با توجه به دسترسی آسانتر به امکانات تشخیص زودهنگام و پیشگیری میتوان قبل از ظهور بیماری دست به کار شد.
اکثر بیماریهای مزمن ناگهانی نیستند، بلکه با اختلال در متابولیسم بدن آغاز میشوند. اگر بدن شما نتواند غذا را به انرژی تبدیل کند، بخشهای مختلف بدن از جمله پوست و دندانها تحت تأثیر قرار میگیرند. این عارضه حتی در بروز بیماریهایی مانند آلزایمر، سرطان و افسردگی هم دخیل است.
دکتر رابرت لافکین، استاد دانشکده پزشکی دانشگاه کالیفرنیا، به اپک تایمز گفت: «من معتقدم که متابولیسم و سلامتی یا بیماریهای مرتبط با سوختوساز علت اصلی بسیاری از بیماریهای مزمنی هستند که در قرن بیستویکم با آنها دستبهگریبان هستیم.»
این روزها امکان تشخیص زودهنگام و پیشگیری افزایش یافته و فرصتی فراهم شده که اقدامات لازم را پیش از گسترش بیماری در دستور کار قرار دهیم.
گسترش آسیب متابولیک
«بیماری متابولیک» و «اختلال متابولیک» اغلب بهجای یکدیگر به کار میروند، اما مثل هم نیستند. بیماریهای متابولیک شامل اختلالاتی مانند دیابت نوع ۲، چاقی یا کبد چرب هستند که معیارهای مشخصی دارند و نیازمند مداخله پزشکی هستند. با اینحال، اختلالات متابولیک با مشکلات اولیه مانند مقاومت به انسولین یا پیشدیابت سروکار دارند که ممکن است هنوز به مرحله بیماری نرسیده باشند، اما از احتمال بروز خطر در آینده حکایت دارند.
لافکین میگوید: «درمجموع، اختلال اغلب پیش از بیماری رخ میدهد.»
اختلال متابولیک عمدتاً حول محور دو مشکل اصلی میچرخد: مقاومت به انسولین و التهاب مزمن. وقتی سلولها نسبت به انسولین مقاوم میشوند، پانکراس با افزایش ترشح انسولین واکنش نشان میدهد که بدن را تحت فشار میگذارد و باعث بروز مشکلات متابولیک میشود.
- قلب: افزایش مداوم سطح انسولین و گلوکز به جداره رگها آسیب میرساند و باعث سفتشدن شریانها، فشار خون بالا و تشکیل پلاک میشود که همگی خطر حمله قلبی و سکته را افزایش میدهند.
- سرطان: انسولین یک فاکتور رشد قوی است. سطح بالا و پایدار انسولین و هورمونهایی مانند IGF-1 سلولها را به رشد و تقسیم وامیدارد و محیطی فراهم میکند که به رشد تومورهای بدخیم میانجامد.
- مغز: اختلالات متابولیکی نقش بسزایی در کاهش افت شناختی دارند، بهطوری که گاهی بیماری آلزایمر را دیابت نوع ۳ مینامند. مقاومت به انسولین در مغز باعث میشود که فرایند استفاده از گلوکز برای تأمین انرژی مختل شود و به تنش اکسایشی و تشکیل پلاکهای سمی میانجامد. التهاب مزمنِ ناشی از کنترل ضعیف قند خون هم یکی از عوامل افسردگی و اضطراب است.
- کبد: گلوکز و چربی مازاد کبد را تحت فشار قرار داده و بهصورت چربی ذخیره میشوند که باعث بیماری کبد چرب میشود و ممکن است به فیبروز و سیروز منتهی شود.
چرا همه در معرض خطر هستند
کارشناسان بهرغم تصورات رایج هشدار میدهند که نرخ فزاینده دیابت نوع ۲ و مقاومت به انسولین از این حکایت دارد که همه در معرض خطر هستند، حتی کسانی که فعالیت بدنی دارند و وزنشان را در حالت ایدهآل نگهداشتهاند.
لافکین میگوید: «با در نظر گرفتن تفاوتهای جمعیتی نیز هرگز در طول تاریخ بشر شاهد چنین آماری نبودهایم. بهعنوان یک پزشک فکر میکردم- و بسیاری از همکارانم همچنان چنین طرز فکری دارند- که با یک سیستم دودویی سروکار داریم: یا دیابت نوع ۲ دارید یا ندارید.»
دکتر آدونیس صارمی، متخصص چاقی، در گفتوگو با اپک تایمز از تجربه شخصی خود گفته است: «دیابت نوع ۲ و مقاومت به انسولین مثل کلید برق نیستند که در بعضیها روشن و در بعضی دیگر خاموش باشد.»
«من که آدم بسیار پرجنبوجوشی هستم، در کمال تعجب پیشدیابت دارم و سعی میکنم رژیم غذایی متعادلی داشته باشم. با اینحال، میانگین قند خون من طی دو سال گذشته ۵.۷ درصد بوده است.»
میانگین قند خون ۵.۷ درصدی نشانه پیشدیابت است و میانگین ۶.۵ درصد از ابتلا به دیابت نوع ۲ حکایت دارد. اختلاف بین سلامتی و شاخصهای بیولوژیکی صارمی نشان میدهد که اختلال متابولیک حتی در افراد سالم هم بیسروصدا شروع میشود.
دکتر مایکل مور، متخصص فیزیولوژی و همبنیانگذار شرکت سلامت متابولیک لومن، میگوید وزن بهتنهایی معیار خوبی برای سنجش سلامت متابولیکی نیست و حدود ۲۰ درصد از افراد لاغر از نظر متابولیکی سالم نیستند. او به اپک تایمز گفت: «سلامت متابولیکی فقط مختص بیماران نیست و در افراد سالم هم اهمیت دارد.»
نشانههای ظریف اختلال متابولیکی اولیه
بدن اغلب پیش از ظهور اختلالات متابولیکی نشانههای ظریفی از خود نشان میدهد.
بروز مشکلات دندانی مانند پوسیدگی حتی قبل از تشخیص دیابت میتواند نشانه اولیه عدم تعادل متابولیکی باشد، زیرا مشکلات متابولیکی و پوسیدگی دندان ریشه در تغذیه بیمار دارند که بهویژه میتوان به مصرف مکرر کربوهیدراتهای تصفیهشده اشاره کرد.
پوست ما هم میتواند سرنخهایی را در اختیارمان بگذارد. زائدههای پوستی و آکانتوز نیگریکانس- لکههای تیره و مخملی که اغلب در ناحیه گردن ظاهر میشوند- با مقاومت به انسولین ارتباط مستقیم دارند. مطالعه نشریه کلینیکهای درماتولوژی در سال ۲۰۱۸ نشان داد افرادی که پسوریازیس دارند، با افزایش قابلتوجه خطر عوارض سندرم متابولیک از جمله مقاومت به انسولین و دیابت نوع ۲ مواجه میشوند.
آکنه پایدار و بیماریهای التهابی مانند آسم، رینیت آلرژیک و اگزما هم اغلب با اختلالات متابولیکی همراه هستند.
افزایش وزن بهویژه در ناحیه شکم نشان میدهد که بدن در تبدیل غذا به انرژی ناکارآمد شده و کالری اضافی را بهصورت چربی ذخیره میکند. از این گذشته، افت انرژی بعد از وعدههای غذایی میتواند نشانه اختلال در کنترل گلوکز یا مقاومت به انسولین باشد. نشانگرهای بالینی از جمله افزایش فشار خون و کلسترول یا تریگلیسیرید بالا هم ممکن است سالها پیش از ابتلا به دیابت یا چاقی ظاهر شوند.
کارهایی که میتوان انجام داد
لافکین میگوید: «انتخابهای سبک زندگی نقش بسزایی در سلامت متابولیکی دارند و هرکسی بهتر از دیگران از وضعیت زندگی خود آگاه است. ما وارد عصر جدید مراقبت از سلامتی شدهایم که سبک زندگی جزو ارکان اصلی آن به شمار میآید. سبک زندگی برای بسیاری از ما قویترین دارویی است که در دسترس داریم.»
رمز موفقیت چیست؟ فقط شروع کنید.
دکتر مامچیلو وایوسیک، متخصص زیستشیمی، به اپک تایمز گفت: «میتوانید همین امروز تصمیم بگیرید و دست به کار شوید. این تصمیم تأثیر بزرگی بر سلامت متابولیکی کوتاهمدت و بلندمدت شما خواهد داشت.»
وایوسیک توصیه میکند که از اصول پایه شروع کنید: رژیم غذایی را اصلاح کنید، غذاهای فوقفرآوریشده را کنار بگذارید، هفتهای ۱.۵ ساعت تمرین هوازی و ۱.۵ ساعت تمرین مقاومتی انجام دهید و ۸ ساعت بخوابید. او افزود که کنترل استرس هم ضرورت دارد. اگر تحت فشار باشید، قادر به انجام هیچ کاری نخواهید بود. استرس مزمن سطح کورتیزول را بالا میبرد که تنظیم انسولین را مختل میکند و چربی شکمی را افزایش میدهد و کارایی رژیم غذایی و ورزش را به حداقل میرساند.
بسیاری از بیماریهای متابولیکی با کاهش وزن، رژیم غذایی، ورزش و درصورت نیاز با دارو درمان میشوند و بیمار به حالت طبیعی خود بازمیگردد.
راهکارهای محافظت از سلامت متابولیک
چندین ابزار و آزمایش جدید در دست توسعه قرار دارند که امکان پایش پیشگیرانه متابولیسم را فراهم میکنند.
سنسور پایش قند خون
این سنسورهای کوچک معمولاً در قسمت فوقانی بازو تعبیه میشوند و سطح قند خون را در مایع بافتی اندازهگیری میکنند. نتیجه آزمایش بهصورت لحظهای به گوشی هوشمند شما ارسال خواهد شد.
سنسورهای پایش قند خون برای بدن حکمِ گیج (اندازه گیر) روغن خودرو را دارند و نشان میدهند که غذا، ورزش، استرس و حتی درد به چه صورت سطح گلوکز را دستخوش تغییر میکنند.
تحلیل جامع نشریه تحقیقات دیابت و درمان بالینی نشان داد که سنسورهای پایش قند خون به بزرگسالان دیابتی و افرادی که اضافهوزن دارند یا چاق هستند کمک میکنند تا مصرف کربوهیدرات و کالری خود را کاهش دهند. همچنین مطالعه نشریه بینالمللی تغذیه رفتاری و فعالیت بدنی در سال ۲۰۲۴ نشان داد که این وسیله موجب بهبود رفتارهای سلامتمحور و کنترل قند خون میشود.
توصیه لافکین این است که بدون توجه به مشکلات متابولیکی از سنسورهای پایش قند خون استفاده کنید. «فارغ از اینکه دیابتی باشید یا نباشید، افزایش ناگهانی گلوکز اتفاق خوشایندی نیست؛ زیرا گلوکز بالا باعث آسیب میشود و مقاومت به انسولین را تشدید میکند.»
ارزیابی آزمایشگاهی
اختلالات متابولیکی اولیه دو نشانگر زیستی مشخص دارند. لافکین میگوید از پزشک خود بخواهید که موارد زیر را بررسی کند:
- هموگلوبین: میانگین قند خون طی سه ماه گذشته را نشان میدهد. در معاینات سالانه عمدتاً قند خون ناشتا را بررسی میکنند که شاید نتواند وجود اختلالات اولیه را نشان دهد.
- انسولین ناشتا: در معاینات معمول بررسی نمیشود. با اینحال، سطح بالای انسولین ناشتا میتواند زودتر از افزایش قند خون از وجود اختلالات اولیه خبر دهد.
ابزارهای نوظهور
ابزارهایی که الگوهای متابولیکی خاص بدن را به تصویر میکشند، دیگر مختص مطب پزشک نیستند و در دسترس عموم افراد قرار دارند.
دستگاههای پوشیدنی: این دستگاهها حرکت، خواب و استرس را رهگیری کرده و بازخورد لحظهای ارائه میکنند. یک مطالعه مروری سیستماتیک که در سال ۲۰۲۰ در نشریه تحقیقات اینترنتی پزشکی انتشار یافت، نشان داد که این دستگاهها از قابلیت پایش سلامتی و کنترل بیماریهای مزمن برخوردارند.
تغذیه شخصیسازیشده: پایشگرهای قند خون، آزمایش میکروبیوم و توصیههای مبتنی بر هوش مصنوعی نشان میدهند که غذا در افراد مختلف اثرات متفاوتی دارد و به این ترتیب امکان تنظیم رژیمهای غذایی هدفمند را فراهم میکنند. مور گفت: «هیچ رژیم غذایی واحدی برای همه مناسب نیست. اما رژیم مناسب من کدام است؟»
مطالعه مروری نشریه تحقیقات اینترنتی پزشکی در سال ۲۰۲۳ با بررسی ۱۵ پژوهش نشان داد که چتباتهای هوش مصنوعی میتوانند با توجه به قابلیت شخصیسازی، دسترسی آسان و مقیاسپذیری خود به تقویت رفتارهای سلامتمحور مانند رژیم غذایی و ورزش کمک کنند.
آزمایش ژنتیکی: آزمایش ژنتیکی میتواند احتمال ابتلا به اختلال متابولیکی را پیشبینی کند و شرایط را برای پیشگیری مهیا سازد. مطالعه نشریه سلول در سال ۲۰۱۹ نشان داد که تشخیص عوامل خطر ژنتیکی به شناسایی افرادی که در معرض چاقی و بیماریهای متابولیکی قرار دارند کمک میکند.
انجام ارزیابیهای آزمایشگاهی در خانه امکان سنجش شاخصهایی مانند قند خون، انسولین و چربی را فراهم کرده و درصورت راهنمایی پزشک به تشخیص زودهنگام و رهگیری وضعیت بیماری کمک میکند. انجام خودآزمایی با استفاده از راهنمایی پزشک میتواند مؤثر باشد و تلاش بیمار را دوچندان کند. خودآزمایی به بیماران کمک میکند که نقش فعالتری در پایش سلامت متابولیکی خود ایفا کنند.
مسیر پیش رو
لافکین میگوید: «مسئولیت سلامتی خود را برعهده بگیرید. هرکسی مسئول سلامتی خودش است و پزشک نقش مشاور را دارد.»
مور گفت: «به نظرم اگر نشانگرهای زیستی را ندارید، باید شخصاً سلامتیتان را مدیریت کنید. پزشکان هنوز در جایگاهی نیستند که به افراد سالم راهکار درمانی ارائه کنند.»
او آیندهای را متصور است که در آن مردم صبحها با این فکر از خواب بیدار شوند که «میخواهم سلامت متابولیکی خود را بهبود بخشم» نه اینکه «میخواهم وزن کم کنم.»
او افزود: «همهچیز از متابولیسم ما نشأت میگیرد.»
از دادههای علمی برای تصمیمگیری استفاده کنید، اما به خاطر داشته باشید که رژیم غذایی، فعالیت بدنی، خواب کافی و کنترل استرس مؤثرترین ابزارهای حفظ سلامت متابولیکی در طول زندگی هستند.
لافکین گفت: «همه ما در معرض بیماریهای مزمن قرار داریم. پس چرا منتظر هشدار پزشک بمانیم؟»
