بسیاری از کشورهای آسیای میانه، بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سابق، توانستند نوروز را به عنوان قدیمیترین جشن تمدنی خود احیا کنند.
اسناد منتشر شده از برخی مکاتبات دفتر سیاسی حزب کمونیست شوروی با مامورانشان در جمهوریهای آسیای مرکزی نشان میدهد که این حزب فقط به برگزاری جشنهای مربوط به انقلاب کمونیستی و جشنهای «پرولتاری» اهمیت و توجه نشان میداد و جشنهای تمدنی شامل نوروز را یک مراسم «غیرمترقی و ارتجاعی» تلقی میکرد و برگزاری این جشنها برای بیش از نیم قرن در این کشورها ممنوع بود.
قدیمیترین روایت بر جا مانده از عید نوروز مربوط به پادشاه اسطورهای جمشید است. براساس روایتها، او در چنین روزی بر اهریمنان غلبه کرد و بر تخت پادشاهی نشست، به همین خاطر مراسم نوروز را جشن جمشیدی نیز مینامند. پس از آن در طول هزاران سال مردم، ابتدای بهار را روز پیروزی نیکی و خوبی و غلبه بر اهریمن و پلیدی میدانند.
نوروز و سیاست بازگشت به ریشههای تمدنی در تاجیکستان
عابد، استاد دانشگاه ملی تاجیکستان در مستند نوروز در تاجیکستان به کارگردانی علی بهادر درباره دلیل ممنوعیت نوروز در تاجیکستان گفت که شوروی سابق به دلیل سیاستهای کمونیستیاش نوروز را در تاجیکستان ممنوع کرد. شوروی کمونیستی میخواست مردم تاجیکستان را از اصلشان و آیینهای گذشتگانشان دور کند.
روزی احمد، رئیس وقت بخش فولکلور پژوهشگاه علوم تاجیکستان نیز گفت که حزب کمونیست شوروی، نوروز را جشنی مذهبی و ارتجاعی تلقی میکرد و به این مراسمها اهمیتی قائل نبود، تا اینکه عدهای از علما، شاعران و نویسندگان تاجیکستان به حزب کمونیست شوروی اثبات کردند که نوروز یک جشن «خلقی و دهقانی» است. از سال ۱۹۹۰ نوروز در تاجیکستان تبدیل به جشن ملی شد و آهسته آهسته جایگاه گذشتهاش را در تاجیکستان بدست آورد.
تاجیکستان یکی از کشورهای آسیای میانه است که در آن نوروز بهطور گسترده در سراسر این کشور برگزار و جشنهای متعددی برای گرامیداشت این جشن باستانی بر پا میشود.
امام علی رحمان، رئیسجمهور این کشور در سالهای اخیر برنامههای مختلفی برای بزرگداشت سنتها و مظاهر تمدنی و فرهنگی باستانی ایران اجرا کرده است. ویدیوی رقص او و درخواستش از مردم تاجیکستان برای برگزاری جشن و پایکوبی در مراسم نوروز در سال ۲۰۱۷ در رسانههای جهان انعکاس گستردهای داشت.
همچنین شهرداری دوشنبه در دسامبر سال گذشته از تندیس «کوروش کبیر» اولین پادشاه هخامنشی و منشور حقوق بشری او در پارکی به همین نام را رونمایی کرد. همزمان رئیسجمهور تاجیکستان فرمان چاپ و توزیع میلیونها نسخه از شاهنامه فردوسی را امضا کرد.
تاجیکستان به عنوان یکی از کشورهایی است که در طول دههها بهعنوان یکی از جمهوریهای تحت حاکمیت حزب کمونیست شوروی به شمار میرفت و اجازه نداشت که مظاهر تمدنی و فرهنگ باستانی خود را گرامی دارد. این کشور در دهه نود میلادی قرن بیستم یک جنگ خونین داخلی را نیز پشت سر گذاشت.
صاحبنظران معتقدند که رئیسجمهور تاجیکستان کوشیده است تا با تاکید بر ارزشهای تمدنی و فرهنگی ایران باستان مانع نفوذ جریانهای افراطگرا و تروریسم منطقهای به این کشور شود.
«رفیق استالین» مخالف «نوروز بایرام»
در اسنادی که کرملین درباره مکاتبات جمهوریهای آسیای مرکزی با دفتر سیاسی حزب کمونیست شوروی منتشر کرده است، چند سند درباره تعطیلات عید نوروز در ماه مارس ۱۹۴۹ وجود دارد که در آن رهبران حزب کمونیست ازبکستان در نامهای خطاب به «رفیق جوزف استالین» دبیرکل حزب کمونیست شوروی با این استدلال که جشن «نوروز بایرام» در ابتدای بهار و آغاز به کار کشاورزان برگزار میشود، از او خواستهاند که اجازه برگزاری این جشن و تعطیلات عید را در ازبکستان بدهد.
دفتر سیاسی حزب کمونیست شوروی این درخواست را نپذیرفته و در عوض بر برگزاری جشنهای انقلابی کمونیستی در ازبکستان تاکید کرده است.
در دوره حاکمیت کمونیسم بسیاری از جمهوریهای تحت نفوذ حزب کمونیست شوروی برای برگزاری جشن نوروز تلاش کرده بودند تا با آوردن استدلالهای کمونیستی، دفتر سیاسی حزب کمونیست شوروی را وادار کنند که نوروز را به عنوان یک جشن کارگری و کشاورزمحور بپذیرد، اما پاسخهای دفتر سیاسی حزب نشان میدهد که رهبران شوروی به این جشنها به دید جشنهای ملی و حتی مذهبی نگاه میکردند که با اهداف کمونیسم جهانی مغایرت داشت.
بعد از فروپاشی شوروی سابق، ازبکستان مانند تاجیکستان، بار دیگر سنتهای نوروز را که برای دههها کمرنگ شده بود، احیا کرد. هر چند نوروز در این کشور به اندازه تاجیکستان با شکوه فراوان برگزار نمیشود، اما در روز ۲۱ مارس هر سال مردم سمنک (سمنو) میپزند، لباس نو میپوشند و برای جشن نوروز به تفرجگاههای نوروزی که آن را «نوروزگاه» مینامند، میروند. دولت ازبکستان در این موقع از سال مردم را به نهالکاری بیشتر تشویق میکند.
در دو کشور ازبکستان و تاجیکستان، جشن نوروز و آغاز بهار به معنی آغاز سال نو نیست. این دو کشور صرفا نگاه تمدنی و فرهنگی به این جشن دارند و برای ماههای سال از تقویم میلادی استفاده میکنند.
ترکمنستان؛ کشوری با دو سال نو در یکسال
جشن نوروز در ترکمنستان با نشاندن میلیونها نهال در سراسر این کشور همراه است که رئیسجمهور ترکمنستان در نشاندن نهالها پیشقدم میشود. ترکمنها تا قبل از اصلاحات سیاسی گورباچف، آخرین دبیر کل حزب کمونیست شوروی حق برگزاری جشن نوروز را نداشتند. این کشور بعد از بدست آوردن استقلال همانند سایر جمهوریهای آسیای مرکزی، نوروز را با رقص و پایکوبی، اسبدوانی و ساز و آوازهای محلی جشن گرفتهاند.
موسسه فرهنگی اکو در وبسایتش درباره نوروز در ترکمنستان نوشته است که در ترکمنستان دو بار در سال مراسم سال نو برگزار میشود. یک مراسم سال نو مربوط به آغاز سال نو میلادی است و دیگری آغاز سال نو شمسی است که با جشن نوروز آغاز میشود.
دشواریهای نوروز در قزاقستان و قرقیزستان
آیناش قاسم، استاد زبان و ادبیات فارسی از قزاقستان در گفتگو با ایرنا درباره برگزاری مراسم نوروز در این کشور گفت که حزب کمونیست شوروی تصور میکرد که جشن نوروز یک عید مذهبی است، با برگزاری این جشن در قزاقستان مخالفت میکرد. به همین دلیل از سال ۱۹۲۶ جشن نوروز برای قزاقها ممنوع شد و تا ۶۲ سال بعد این ممنوعیت ادامه داشت تا اینکه «مختار شاهانوف» شاعر معروف این کشور در نامهای به دبیرکل حزب کمونیست قزاقستان، خواستار احیای سنت مردمی جشن نوروز در این کشور شد.
در آن موقع گورباچف رئیس اتحاد جماهیر شوروی بود و فضا برای تغییرات نسبی آماده بود.
به گفته خانم قاسم، در سال ۱۹۸۸ جشن نوروز در قزاقستان احیا شد و در سال ۲۰۰۱ به یک جشن ملی تبدیل شد.
آرگن بختیبک، دانش آموخته مرکز مطالعات قرقیزی ایرانی دانشگاه ملی قرقیزستان نیز در اینباره گفت که قرقیزها جشن نوروز را با فستیوالهای اسب سواری و برپایی یورت برگزار میکردند. در دوره شوروی نیز جشن نوروز بهطور رسمی ممنوع نشد، اما حکومت کمونیستی قرقیزستان مخالف برگزاری جشن نوروزی بود، با این حال مردم این مراسمها را برگزار میکردند و نامی از نوروز نمیبردند. بعد از استقلال قرقیزستان، تلاشهایی از طرف دولت برای احیای این جشن صورت گرفت، اما نوروز در این کشور با مخالفتهایی از طرف افراطگرایان مواجه شده است که نوروز را جشنی زرتشتی و مخالف با اسلام میدانند.
افغانستان، بلخ بامی در سوگ درفش کاویانی
افغانستان نیز در حوزه جغرافیای آسیای مرکزی قرار دارد و از این رو یکی از کشورهای آسیای مرکزی به شمار میرود. هر چند این کشورها ممنوعیتهای گسترده برگزاری جشن نوروز را مانند دیگر کشورهای آسیای مرکزی نداشته است، اما با روی کار آمدن طالبان، جشن نوروزی در این کشور ممنوع شده است. یکی از مهمترین مراسمهای جشن نوروز در افغانستان، برافراشتن درفش سه رنگ کاویانی یا جهنده بالا است که در استان٫ ولایت بلخ در روز اول بهار در روضه سخی با حضور هزاران تن از شهروندان و مقامهای دولتی انجام میشود. مردم اعتقاد دارند که چگونگی برافراشته شدن این درفش تاثیر بسیار مهمی بر کیفیت یکسال زندگی مردمان دارد. آنها برافراشته شدن این درفش در حالت محکم و استوار را نشاندهنده خیر و برکت در سال پیشرو میدانند.
بعد از برافراشته شدن این درفش، مردم به خیابانها میآیند و به رقص و پایکوبی میپردازند و برای «میله گل سرخ» عازم دشت شادیان میشوند و یک روز را در طبیعت سبز این منطقه به شادی میگذرانند.
در سراسر افغانستان، مردم نوروز را با پختن سمنک (سمنو) و درست کردن هفت میوه جشن میگیرند.
با برقراری امارت طالبان، تمام مراسمهای نوروزی از جمله برگزاری مراسم جهنده بالا در مزار شریف ممنوع شده است.
طالبان اعلام کرده اند که نوروز یک جشن غیراسلامی است. با این حال نوروز در خانههای مردم افغانستان رنگ نباخته است و مردم به دید و بازدیدهای نوروزی میپردازند و به مزار درگذشتگانشان میروند و یاد آنها را زنده نگاه میدارند.
در حال حاضر جشن نوروز هر ساله در کشورهای تاجیکستان، ازبکستان، آذربایجان، ایران، ترکیه، ترکستان چین، هندوستان، افغانستان، پاکستان، قرقیزستان، قزاقستان، سوریه، تاتارستان، بنگلادش، تبت و نپال برگزار میشود.
