سکته مغزی بهطور کلی قابل پیشگیری است، چرا که در بیش از ۸۰ درصد از موارد میتوان از وقوع آن جلوگیری کرد.
سکته مغزی یک وضعیت اورژانسی است و بهعنوان یک بیماری مزمن با عواقب طولانیمدت شناخته میشود که احتمال تکرار آن نیز وجود دارد.
آسیبهای مغزی ناشی از سکته برگشتپذیر نیستند، اما این عارضه قابل درمان است. لازم به ذکر است که در بیش از ۸۰ درصد از موارد میتوان از وقوع آن جلوگیری کرد.
انواع سکته مغزی و علل آنها
علت سکته مغزی بسته به نوع آن متفاوت است. سکته مغزی بهطور کلی بر دو نوع است: ایسکمیک و هموراژیک.
۱. سکته ایسکمیک
حدود ۸۷ درصد از سکتههای مغزی از نوع ایسکمیک هستند. این عارضه زمانی رخ میدهد که جریان خون و اکسیژنرسانی به سلولهای مغز مسدود شود. علت این انسداد معمولاً وجود لخته خون یا تجمع پلاک در عروق خونی است.
تصلب شرایین یکی از مهمترین علل سکته ایسکمیک است. در این حالت، پلاکها باعث سفتی و تنگی عروق میشوند و جریان خون را محدود میکنند. این عارضه در کل بدن از جمله عروق مغز و گردن رخ میدهد. بیماری شریان کاروتید، که بر اثر تجمع پلاکها در شریانهای مغزی رخ میدهد، یکی از عوامل شایع سکته به شمار میآید. پلاکها گاهی دچار پارگی میشوند و لخته ایجاد میکنند که باعث انسداد جریان خون میشود. التهاب مزمن نیز به عروق آسیب میرساند، زمینهساز تصلب شرایین شده و به تشدید آسیبهای مغزی بعد از سکته دامن میزند.
در موارد نادر، بیماریهای زمینهای مانند تومور، عفونت یا ورم مغز بر اثر آسیب یا بیماری باعث سکته مغزی میشوند. این شرایط ممکن است فشار خون را پایین بیاورند و جریان خون انتقالی به مغز را مختل کنند و باعث سکته ایسکمیک شوند.
۲. سکته هموراژیک
سکته هموراژیک زمانی رخ میدهد که عروق خونی مغز پاره شده و باعث خونریزی میشوند. این خونریزی موجب ورم مغز و افزایش فشار میشود که به سلولهای مغزی آسیب میزند.
بعضیها بهطور مادرزادی با ناهنجاریهای عروقی دستوپنجه نرم میکنند که خطر سکته را در سالهای آتی افزایش میدهد. در این موارد، سکته میتواند ایسکمیک یا هموراژیک باشد.
سکته عوامل خطر گوناگونی دارد، اما حدود ۸۲ تا ۹۰ درصد از آنها به مواردی مربوط میشوند که اغلب قابل کنترل هستند.
عوامل خطر قابل کنترل:
- مصرف مواد: سیگار یکی از مهمترین عوامل خطر قابل پیشگیری سکته است، زیرا به قلب و عروق خونی لطمه میزند. حضور در کنار افراد سیگاری نیز چنین تأثیری دارد. مصرف زیاد الکل نیز فشار خون و سطح تریگلیسرید را بالا میبرد و باعث سفت شدن عروق میشود. خطر سکته بر اثر الکل درصورت مصرف هفتگی ۷ نوشیدنی یا بیشتر افزایش مییابد.
آمفتامین، کوکائین و ماریجوآنا نیز خطر سکته را افزایش میدهند. تزریق مواد به دلیل ایجاد لختههای خونی که ممکن است به سمت مغز حرکت کنند، خطر سکته را به شدت افزایش میدهد.
- عادتهای سبک زندگی: کمتحرکی با دامن زدن به چاقی، فشار خون بالا، کلسترول بالا و دیابت، خطر سکته را افزایش میدهد. رژیمهای غذایی سرشار از چربیهای ترانس و کالری مازاد نیز چنین خطری دارند. افرادی که بهطور منظم نوشابههای گازدار مینوشند، در معرض خطر بیشتری قرار دارند. کمخوابی یا خواب زیاد نیز با افزایش فشار خون، التهاب و مشکلات زمینهای مانند بیماری قلبی یا دیابت باعث افزایش خطر میشود.
- مشکلات پزشکی: اختلالات قلبی و خونی مانند فیبریلاسیون دهلیزی و بیماری کمخونی داسیشکل با افزایش احتمال ایجاد لخته خون، زمینهساز سکته ایسکمیک میشوند. آنوریسمها (عروق ضعیف و متورم)، ناهنجاریهای سرخرگی-سیاهرگی و فشار خون بالا خطر سکته هموراژیک را افزایش میدهند. دیسلیپیدمی (مختل شدن سطح کلسترول یا سایر چربیها) با تجمع پلاکها در عروق باعث افزایش احتمال سکته ایسکمیک میشود. اختلالاتی مانند آپنه انسدادی خواب نیز یکی از عوامل افزایش خطر سکته مغزی هستند.
- سلامت روان و استرس: اضطراب، افسردگی، استرس مزمن، ساعات کاری طولانیمدت و انزوای اجتماعی با افزایش فشار خون، تشدید التهاب، مختل کردن خواب و ترغیب فرد به عادتهای ناسالم باعث افزایش خطر سکته مغزی میشوند.
- هورموندرمانی: قرصهای پیشگیری از بارداری، درمان جایگزینی هورمون و هورمونهای مرتبط با تغییر جنسیت خطر سکته را بهویژه در خانمهای تراجنسیتی افزایش میدهند، زیرا هورمون استروژن بر پروتئینهای انعقاد خون اثر میگذارد.
- داروها: داروهای رقیقکننده خون، ضدپلاکتها، داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی و بعضی از داروهای افسردگی با تغییر وضعیت پلاکتها یا افزایش فشار خون موجب افزایش خطر خونریزی و سکته میشوند.
- آلودگی هوا: قرار گرفتن در معرض ذرات معلق هوا در کوتاهمدت یا بلندمدت با ایجاد التهاب، تنش اکسایشی و مختل کردن عملکرد عروق خطر سکته ایسکمیک را افزایش میدهند.
- میکروپلاستیکها: ذرات پلاستیکی بسیار ریز که حامل سموم هستند، در بیشتر پلاکهای شریان کاروتید یافت میشوند. مطالعهای در سال ۲۰۲۴ نشان داد که وجود میکروپلاستیکها با افزایش ۴.۵ برابری خطر سکته ارتباط مستقیم دارد.
- حمله ایسکمی گذرا: حمله ایسکمی گذرا یا مینیاستروک زمانی رخ میدهد که جریان خون بهطور موقت در بخشی از مغز مختل میشود.
- عفونت کووید-۱۹: مطالعهای در سال ۲۰۲۰ نشان داد که عفونت کووید-۱۹ و سکته ایسکمیک با هم ارتباط دارند. واکسنهای امآرانای رسماً جزو عوامل خطر نیستند، اما مطالعهای در سال ۲۰۲۴ از احتمال ارتباط واکسن و سکته مغزی بهویژه در افراد بالای ۴۵ سال خبر داد. وقوع سکته مغزی بعد از دریافت واکسن ۸ برابر بیشتر از حد انتظار بود.
عوامل خطر غیرقابل کنترل:
- سن و جنسیت: آقایان بیشتر از خانمها دچار سکته مغزی میشوند، اما احتمال مرگومیر ناشی از سکته در بین خانمها بیشتر است. خانمها در دوران بارداری و یائسگی به دلیل تغییرات هورمونی در معرض خطر بیشتری قرار دارند، چرا که این تغییرات بر عروق و فرآیند لخته شدن خون اثر میگذارند.
سن نیز جزو عوامل بسیار مؤثر است. خطر سکته مغزی بعد از ۵۵ سالگی در هر دهه بیش از دو برابر میشود. البته سکته مغزی در هر سنی محتمل است. حتی نوزادان زیر یک سال نیز با افزایش خطر سکته مغزی روبهرو شدهاند که نشان میدهد این وضعیت اورژانسی به یک گروه سنی خاص مربوط نمیشود.
- ژنتیک و سابقه خانوادگی: بعضی از مشکلات ارثی از جمله اختلالات لخته شدن خون مانند فاکتور ۵ لیدن یا بیماریهای عروقی مانند کاداسیل خطر سکته مغزی را افزایش میدهند. این اختلالات ممکن است موروثی باشند.
- قومیت و نژاد: خطر سکته مغزی در برخی گروههای نژادی بیشتر از دیگران است؛ مثلا در کشور آمریکا این خطر در آمریکاییهای آفریقاییتبار تقریباً دو برابر بیشتر از سفیدپوستان است. آمریکاییهای اسپانیاییتبار و بومیان آمریکا و آلاسکا نیز با خطر بیشتری روبهرو هستند. همچنین مرگومیر ناشی از سکته در بین آفریقاییتبارها و اسپانیاییتبارها بیشتر است.
- گروه خونی AB: یک تحلیل جامع در سال ۲۰۲۳ نشان داد افرادی که گروه خونی AB دارند، حدوداً ۲۴ درصد بیشتر از افراد گروه خونی O در معرض خطر سکته ایسکمیک قرار میگیرند.
اگر فرد همزمان با چند عامل خطر سروکار داشته باشد، میزان خطر چندبرابر خواهد شد و احتمال سکته مغزی او در مقایسه با افرادی که با یک خطر مواجه هستند، افزایش خواهد یافت.
علائم و نشانههای اولیه سکته مغزی
نشانههای سکته مغزی ناگهانی ظاهر میشوند و در آغاز شدیدتر هستند. بعضیها ممکن است با علائم موقت مواجه شوند یا علائمشان بهتدریج وخیمتر شود. از این گذشته، گاهی فرد متوجه نمیشود که دچار سکته شده است.
خون از طریق شریانهای مختلف به مغز میرسد. از اینرو، اگر سکته مغزی جریان خون را در یک نقطه مشخص مسدود کند، عملکرد آن ناحیه به لحاظ حسی و حرکتی مختل میشود. بعضی از علائم مشترک هستند، اما هر سکتهای معمولاً علائم خاص خود را دارد.
سکته در بیشتر موارد تنها یک سمت مغز را درگیر میکند و علائم آن در سمت مخالف بدن ظاهر میشوند، زیرا بیشتر عصبها از یک سمت مغز به سمت دیگر بدن میروند، مگر آنکه پای ساقه مغز در میان باشد.
حمله ایسکمی گذرا نیز علائمی مشابه سکته مغزی دارد، اما تنها چند دقیقه تا چند ساعت به طول میانجامد و آسیب دائمی ایجاد نمیکند. همچنین هیچ نشانهای از مرگ بافتها در اسکن بهجا نمیماند. با اینحال، این عارضه بسیار جدی است. حتی اگر علائم بهبود پیدا کنند، باید فوراً به پزشک مراجعه کنید.
روش F.A.S.T
یکی از سادهترین راهکارهای به خاطر سپردن علائم هشداردهنده سکته مغزی این است که از سرواژه F.A.S.T استفاده کنید که ترکیبی از حروف اول علائم زیر است:
- افتادگی صورت
- سست شدن بازو
- مشکلات گفتاری
- زمان تماس فوری با اورژانس
علائم هشداردهنده رایج
علاوه بر علائم فوق ممکن است با علائم ناگهانی دیگری هم مواجه شوید که نشانه احتمال سکته مغزی باشد. فهرست کامل علائم به شرح زیر است:
- بیحسی، ضعف یا فلج شدن یک سمت بدن
- آشفتگی یا کاهش هوشیاری
- اختلال در تکلم یا گفتار نامفهوم
- مشکل بینایی در یک یا هردو چشم
- دشواری در راه رفتن یا احساس بیتعادلی
- سرگیجه، منگی یا از دست دادن تعادل
- مشکل در بلع
- از دست دادن حافظه
علائمی که در خانمها شایعتر هستند:
- درد در ناحیه صورت، بازو یا پا
- سکسکه یا حالت تهوع
- درد قفسه سینه یا تپش قلب نامنظم
- دشواری در نفس کشیدن یا تنگی نفس
هنگام بروز سکته هموراژیک، که با خونریزی مغزی همراه است، احتمالاً با علائم زیر مواجه خواهید شد:
- از دست دادن هوشیاری
- تشنج
- حساسیت به نور
- سفت شدن یا درد گردن
- سردرد شدید و بیدلیل
- لرزش دستها
سکته مغزی چگونه تشخیص داده میشود؟
از آنجا که علائم نمیتوانند بهتنهایی نشانه سکته مغزی باشند، در بیمارستانها از آزمایشها و معاینات گوناگون مانند ارزیابیهای عصبی و مقیاس سکته مؤسسه ملی سلامت آمریکا برای تشخیص نوع و شدت سکته و ارزیابی پیامدهای آن استفاده میشود.
تصویربرداری
تصویربرداری نقش بسزایی در تأیید نوع سکته، تعیین روش درمان و کنار زدن سایر احتمالات دارد.
- سیتیاسکن: احتمال خونریزی مغزی را کنار میزند و شدت آسیب را حدود ۳ ساعت بعد از سکته نمایش میدهد.
- امآرآی با تصویربرداری پخش وزنی: سکته ایسکمیک را زودتر از سیتیاسکن تشخیص میدهد.
- آنژیوگرافی با کاتتر: میزان گرفتگی عروق را نمایش میدهد.
- سونوگرافی داپلر: سرعت جریان خون را در عروق بزرگ میسنجد و میزان تنگی یا انسداد شریانهای کاروتید را نمایش میدهد.
- اکوکاردیوگرافی: لختههای خون قلب را با استفاده از امواج صوتی نمایش میدهد.
آزمایشهای تکمیلی
پزشک ممکن است آزمایشهای زیر را برای یافتن علل زمینهای یا عوارض سکته تجویز کند:
- آزمایش خون: بررسی سلولهای خونی، سطح قند، زمان لختگی و کارکرد اندامها
- پایش قلب: دستگاه هولتر طی چند روز ضربان نامنظم شما را ثبت و ضبط میکند
- پونکسیون کمری: خونریزیهای جزئی مغزی را که در سیتیاسکن رؤیت نمیشوند، نمایش میدهد
امروزه از هوش مصنوعی برای کمک به تشخیص سکته مغزی استفاده میشود. نرمافزار Brainomix 360 Stroke تصاویر سیتیاسکن را بهصورت لحظهای تحلیل کرده و به پزشک کمک میکند که سریعتر تصمیم بگیرد. مطالعات نشان دادهاند که این فناوری میتواند آمار بیمارانی را که به استقلال عملکردی دست پیدا میکنند، از ۱۶ درصد به ۴۸ درصد برساند.
درمان سکته مغزی
سکته مغزی یک وضعیت اورژانسی است که نیاز به درمان فوری دارد. نوع مراقبت به علت سکته بستگی دارد، اما اولویت با احیای جریان خون، کنترل خونریزی، تثبیت علائم حیاتی و جلوگیری از آسیب مغزی بیشتر است.
۱. داروهای اورژانسی
تجویز دارو معمولاً نخستین مرحله درمان است و شیوه مصرف آن به نوع سکته بستگی دارد.
برای سکته ایسکمیک:
- فعالکننده بافتی پلاسمینوژن: این دارو گزینه اصلی درمان سکته ایسکمیک است و لختهای را که باعث انسداد جریان خون به مغز میشود پاکسازی میکند و شانس بهبودی کامل را به شکل قابلتوجهی افزایش میدهد. تزریق این دارو از طریق ورید بازو انجام میگیرد و تا ۳ ساعت بعد از شروع علائم بیشترین اثربخشی را دارد.
- رقیقکنندههای خون: داروهایی مانند آسپیرین یا کلوپیدوگرل برای جلوگیری از بزرگ شدن لخته یا تشکیل لختههای جدید تجویز میشوند.
- داروهای محافظ سیستم عصبی: به محافظت از مغز در برابر آسیب ناشی از کمبود اکسیژن کمک میکنند.
- داروهای ادرارآور اسمزی: داروهایی مانند مانیتول در موارد حاد به کاهش ورم و فشار مغز کمک میکنند.
برای سکته هموراژیک:
- داروهای کاهنده فشار خون: فشار وارده به عروق خونی مغز را کاهش میدهند.
- ویتامین کا: به کنترل خونریزی کمک میکند.
- داروهای پشتیبان: برای کنترل ورم مغز، قند خون، تب و تشنج تجویز میشوند.
۲. جراحی و روشهای مداخلهای
شیوه جراحی بسته به نوع سکته متفاوت خواهد بود.
برای سکته ایسکمیک:
- ترومبکتومی: لخته خون با ورود کاتتر به رگها از طریق ران پاکسازی میشود.
- اندآرترکتومی کاروتید: پلاکهای شریان کاروتید گردن- درصورتی که عامل سکته مغزی باشند- پاکسازی میشوند.
- کرانیوتومی: برای کاهش فشار، پاکسازی لختهها یا ترمیم خونریزی در مغز انجام میگیرد.
برای سکته هموراژیک:
- کلیپینگ (گیرهگذاری) آنوریسم: در این روش یک گیره در پایه آنوریسم قرار داده میشود تا جریان خون مسدود شود و رگها دچار پارگی نشوند.
- انتقال خون: جایگزینی خون از دسترفته در حین عمل یا آسیبدیدگی از طریق انتقال وریدی.
- کویلگذاری: یک کویل کوچک درون آنوریسم قرار داده میشود تا جریان خون مسدود شود و رگها دچار پارگی نشوند.
- درناژ: خارج کردن مایع اضافی مغز که باعث افزایش فشار میشود.
- درمان ناهنجاریهای سرخرگی-سیاهرگی: درهمتنیدگی عروق با عمل جراحی یا پرتودرمانی برطرف میشود یا به حداقل میرسد.
- خونگیری: درصورت انباشت خون و تشدید علائم، خونگیری انجام میشود.
- کرانیوتومی: در سکته هموراژیک برای کاهش فشار مغز انجام میگیرد.
۳. توانبخشی
توانبخشی به بیماران کمک میکند که تواناییهای خود را بازیابی کنند و خودشان را با شرایط بعد از سکته وفق دهند.
- فیزیوتراپی: بازآموزی مهارتهای حرکتی پایه و پیشگیری از عوارضی مانند اسپاسم عضلانی یا زخم بستر.
- فعالیتدرمانی: کمک به انجام فعالیتهای روزمره مانند غذا خوردن، لباس پوشیدن و حمام کردن.
- گفتاردرمانی: بهبود تکلم و درک زبان.
- کاردرمانی: آمادهسازی بیمار برای بازگشت به محل کار.
- رواندرمانی: کمک به کنترل افسردگی، اضطراب و دیگر چالشهای روحی.
فناوریهای نوین توانبخشی عبارتند از:
سامانه توانبخشی اندام فوقانی نیورولوشنز: این سامانه با یک بریس دستی و حسگرهای ثبتکننده فعالیت مغزی به بازماندگان سکته مغزی کمک میکند که در طول تمرین دستشان را تکان دهند.
سامانه تحریک عصب واگ ویویتیزم: این سامانه که مورد تأیید سازمان غذا و داروی آمریکا قرار دارد، در حین توانبخشی به عصب واگ (رابط عصبی اصلی مغز و بدن) پالسهای الکتریکی میدهد تا حرکات دست و بازو در افرادی که به دنبال سکته ایسکمیک دچار ناتوانی شدهاند بهبود پیدا کند. تأثیر این سامانه دستکم یک سال پابرجا میماند.
۴. طب سوزنی
طب سوزنی از دیرباز در آسیا برای بهبودی بعد از سکته مغزی مورد استفاده قرار گرفته و تحقیقات امروزی نیز از آن پشتیبانی میکنند. طب سوزنی رشد سلولهای مغزی را تحریک میکند، جریان خون را بهبود میبخشد، از مرگ سلولهای عصبی جلوگیری میکند، تعادل ترکیبات شیمیایی مغز را احیا کرده و باعث تفویت حافظه و یادگیری میشود. مطالعهای در سال ۲۰۲۲ نشان داد که انجام طب سوزنی بعد از سکته ایسکمیک میتواند خطر عوارض و مرگومیر را به حداقل برساند. همچنین مطالعهای در سال ۲۰۱۹ نشان داد که طب سوزنی به بهبود تواناییهای ارتباطی و رفع اختلالات زبانی بعد از سکته کمک میکند. بسیاری از مطالعات بالینی نیز از نقش طب سوزنی در بهبود عملکرد عصبی حکایت دارند.
۵. داروهای گیاهی
بعضی از گیاهان دارویی از روند بهبودی حمایت میکنند، اما ممکن است با داروهای تجویزی تداخل داشته باشند. از اینرو، قبل از مصرف آنها باید با پزشک مشورت کنید.
- جینسنگ: التهاب و تنش اکسایشی را کاهش میدهد، اما برای افرادی که از داروهای رقیقکننده خون استفاده میکنند مناسب نیست.
- آستراگالوس (گون): از سد خونی-مغزی محافظت میکند.
- آشواگاندا (گیلاس زمستانی): التهاب را کاهش میدهد و به بهبود حافظه کمک میکند.
- گوتوکولا (گیاه بشقابی): حافظه و عملکرد شناختی را تقویت میکند.
- جینکوبیلوبا: عملکرد مغزی را بهبود میبخشد، اما مانند جینسنگ برای افرادی که داروهای رقیقکننده خون مصرف میکنند مناسب نیست.
- رزماری: اثرات آنتیاکسیدانی دارد و به کاهش ورم مغز کمک میکند.
راهکارهای طبیعی و تغییر سبک زندگی برای بهبودی از سکته
بهبودی از سکته به بیمارستان محدود نمیشود. راهکارهای طبیعی و تغییر سبک زندگی به روند درمان کمک میکنند، احتمال وقوع مجدد سکته را کاهش داده و باعث احیای کیفیت زندگی میشوند.
۱. تغییر عادتهای ناسالم
کنترل بیماریهای زمینهای و ایجاد عادتهای سالم نقش بسزایی در بهبودی و پیشگیری دارد:
- کنترل فیبریلاسیون دهلیزی، دیابت، فشار خون بالا و کلسترول بالا
- پرهیز از سیگار
- محدود کردن مصرف الکل به حداکثر دو مرتبه در هفته یا طبق توصیه پزشک
۲. تمرینات ذهنی
فعالیتهای شناختی عملکرد مغز را تقویت میکنند، حافظه را بهبود میبخشند و باعث افزایش انعطافپذیری عصبی میشوند:
- جدول کلمات
- بازیهای فکری
- بازیهای رومیزی
- بازیهای تقویت حافظه
- هنرها و صنایع دستی
- بازیهای استراتژیک
۳. ورزش
ورزش کردن بعد از سکته مغزی به تقویت سلامت قلب و عروق، تحرک و استقلال فردی کمک میکند. ورزش شامل فعالیتهای هوازی، تمرینات قدرتی و حرکات کششی یا تعادلی میشود:
- پیادهروی
- دوچرخهسواری
- بالا بردن پاها
- تمرینات تقویتی مچ و ساعد
- تمرینات کششی برای افزایش دامنه حرکتی
هدف این است که هر هفته حدود ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی متوسط داشته باشید که بسته به سطح آمادگی جسمانی و محدودیتهای ناشی از سکته مغزی تعیین میشود.
۴. تمرینات جسمی-روانی
این تمرینات به بازیابی عملکرد جسمی و تقویت سلامت روانی کمک میکنند:
- تایچی: مطالعهای در سال ۲۰۲۲ نشان داد که تایچی در حالت نشسته به اندازه تمرینات توانبخشی و حتی بیشتر از آن به بازماندگان سکته مغزی کمک میکند و باعث تقویت قدرت بازو، تعادل، خلقوخو و عملکرد روزانه میشود.
- یوگا: انجام همزمان یوگا و فعالیتدرمانی به بهبود روند توانبخشی بعد از سکته مغزی کمک میکند. این رویکرد فردمحور است و سلامت جسمی و روانی را ارتقا میدهد.
- مدیتیشن: مدیتیشن روزانه بهتدریج باعث تغییر ساختار بخشهایی از مغز میشود که با توجه، هیجان و انعطافپذیری ذهنی ارتباط دارند و به مرور زمان به تقویت آرامش و تمرکز کمک میکند.
۵. رژیم غذایی
یک رژیم غذایی متعادل از مغز محافظت میکند و خطر سکته مغزی را به حداقل میرساند:
- ماهی: مصرف ماهی خطر سکته مغزی را حدود ۱۲ درصد کاهش میدهد. همچنین این خطر با هر وعده اضافی در هفته ۲ درصد بیشتر کاهش مییابد. ماهی تن پخته یا کبابی خطر سکته ایسکمیک را دستکم ۲۸ درصد کاهش میدهد، اما مصرف ماهی سرخشده بیش از یک مرتبه در هفته با افزایش ۴۴ درصدی خطر همراه است.
- فرآوردههای سویا: مطالعهای در سال ۲۰۰۹ با بررسی خانمهای چینی نشان داد افرادی که بیش از همه سویا (دانه سویای خشک، توفو یا شیر سویا) مصرف میکردند، نسبت به خانمهایی که کمتر سویا مصرف میکردند، ۷۷ درصد کمتر در معرض خطر سکته ایسکمیک قرار داشتند.
- سبزیجات، میوهها و غلات کامل: یک تحلیل جامع در سال ۲۰۱۴ با بررسی ۲۰ مطالعه نشان داد که مصرف زیاد میوه و سبزیجات با کاهش ۲۱ درصدی خطر سکته مغزی همراه است. سبزیجات با کاهش ۲۳ درصدی خطر نسبت به میوهها (۱۴ درصد کاهش خطر) مؤثرتر بودند. خوردن سه وعده یا بیشتر غلات کامل در روز میتواند سطح کلسترول را پایین بیاورد و خطر سکته و بیماری قلبی را به حداقل برساند.
۶. مکملهای مغذی
مکملها با بهبود عملکرد حرکتی، شناختی و تندرستی، به بهبودی بعد از سکته مغزی کمک میکنند:
- ویتامینهای گروه ب: از عملکرد مغز حمایت میکنند و بعضی از آنها سطح هوموسیستئین را به حداقل میرسانند؛ آمینو اسیدی که با افزایش خطر سکته مغزی ارتباط مستقیم دارد.
- ویتامین دی: برای سلامت عصبی-عضلانی و استخوانها مفید است. یک کارآزمایی کوچک تصادفی و کنترلشده نشان داد که مصرف مکمل ویتامین دی و کلسیم به افزایش شانس بقا و کاهش پیامدهای عملکردی در بازماندگان سکته ایسکمیک که با کمبود یا فقدان ویتامین دی دستبهگریبان بودند کمک میکند.
- ویتامینهای ث و ئی: ظرفیت آنتیاکسیدانی بازماندگان سکته ایسکمیک حاد را افزایش میدهد.
۷. مدیریت سلامت روان
کنترل وضعیت روانی و عاطفی بخش مهمی از روند بهبودی است. بازماندگان سکته مغزی ممکن است دچار اضطراب، افسردگی، اختلال اضطراب پس از سانحه یا روانپریشی شوند. در این حالت، راهکارهای زیر توصیه میشوند:
- عضویت در گروههای حمایتی بازماندگان سکته مغزی
- مصرف داروهای افسردگی یا استفاده از شیوههای دیگر
- درخواست کمک و حمایت از اعضای خانواده و دوستان
۸. ماساژ
ماساژدرمانی در کنار شیوههای درمانی مرسوم به روند بهبودی کمک میکند. یک تحلیل جامع در سال ۲۰۲۱ نشان داد که توینا- نوعی ماساژ سنتی چینی که نقاط طب فشاری را تحریک میکند- باعث بهبود عملکرد حرکتی و کاهش اسپاستیسیتی در بازماندگان سکته مغزی میشود.
تأثیر نگرش ذهنی بر سکته مغزی
نگرش فرد به زندگی و سلامت روانی بر خطر ابتلا به سکته مغزی و روند بهبودی بعد از سکته مغزی اثر میگذارد:
افراد خوشبین معمولاً کمتر با خطر مرگومیر ناشی از سکته مغزی سروکار پیدا میکنند و مهارتهای مقابلهای بهتری دارند. اما نگرش منفی با واکنشهای استرسزا همراه است که ضربان قلب و فشار خون را بالا میبرد و خطر سکته مغزی را افزایش میدهد.
از این گذشته، نگرش منفی ممکن است به رفتارهای ناسالم مانند سیگار کشیدن یا سوءمصرف مواد مخدر منجر شود که خطر سکته را چندبرابر میکنند.
بیماریهای روانی مانند افسردگی و اضطراب نیز با افزایش احتمال سیگار کشیدن، چاقی، فشار خون بالا، دیابت و بیماری قلبی-عروقی ارتباط دارند که هم احتمال سکته مغزی را افزایش میدهند و هم عوارض سکته را وخیمتر میکنند.
از اینرو، حفظ سلامت روان و داشتن نگرش مثبت نقش بسزایی در پیشگیری از سکته مغزی و توانبخشی ایفا میکند.
چگونه میتوان از سکته مغزی پیشگیری کرد؟
راهکارهای کلیدی پیشگیری از سکته مغزی عبارتند از:
- پرهیز از عوامل خطر قابلکنترل: پرهیز از سیگار، الکل بیشازحد، رژیم غذایی ناسالم، بیتحرکی و عدم کنترل بیماریها.
- کنترل بیماریهای مزمن: مصرف دارو و اصلاح سبک زندگی برای کنترل فشار خون بالا، دیابت و فیبریلاسیون دهلیزی.
- رژیم غذایی مفید برای قلب: روزانه میوه و سبزیجات بخورید و از غذاهای سرشار از فیبر استفاده کنید. رژیم مدیترانهای خطر سکته ایسکمیک را تا ۲۲ درصد کاهش میدهد. رژیم دَش- رژیم غذایی توصیهشده انجمن قلب و سکته آمریکا- نیز با وجود میوه، سبزیجات، غلات کامل و غذاهای کمنمک به کنترل فشار خون کمک میکند.
- کنترل استرس: استفاده از راهکارهای کاهش استرس مانند ورزش، مدیتیشن یا مشاوره.
- نخ دندان: مطالعهای که در ماه ژانویه منتشر شد، نشان داد که استفاده روزانه از نخ دندان میتواند خطر سکته ایسکمیک را تا ۲۲ درصد و خطر سکته ناشی از لخته شدن خون را تا ۴۴ درصد کاهش میدهد.
عوارض احتمالی سکته
سکته میتواند به آسیب دائمی مغز، ناتوانی طولانیمدت یا مرگ منجر شود. اگر بخش بزرگی از مغز آسیب ببیند، یعنی فرد دچار سکته حاد شده که اغلب با عوارض شدیدی همراه است.
عوارض جسمانی
این اثرات ممکن است بلافاصله بعد از سکته یا به مرور زمان ظاهر شوند:
- درد شانه همیپلژی: ۲۴ تا ۶۴ درصد از بازماندگان سکته مغزی را تحت تأثیر قرار میدهد و معمولاً ۲ تا ۳ ماه بعد از وقوع سکته بروز میکند.
- لختههای خونی: بیتحرکی خطر تشکیل لختههای خطرناک در وریدهای پا را دوچندان میکند.
- ضعف عضلانی و اسپاستیسیتی: بر راه رفتن، تعادل و فعالیتهای روزمره اثر میگذارد و اغلب موجب زمین خوردن میشود.
- مشکلات بلع: اگر غذا یا مایعات وارد ریهها شوند، باعث ذاتالریه میشود.
- عفونتهای دستگاه ادراری: یک تا دو هفته بعد از سکته مغزی ظاهر میشوند و در بعضی از بیماران تا مدتها باقی میمانند.
عوارض عصبی
عوارض مغزی میتوانند حافظه، حرکت و پردازش حسی را تحت تأثیر بگذارند:
- تشنج: در ۵ تا ۹ درصد از بازماندگان رخ میدهد و بعد از سکته هموراژیک شایعتر است.
- تغییرات شناختی: حافظه، تصمیمگیری و زبان را مختل میکنند.
- سندرم درد بعد از سکته مغزی: به دلیل آسیب مغزی باعث درد مزمن عصبی میشود.
- غفلت نیمکره: فرد در این حالت کنترل یک سمت بدن خود را از دست میدهد، حتی اگر حواس او دستخوش تغییر نشوند.
مشکلات طولانیمدت
بازماندگان سکته مغزی اغلب با مشکلات ادامهدار دستوپنجه نرم میکنند:
- کاهش تراکم استخوان: معمولاً یک سمت بدن را تحت تأثیر قرار میدهد. فعالیت جسمانی میتواند از پوکی استخوان جلوگیری کند.
- مشکل کنترل مثانه و روده: مستلزم کنترل دائمی بوده و خطر عفونت را افزایش میدهد.
- خطر زوال عقل: بازماندگان سکته مغزی با افزایش خطر ابتلا به زوال عقل روبهرو میشوند.
پیامدهای روانی و اجتماعی
سکته مغزی میتواند تأثیر قابلتوجهی بر سلامت روان و ارتباطات اجتماعی بیماران بگذارد:
- افسردگی: حدود ۷۰ درصد از بیماران دچار تغییرات خلقی میشوند و ۲۵ تا ۳۰ درصد از آنها افسردگی حاد را تجربه میکنند.
- انزوای اجتماعی: مشکلات ارتباطی و محدودیتهای جسمانی باعث فاصله گرفتن از دیگران میشود.
- از دست دادن استقلال: بیماران ممکن است برای یک مدت طولانی در انجام فعالیتهای روزمره به کمک دیگران نیاز پیدا کنند.
