالی خوب، سرگرمی یا لذت‌های مادی- نتیجه اضطراب است و ربطی به بیماری‌شان ندارد.

استیر گفت: «این افراد به‌تدریج از خیلی چیزها فاصله می‌گیرند. دیگر ورزش نمی‌کنند، سر کار نمی‌روند و با خانواده وقت نمی‌گذرانند. از این‌رو، زندگی‌شان به‌واسطه اجتناب و محدودیت روزبه‌روز کوچک‌تر می‌شود. اگر بتوانیم به این افراد کمک کنیم با ترس‌های خود روبه‌رو شوند، هم اضطراب‌شان را به حداقل می‌رسانیم و هم زندگی‌شان را پربارتر می‌کنیم.»

مارتین یاد گرفته که با خودش حرف بزند و بر ترس‌هایش غلبه کند. برای نمونه، یک‌بار که از درد پا رنج می‌برد و ذهنش به بدترین سناریوی ممکن فکر می‌کرد، به خودش یادآوری کرد که دیروز اسکوات زده است. مارتین همچنین برای جلوگیری از حملات سرگیجه از موسیقی کمک می‌گیرد.

ازسرگیری فعالیت‌هایی که مارتین از قدیم از انجام‌شان لذت می‌برد، به او کمک کرد که به زندگی قبل از دوران بیماری برگردد. او اکنون کلاس‌های ورزشی برگزار می‌کند و در زمینه مربیگری خصوصی فعالیت دارد. مارتین با این کار نه‌تنها به خودش امید و انگیزه می‌دهد، بلکه به مراجعانی هم که از نزدیک شاهد تلاش او هستند امید می‌بخشد.

مارتین گفت: «هدفم بدون شک این است که روزبه‌روز بهتر شوم. بعضی روزها انرژی زیادی ندارم، اما نباید بی‌کار بمانم. به مسیرم ادامه می‌دهم.»