نتایج شبیهسازی کامپیوتری نشان داد که فشار خون شبانه تنها درصورتی کاهش مییابد که ریتمهای درونی بدن هماهنگ باشند.
فشار خون هنگام خواب بین ۱۰ تا ۲۰ درصد کاهش مییابد. با اینحال، افت شبانه فشار خون در برخی افراد کمتر است؛ الگویی که به «عدم کاهش شبانه فشار خون» معروف است و با مشکلات قلبی و تشدید بیماریهای کلیوی ارتباط دارد. نتایج شبیهسازی کامپیوتری نشان داد که علت احتمالی این عارضه را باید در زمانبندی فعالیت کلیهها جستوجو کرد.
نتایج این مطالعه که در نشریه پلوس وان منتشر شده است، نشان داد که ناهماهنگی ریتم روزانه کلیهها در تنظیم و دفع سدیم با دیگر ریتمهای بدن میتواند روند افت شبانه فشار خون را مختل کند؛ حتی اگر میزان سدیم دریافتی ثابت بوده باشد.
آنیتا لیتون، استاد ریاضیات کاربردی در دانشگاه واترلو، این مدل را براساس ویژگیهای فیزیولوژیکی یک زن سالم در دوران پیش از یائسگی طراحی کرد. این مدل برای بررسی عملکرد کلیهها، رگها، دستگاه عصبی، هورمونها و چرخه خواب و بیداری طراحی شد تا معلوم شود که این عوامل در کنار هم چه نقشی در تنظیم فشار خون دارند.
وقتی ریتمهای درونی بدن از هماهنگی خارج میشوند
کلیهها میزان جذب سدیم و آب را تنظیم میکنند و این فرایند بهنوبه خود بر فشار خون اثر میگذارد. از این گذشته، میزان دفع سدیم از طریق ادرار به فشار خون بستگی دارد. لازم به ذکر است که ایندو فرایند در طول شبانهروز دستخوش تغییر میشوند.
در مدل لیتون، هماهنگسازی سازوکار انتقال سدیم در کلیهها با ساعت بیداری به افت شبانه فشار خون کمک کرد. ناهماهنگی این فرایند باعث شد سدیم بیشتری در طول شب از بدن خارج شود و افت فشار خون به کمتر از ۱۰ درصد برسد.
لیتون به اپک تایمز گفت: «ریتمهای روزانه بدن ممکن است همچنان برقرار باشند، اما اگر زمانبندی آنها از هماهنگی خارج شود، روند افت شبانه فشار خون مختل خواهد شد.»
شبیهسازیهای دیگر نشان دادند که افت شبانه فشار خون مستلزم هماهنگی ریتمهای درونی بدن و تغییرات مرتبط با خواب هستند. وقتی ریتم انقباض رگها را از مدل لیتون کنار گذاشتیم، میزان افت شبانه فشار خون از ۱۱.۴ درصد به ۸٫۲ درصد کاهش یافت. کنار گذاشتن ریتمهای هورمونی یا ریتم انتقال سدیم در کلیهها تأثیر چندانی بر افت فشار خون نداشت، اما کنار گذاشتن ریتم کلیهها باعث شد سدیم بیشتری در طول شب از بدن خارج شود.
این تفاوت نشان میدهد که تضعیف ریتم فعالیت کلیهها و برهم خوردن زمانبندی عملکرد آنها به نتایج متفاوتی میانجامند. درحالیکه سایر اندامها همچنان فعال بودند، مدل لیتون توانست کاهش قدرت ریتم کلیهها را جبران کند. با اینحال، ناهماهنگی ریتم اندامها اختلالات بیشتری بهوجود آورد.
این یافته نشان میدهد که نحوه تنظیم و دفع سدیم در کلیهها بهاندازه میزان سدیم مصرفی اهمیت دارد. همچنین، نتایج این مطالعه میتوانند به روشن شدن علت ارتباط میان ناهماهنگی ساعت زیستی بدن و الگوی غیرعادی فشار خون کمک کنند.
نقش نمک
پژوهشهای پیشین نشان دادهاند که مصرف زیاد نمک و حساسیت به نمک با الگوی غیرطبیعی فشار خون شبانه ارتباط دارد. لیتون برای بررسی ارتباط میان مصرف سدیم، حساسیت به نمک و ریتم روزانه فعالیت کلیهها، میزان سدیم مصرفی و شدت چرخه فعالیت کلیهها را در مدل خود تغییر داد.
چنانکه انتظار میرفت، افزایش مصرف سدیم باعث بالا رفتن فشار خون شد. با اینحال، عملکرد منظمتر و قویتر کلیهها بخش زیادی از سدیم را در طول روز از بدن خارج میکرد و مانع افزایش فشار خون میشد.
لیتون در مرحله بعدی وضعیت افرادی را شبیهسازی کرد که حساسیت بیشتری به نمک دارند؛ یعنی افرادی که فشار خون آنها در واکنش به نمک دریافتی بیشتر افزایش مییابد. وقتی ریتم کلیهها مناسب بود، افت شبانه فشار خون حتی با افزایش مصرف سدیم و حساسیت به نمک هم در محدوده طبیعی باقی ماند. با اینحال، زمانی که لیتون چرخه فعالیت کلیهها را تغییر داد و آن را از هماهنگی با ریتمهای روزانه بدن خارج کرد، افزایش سدیم دریافتی و حساسیت بیشتر به نمک باعث کاهش افت شبانه فشار خون شدند.
متیو بیلی، رئیس بخش فیزیولوژی کلیه در دانشگاه ادینبرو و از نویسندگان مقالهای که به نقش کلیهها در عدم کاهش شبانه فشار خون اختصاص دارد، علل احتمالی این پدیده را توضیح داده است. بیلی به اپک تایمز گفت: «ریتم روزانه فشار خون به تعامل میان رگها، کلیهها، مغز و عادتهای مرتبط با خواب بستگی دارد.»
مصرف زیاد نمک میتواند به رگها آسیب برساند و دفع سدیم را به ساعات پایانی شب مؤکول کند؛ زمانی که بدن برای دفع سدیم به فشار خون بالاتری نیاز دارد.
شواهد حاصل از پژوهشهای دیگر هم از ارتباط میان مصرف نمک و زمانبندی فرایندهای فیزیولوژیکی بدن حکایت دارند. پژوهشگران در مطالعهای روی حیوانات نشان دادند که رژیم غذایی پرنمک، ریتم ساعت مولکولی کلیهها را تغییر میدهد. یک مطالعه کوچک هم با بررسی انسانها نشان داد که کاهش مصرف نمک، افت شبانه فشار خون و الگوی شبانهروزی دفع سدیم را در افراد مبتلا به فشار خون بالا بهبود بخشید.
چه باید کرد؟
معمولاً نمیتوان بر اساس احساسی که داریم، با اطمینان گفت که فشار خون در طول شب بهطور طبیعی کاهش مییابد.
دکتر دیپاک بات، متخصص قلب و عروق و مدیر بیمارستان قلب فاستر در مرکز پزشکی مانت ساینای، که نقشی در این مطالعه نداشت، به اپک تایمز گفت: «بدون استفاده از دستگاه فشارسنجی که بتواند فشار خون شبانه را اندازهگیری کند، راهی برای تشخیص این الگو وجود ندارد.»
پزشکان برای تشخیص این الگو از روش پایش ۲۴ ساعته فشار خون استفاده میکنند؛ روشی که طی آن فشار خون در فواصل زمانی مشخص در طول روز و شب اندازهگیری میشود. با این روش میتوان فشار خون بالای بیمارانی را که در مطب فشار خون طبیعی دارند، تشخیص داد.
بات، فارغ از نتایج این مطالعه، گفت افراد مبتلا به فشار خون بالا یا کسانی که در معرض ابتلا به آن قرار دارند، بهتر است مقدار نمک دریافتی خود را کاهش دهند. بیلی هم برای حفظ سلامت رگها و کلیهها بر کاهش مقدار نمک دریافتی تأکید دارد و توصیه میکند که افراد برای داشتن خواب سالم به زمان وعدههای غذایی خود اهمیت دهند.
اینکه آیا تغییر زمان وعدههای غذایی در افت شبانه فشار خون مؤثر باشد، هنوز مشخص نیست. لیتون گفت برای طرح این موضوع به شواهد بیشتری نیاز داریم.
در طراحی این مدل بهجای استفاده از اندازهگیریهای مستقیم از الگوهای ریاضی ساده و و دادههای حاصل از پژوهشهای پیشین استفاده شده است. زمانبندی وعدههای غذایی، مراحل مختلف خواب و تغییرات بلندمدت کلیهها و رگها در این مدل لحاظ نشدهاند.
لیتون قصد دارد پیشبینیهای این مدل را با بررسی بیماران ارزیابی کند. برای این کار باید دادههای ۲۴ ساعته فشار خون را با میزان دفع سدیم در ساعات خواب و بیداری مقایسه کند.
لیتون گفت: «هدف نهایی این است که مشخص شود آیا تنظیم زمانبندی فعالیتهای بدن میتواند به کنترل ایمنتر فشار خون و درنهایت به بهبود سلامت افراد کمک کند یا خیر.»

















