نویسنده: سیمین سالور
ایران، سرزمینی با هزاران سال تاریخ و تمدن، گنجینهای ارزشمند از آثار تاریخی، فرهنگی و طبیعی را در خود جای داده است؛ میراثی که نهتنها روایتگر هویت، هنر و اندیشه ایرانیان در گذر زمان است، بلکه بخشی از حافظه مشترک بشریت بهشمار میرود. شماری از این آثار بهدلیل ارزش استثنایی و اهمیت جهانی خود در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیدهاند. در مجموعه مقالات «میراث یگانه» سراغ این آثار میرویم تا با تاریخچه، ویژگیهای منحصربهفرد و داستانهای نهفته در پس آنها آشنا شویم. در چهارمین قسمت از این مجموعه، سفری داریم به تخت جمشید.
در شاهنامه فردوسی هفتواد مردی است صاحب هفتپسر و یک دختر به نام اختر. روزی اختر هنگام پنبهریسی، کرمی را در سیبی پیدا کرد. دختر کرم را نگه داشت و از آن پس کارش رونق گرفت. خانواده ثروتمند و قدرتمند شدند و هفتواد سرانجام دژی ساخت و قدرتی محلی به دست آورد. کرم هم به موجودی عظیم و رازآلود تبدیل شد. سرانجام اردشیر بابکان برای سرکوب هفتواد به جنگ او رفت و پس از نبردی سخت، هفتواد و کرم را شکست داد. در روایتهای محلی کرمان، این داستان با بم و قلعه دختر و پیدایش نام کرمان پیوند خورده، هرچند این پیوند روایتی محلی مبتنی بر اسطوره است و نه تاریخ مستند[۱].
همین داستان حکایت از قدمت تاریخ بم دارد. اما آن یگانهای که نام بم را در زمره میراث ایران در فهرست جهانی یونسکو ثبت کرده است چیزی نیست جز ارگ بم؛ بزرگترین مجموعه معماری خشتیِ موجود از نوع خود در جهان. در اسناد یونسکو، خاستگاه ارگ بم به دوره هخامنشی، سدههای ششم تا چهارم پیش از میلاد، و حتی پیش از آن میرسد. برخی منابع دیگر این فرضیه را مطرح میکنند که مجموعه ارگ بم، پایگاه نظامی در دوره اشکانی (در سدههای سوم تا دوم پیش از میلاد) بوده است و حتی دیگرانی هستند که بنیانگذاری شهر بم را به دوره ساسانی نسبت میدهند. دوران شکوفایی ارگ اما، سدههای هفتم تا یازدهم میلادی ذکر شده است. با این حال تغییر و تحول در این مجموعه چیزی همیشه در جریان بوده است؛ به گونهای که پژوهشگران، شکلگیری و توسعه مجموعه را در یک بازه حدود ۱۸۰۰ ساله دنبال میکنند. اگرچه ساختار ارگ در دورههای مختلف تاریخی شکل گرفته، بخش عمده بناهای برجامانده آن در دوره صفوی و دورههای پس از آن است.
اما اساساً چرا بم ارگی با این عظمت داشته است؟
بم برای مدت طولانی پایگاه راهبردی قدرت ایران در جنوبشرق و دروازه بلوچستان بود. این شهر در تقاطع مسیرهای مهم جاده ابریشم قرار داشت؛ راههایی که از شرق به آسیای مرکزی و هند و از جنوب به خلیج فارس میرسیدند و کالاهایی چون ابریشم، پارچه و ادویه را جابهجا میکردند. اما نه فقط واقع شدن در مسیرهای تجاری مهم، که جغرافیا و منابع خود شهر هم آن را متمایز میساخت. قناتها بیش از دو هزار سال در شکل دادن به زندگی بم نقش داشتهاند. بم به واسطه امکان استخراج آب زیرزمینی از محل قناتها، کشاورزی و باغداری پررونقی داشت. بازار بم مرکز توزیع محصولات کشاورزی و صنایع دستی بود. حنا، نیل، برنج و خرما از جمله محصولاتی بودند که از بم صادر میشد. بافندگان، پارچههای نخی مرغوب تولید میکردند و پارچهها تا خراسان، بینالنهرین و حتی مصر نیز صادر میشدند.
در عین حال موقعیت بم آن را محل تاخت و تاز بیگانه و غیربیگانه میکرد. در سده هجدهم بم چندین بار درگیر حملات افغانها و نزاعهای داخلی ایران شد. از طرفی واقع شدن در حاشیه کویر لوت و دوری از شهرهای بزرگ نیز آن را نیازمند حفاظت و دفاع میساخت. بنابراین ارگ در پاسخ به نیاز امنیتی یک شهر پررونق و ثروتمند ساخته شد. هر چند با بهتر شدن امنیت از دوره قاجار به بعد نقش ارگ بهعنوان مرکز اصلی شهر کاهش پیدا کرد و محدودههای مسکونی مجموعه ارگ خالی از سکنه شد.
زمانی که از مجموعه ارگ بم صحبت میکنیم از چه صحبت میکنیم؟
مجموعه ارگ بم در حدود ۲۰ هکتار گسترش داشته است. ارگ، نه یک قلعه به تنهایی، که در واقع یک شهر کامل بود. مرکز ارگ نه تنها محل اقامت حاکم که مرکز حکومت، فرماندهی و دفاع شهر بود. بخش حکومتی همزمان یک کاخ، مرکز اداری، پادگان، اسطبل، حمام، سامانه آبرسانی و مجموعهای از فناوریهای سازگار با اقلیم با برج و باروی مستحکم بوده است. در فضای میانِ هسته مرکزی و دیوارهای بیرونی، مجموعه مسکونی شهر واقع شده بود. در این بخش انواع فضاها مثل بازار، مسجد، مدرسه، فضای ورزشی، محل اقامت مسافران، زورخانه و محلهای برای اقلیتهای دینی وجود داشت. در واقع داخل حصار یک سازمان شهری کامل وجود داشته است. خارج حصار شهر هم، باغها و مزارع کشاورزی مردم قرار داشت. ارگ بم نمونهای کمنظیر از یک الگوی شهری پیشامدرن است؛ الگویی که با بهبود وضعیت امنیت در بم رو به افول رفت.
معماری ارگ
شگفتی این است که این شهر عظیم با طاقها و گنبدهای استثنایی تنها از خاک (چینه و خشت خام) ساخته شده است و خبری از مصالح مستحکمتر نبوده است. از نظر فنی، بناهای سنتی بم که با چینه (لایههای گل کوبیدهشده) و خشت (آجرهای گلی خشکشده در آفتاب) ساخته شدهاند، نمونهای از تکنیکهای ساختوساز پایدار به شمار میروند. جهتگیری بناها، گونهشناسی معماری، مصالح و شیوههای ساخت به گونهای انتخاب شده بودند که با شرایط طبیعی و اقلیمی منطقه سازگار باشند و در برابر نوسان شدید دما، آسایش حرارتی داخل بنا را تأمین کنند.
اما الگوی معماری بین بخش حکومتی و بخش مسکونی، دوگونه متفاوت بوده است. اگر در بخش حکومتی از عناصر معماری خشتی پیچیده و متنوعی استفاده شده است در مقابل، بخش مسکونی ارگ عمدتاً از الگوی رایج معماری دورههای گذشته پیروی میکرد و شامل خانههای ساده خشتی بوده است.
بخش حکومتی را میتوان مجموعهای از عناصر گوناگون معماری کهنِ خشتی دانست؛ از جمله گنبدهای خشتی دوطبقه. در قسمتهایی از این بخش، دیوارهای خشتی بسیار بلندی با ارتفاع حدود ۱۶ متر و ضخامت ۶ متر وجود داشته که در معماری خشتی کمنظیرند. در بخش حکومتی و پیرامون آن، سه عنصر شاخص معماری خشتی کهن وجود داشته است: آسیاب بادی، حمام و یخدان. همچنین سیستم استخراج و ذخیره آب و تأسیسات دفع و تصفیه فاضلاب این بخش نیز از ویژگیهای استثنایی آن به شمار میرفته است.
سابقه اقدامات مرمتی در ارگ بم
ارگ بم تا اواخر دوره زندیه و آغاز قاجار همچنان محل سکونت مردم بود، اما از دوره قاجار ساکنان بهتدریج ارگ را ترک کردند و به خانهها و باغهای پیرامون رفتند. پس از آن، بخشهایی از ارگ کارکرد نظامی خود را حفظ کرد و سرانجام در سال ۱۹۳۲ بهطور کامل متروک شد.
در سال ۱۹۳۰ قانون «حفظ آثار ملی ایران» به تصویب رسید. این قانون مبنای حقوقی حفاظت از آثار تاریخی کشور شد. بم از سال ۱۹۴۵ تحت حمایت قوانین ملی قرار گرفت و ثبت ملی ارگ در ۱۹۵۳ نقطه عطفی برای آغاز مرمتهای رسمی بود. در ۱۹۵۸ نخستین اقدامات مرمتی روی ارگ صورت پذیرفت و در ۱۹۷۳ شاهد یک برنامه جامع مرمت برای ارگ بم هستیم. پس از این سال نیز تا زمان زلزله بم در ۲۰۰۳ چندین برنامه مرمتی روی ارگ به اجرا درآمد.
و ناگهان زلزله ویرانگر!
ساعت ۵:۲۶ دقیقه روز جمعه ۵ دیماه ۱۳۸۲ مصادف با ۲۶ دسامبر ۲۰۰۳، شهر بم برای ۱۲ ثانیه و با شدت ۶.۶ در مقیاس ریشتر لرزید و یک ایران را در بهت فرو برد. چیزی حدود ۳۰ هزار نفر از جمعیت ۹۰ هزار نفره شهر بم در یک چشم بر هم زدنی در اثر زلزله جان باختند. اما جدا از فقدان انسانی قابل توجه در این زلزله، آنچه توجه جهانی را به بم معطوف کرد، آسیب دیدن بزرگترین سازه خشتی ایران بود که در اثر این زلزله به گفته برخی اسناد تا ۷۰ و برخی دیگر تا ۸۵ درصد آسیب دید.
حدود شش ماه بعد، در بیستوهشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو این شهر به ثبت جهانی رسید و همزمان در فهرست میراث جهانی در معرض خطر (به دلیل خسارت شدید ناشی از زلزله) قرار گرفت. یونسکو ارگ بم را نمونهای برجسته از یک سکونتگاه باستانیِ استحکاماتدار، شاهدی استثنایی بر تحول یک سکونتگاه تجاری در محیط بیابانی آسیای مرکزی، و نمونهای از تعامل تأثیرات فرهنگی گوناگون در مسیرهای تاریخی جاده ابریشم معرفی کرده است. یونسکو نه تنها ارگ که «شهر بم و چشمانداز فرهنگی آن» را در فهرست آثار خود ثبت کرد. و منظور از چشمانداز فرهنگی، محدوده مرکزی واحه بم، ارگ، قناتها، باغها و نخلستانها و مجموعهای از قلعهها و بناهای تاریخی پیرامون آن است. منظر فرهنگی زنده بم به دلیل تداوم استفاده و نگهداری از سامانههای تاریخی قنات و ادامه بهرهبرداری کشاورزی از سرزمین، از سطح بالایی از یکپارچگی برخوردار دانسته شده است.
بازسازی بم
زلزله بم توجه جهانی به این سازه ارزشمند خشتی را صدچندان کرد. برای نجات گذشته، هم خودِ آوار و هم تصویر ثبتشده چند دهه پیش به کار آمدند. به این معنا که بعد از زلزله و پاکسازی آوار، بقایای باستانشناختی ناشناختهای آشکار شد که دانستههای جدیدی از ارگ نسبت به گذشته آشکار کرد. از سوی دیگر، تصاویر هوایی ارگ که NHK در ۱۹۸۱ برای مجموعه جاده ابریشم گرفته بود، برای بازسازی شکل پیش از زلزله مورد استفاده قرار گرفت.
بازسازی بم بعد از زلزله از یک پروژه صرفاً عمرانی داخلی، به یک پروژه بینالمللیِ میراث، معماری، شهرسازی، اقتصاد و مدیریت بحران تبدیل شد. پس از زلزله گروههای مختلف بینالمللی به منظور مشارکت در برنامه مرمت و بازسازی این ارگ وارد کشور شدند. از جمله متخصصان برجستهای از ایتالیا، فرانسه و ژاپن. نهادیهای مختلف دولتی و غیردولتی نیز بدین منظور به کمک آمدند. به عنوان مثال، بانک جهانی برای برنامه جامع بازسازی ۲۲۰ میلیون دلار کمک اضطراری در نظر گرفت. همچنین شاهد تعهدات و کمکهای بانک مشارکتهای بینالمللی ژاپن، بانک توسعه اسلامی و کشورهای حاشیه خلیج فارس و اروپایی بودیم. حتی پای کراتره (CRAterre)، یک انجمن پژوهشی و تخصصی غیرانتفاعی فرانسوی در زمینه معماری و میراث خشتی به مرمت ارگ بم باز شد.
فعالیت این نهادهای داخلی و خارجی بلافاصله پس از زلزله به منظور عملیات نجات، تثبیت و مستندسازی آغاز شد. مداخلات اصلی حدود یک دهه به طول انجامید اما برنامههای حفاظت و مرمت همچنان ادامه پیدا کرد. بم هنوز زیر آوار بود که بازدید از ارگ با ایجاد یک مسیر چوبی از دروازه اصلی جنوبی تا دروازه دوم دوباره امکانپذیر شد. و سرانجام، پس از بهبود مدیریت و حفاظت و پیشرفت مرمت، در ۲۰۱۳ ارگ بم از فهرست میراث در خطر یونسکو خارج شد.
[۱] – دژی که هفتواد ساخت در محدوده شهری بود به نام کجاران، شهری که پژوهشگران آن را با بم امروزی مرتبط دانستهاند، و برخی پژوهشگران این دژ را با ارگ بم مرتبط دانستهاند.
















