سندروم تخمدان پلیکیستیک هیچ ربطی به کیست ندارد و یک سندروم متابولیک است.
سارا کلاین ۱۵ سال بهدلیل خستگی، کاهش وزن ناموفق، مشکلات باروری و قاعدگی نامنظم و شدید به پزشکان مختلف مراجعه کرد. با اینحال، هیچکس نتوانست از مشکل او سر دربیاورد.
شاید از شنیدن دلیل این مسئله تعجب کنید: نام بیماری او غلطانداز بود.
خیلیها تصور میکردند سندروم تخمدان پلیکیستیک با کیست تخمدان سروکار دارد، زیرا نام بیماری چنین القا میکند. با اینحال، پژوهشگران پس از ۱۴ سال تلاش و کوشش با مشارکت ۲۲ هزار بیمار از تغییر نام «سندروم تخمدان پلیکیستیک» به «سندروم تخمدان متابولیک پلیاندوکرین» خبر دادهاند. این تصمیم با پیشنهاد دکتر هلنا تیدی، متخصص غدد و پژوهشگر مرکز تحقیقات سلامتی موناش، و با هدف تشریح ماهیت واقعی این بیماری اتخاذ شده است: یک اختلال هورمونی و متابولیک که کل بدن را درگیر میکند.
تیدی به اپک تایمز گفت: «مشکل اساسی اینجاست که هیچ کیستی وجود ندارد. تقریباً تمام ابعاد اصلی این بیماری در نام کنونی آن نادیده گرفته شده است.»
این بیماری ارتباطی با کیست ندارد
سالها این باور وجود داشت که تخمدان بیمار پر از کیست میشود.
کیست یک فولیکول بزرگ و غیرطبیعی است که پس از تخمکگذاری در سطح یا درون تخمدان شکل میگیرد و ترکیدن آن باعث درد و ناراحتی میشود.
اما بعدها معلوم شد «کیستهایی» که در سندروم تخمدان پلیکیستیک شکل میگیرند، درواقع فولیکولهای نابالغ تخمدان هستند؛ کیسههای حاوی تخمک که فرایند رشد را آغاز کردهاند، اما هرگز بالغ نشده و به مرحله تخمکگذاری نرسیدهاند. فولیکولهای نابالغ در تخمدان انباشته شده و در سونوگرافی به شکل «رشته مروارید» ظاهر میشوند.
پژوهشگران در سال ۱۹۲۱ به نقش کلیدی سلامت متابولیک در شکلگیری فولیکولهای نابالغ و سندروم تخمدان پلیکیستیک پی بردند. عامل اصلی این بیماری مقاومت به انسولین است؛ عارضهای که بهدلیل عدم جذب کافی قند در سلولها باعث افزایش قند خون میشود. با اینحال، نام سندروم تخمدان پلیکیستیک همیشه به همین شکل مانده و همچنان برداشت درستی از آن وجود نداشته است.
سندروم تخمدان متابولیک پلیاندوکرین در حدود ۷۰ درصد از خانمها تشخیص داده نمیشود. شناخت نادرست ماهیت متابولیک این بیماری باعث شد که کلاین بهرغم مراجعه مکرر به پزشکان مختلف به نتیجه نرسد.
نام جدید، یعنی سندروم تخمدان متابولیک پلیاندوکرین، نشان میدهد که نقاط مختلف بدن ممکن است تحت تأثیر این بیماری قرار بگیرند: از هورمونها و سلامت روان گرفته تا پوست و دستگاه تولیدمثل. تیدی گفت: «هورمونهای نامتعادل در سندروم تخمدان متابولیک پلیاندوکرین در بدن جابهجا میشوند و سامانههای مختلف را مختل میکنند. این مسائل همگی نادیده گرفته شدهاند.»
دلیل اصلی: مقاومت به انسولین
این بیماری در افراد مختلف و در مراحل گوناگون زندگی اشکال متفاوتی دارد، اما مقاومت به انسولین تقریباً در تمام حالتها رؤیت میشود. برآورد تیدی این است که ۸۵ تا ۹۵ درصد از بیماران مبتلا به سندروم تخمدان متابولیک پلیاندوکرین دچار مقاومت به انسولین هستند؛ عارضهای که باعث افزایش آندروژنها یا «هورمونهای مردانه» میشود و با رشد مو در ناحیه صورت، آکنه و قاعدگی نامنظم همراه است.
تیدی گفت: «اگر مقاومت به انسولین را درمان کنید، سطح آندروژنها کاهش پیدا میکند. اما اگر فقط جلوی افزایش آندروژن را بگیرید، سطح انسولین پابرجا میماند. این مسئله بهوضوح نشان میدهد که انسولین یکی از عوامل اصلی پیشرفت بیماری است.»
این الگو معمولاً از نوجوانی و با بروز آکنه، قاعدگی نامنظم و تغییر وزن آغاز میشود. خانمها اغلب در سالهای باروری با ناباروری و مشکلات روانی مانند اضطراب و افسردگی روبهرو میشوند. البته لازم به ذکر است که این بیماری دلایل ژنتیکی هم دارد.
با اینحال، ارزیابی مقاومت به انسولین در بیماران مبتلا به سندروم تخمدان متابولیک پلیاندوکرین برای پزشکان و بیماران دشوار است.
براساس دستورالعملهای پزشکی جدید، «مقاومت به انسولین بهعنوان یکی از ویژگیهای اصلی سندروم تخمدان پلیکیستیک شناخته میشود، اما روشهای رایج و در دسترس برای ارزیابی این بیماری فاقد دقت کافی هستند و استفاده از آنها از نظر بالینی توصیه نمیشود.»
مارتا مککیتریک، متخصص تغذیه و دیابت، امیدوار است که اضافهکردن کلمه «متابولیک» به نام این بیماری زنگ خطر را برای پزشکان به صدا دربیاورد تا توجه بیشتری به غربالگری کلسترول و هموگلوبین- آزمایشی که میانگین قند خون بیمار را در ۳ ماه گذشته نشان میدهد- داشته باشند. این آزمایشها به بررسی پیامدهای بلندمدت مقاومت به انسولین اختصاص دارند. پزشکان معمولاٌ این آزمایشها را تجویز نمیکنند، اما بیماران میتوانند به میل خود آزمایش انسولین ناشتا یا تست تحمل گلوکز خوراکی- مقاومت به انسولین را پیش از تبدیل شدن به دیابت نوع دو شناسایی میکند- بدهند.
در دستورالعملها به نقش مؤثر رژیم غذایی و ورزش در کاهش مقاومت به انسولین اشاره شده است، مککیتریک به اپک تایمز گفت که شرکتهای بیمه هزینه این آزمایشها را پوشش نمیدهند و کار بیماران را سختتر کردهاند.
مککیتریک گفت: «بیماران باید با متخصص تغذیه یا ارائهدهنده خدمات بهداشتی صحبت کنند تا به نقش رژیم غذایی پی ببرند. رژیمهای ضدالتهابی یا رژیم مدیترانهای سطح مقاومت به انسولین را کاهش میدهند و خطر دیابت نوع دو و بیماری قلبی را به حداقل میرسانند.»
نقش غذا در شکلگیری چرخه بیماری
دکتر جوئل ایوانز، متخصص زنان و مدیر ارشد پزشکی و همبنیانگذار وایاس۳۶۰، گفت که رژیم غذایی همیشه جزئی از برنامه درمانی او برای بیماران مبتلا به سندروم تخمدان متابولیک پلیاندوکرین بوده و شخصاً تأثیر قابلتوجه آن را مشاهده کرده است.
غذا سوختِ هیپوتالاموس را تأمین میکند که بهنوبهخود با غده هیپوفیز- مسئول تولید هورمونها- ارتباط دارد.
این فرایند در افرادی که رژیم غذایی سالم دارند، باعث هماهنگی هورمونها میشود؛ بهنحوی که هر ۲۸ روز یک تخمک آزاد شده و چرخه طبیعی قاعدگی به جریان میافتد.
ایوانز گفت: «وقتی سطح انسولین بهدلیل رژیم غذایی نامناسب بالا میرود، عملکرد هیپوتالاموس دستخوش تغییر میشود. سپس هیپوفیز وارد عمل میشود و اتفاقات زیر را در تخمدان رقم میزند: تولید تخمک و قاعدگی متوقف میشود و سطح تستوسترون افزایش پیدا میکند.»
تستوسترون هم مقاومت به انسولین را تشدید میکند و باعث ایجاد یک چرخه معیوب میشود.
از دیرباز از قرصهای ضدبارداری برای تنظیم هورمون بیماران مبتلا به سندروم تخمدان متابولیک پلیاندوکرین استفاده شده است، اما این قرصها همیشه بر انسولین اثر نمیگذارند و ممکن است عوارض جانبی مختلفی هم داشته باشند.
تیدی گفت کاهش وزن علائم بیماری را بهبود میبخشد، اما آمارها نشان میدهند که کاهش وزن بهدلایل پزشکی پیچیدگیهای بیشتری دارد؛ بهویژه اگر از قبل با مشکل چاقی دستبهگریبان باشید. برای نمونه، مطالعه نشریه سلامت عمومی آمریکا نشان میدهد که تنها ۱ نفر از هر ۱۲۴ خانم چاق به وزن طبیعی خود میرسند. همچنین احتمال کاهش ۵ درصدی وزن در خانمهای مبتلا به چاقی شدید ۱ به ۷ است. این یافتهها از اهمیت مداخله زودهنگام پیش از تشدید بیماری حکایت دارند.
دستورالعملها خواستار آن هستند که سندروم تخمدان متابولیک پلیاندوکرین خارج از دایره پزشکی زنان مورد بررسی قرار بگیرد و به عوامل خطر متابولیک، بیماریهای قلبیعروقی، آپنه خواب، مشکلات روانی حاد و بارداری ناموفق هم توجه شود.
بحران هویت بیماری
اینکه تغییر نام بیماری بهسرعت باعث بهبود روند درمان خواهد شد، مورد تأیید همه نیست. ایوانز گفت نهادهای درمانی و شرکتهای بیمه باید از این اقدام حمایت کنند تا مؤثر واقع شود. بهنظرم حرکت اصلی شروع شده است، اما هنوز زود است که بگوییم همه از نام جدید استفاده میکنند.»
بحران هویت این بیماری چیز جدیدی نیست. کتابهای پزشکی قدیمی این بیماری را «التهاب مزمن تخمدان» مینامیدند و درد لگن، اختلالات قاعدگی، بزرگشدن تخمدانها و ناباروری را جزو عوارض آن میدانستند. بعدها نام «سندروم اشتاین-لونتال» بر آن گذاشته شد. این نام برگرفته از اسم پزشکانی بود که تحقیقاتشان بر پایه یافتههای پیشین انجام گرفته بود.
پژوهشگران تا دهه ۱۹۷۰ غدد درونریز را منشأ این بیماری میدانستند، اما از دهه ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ به ناهنجاریهای متابولیک توجه کردند. نام سندروم تخمدان پلیکیستیک در همین سالها رواج پیدا کرد.
تغییر نام این بیماری ۱۴ سال زمان برد و با نظرسنجی از ۲۲ هزار بیمار انجام گرفت. تیدی گفت یکی از موانع اصلی خود بیماران بودند، زیرا آنقدر با بیتوجهی و انگ و برچسب مواجه شده بودند که تمایلی به مشارکت در روند تغییر نام بیماریشان نداشتند.
تیدی گفت: «آنها خسته و مستأصل هستند. این بیماری بار روانی سنگینی دارد.»
مککیتریک گفت در سالهای اخیر توجه بسیار بیشتری به این بیماری صورت گرفته است. او نگران است که تغییر نام بیماری باعث سردرگمی بیشتر شود، بهویژه اکنون که سطح آگاهی مردم درباره این بیماری افزایش یافته است.
او گفت: «شاید اتفاق مثبتی باشد و من شخصاً مخالف تغییر نام نیستم. اما شک دارم که مشکلات یکشبه برطرف شوند.» او افزود که تغییر نام نمیتواند مشکل کماطلاعی پزشکان و بیماران را برطرف کند.
چرخه سازنده
بیماری کلاین در ماه مارس تشخیص داده شد؛ اتفاقی که زندگی او را متحول کرد و باعث شد به داروهای جدید و تغییر سبک زندگی روی بیاورد.
او از متفورمین برای درمان سندروم تخمدان متابولیک پلیاندوکرین استفاده میکند. این دارو آندروژنها را کاهش میدهد، حساسیت به انسولین را بهبود میبخشد و به روند تخمکگذاری کمک میکند. کلاین گفت کنارآمدن با مصرف این دارو کار سختی بود، زیرا باعث درد و ناراحتی معده، تهوع و اسهال میشود.
کلاین همچنین مایو-اینوزیتول مصرف میکند؛ مکملی که با کمک به پیامرسانی انسولین و پیامرسانهای شیمیایی مغز باعث بهبود سلامت روان میشود.
برنامه درمانی جدید باعث افزایش قابلتوجه سطح انرژی او شده و به کلاین اجازه داده که برای خودش غذا بپزد و بهطور منظم ورزش کند؛ روندی که به شکلگیری یک چرخه سازنده منجر شده است. کلاین درخصوص رژیم غذایی خود با یک متخصص تغذیه مشورت میکند.
کلاین گفت: «باورم نمیشود که نصف چیزهایی که در آشپزخانه داشتم تا اینحد مضر بودند. حالا در مسیر درست قرار دارم. اما رسیدن به این نقطه زمان زیادی برد.»
کلاین بعد از آنهمه سرگردانی گفت که تشخیص بیماری برایش اهمیت چندانی نداشته و روند درمان بوده که به او آرامش بخشیده است. تیدی گفت هدف ما از تغییر نام بیماری همین است، زیرا هرگونه تأخیر در شروع درمان به بیماران آسیب میزند و جلوی پیشرفت تحقیقات را میگیرد.
