کبد را اغلب «عضو خاموش» مینامند، زیرا درصورت ابتلا به بیماریهای جدی مانند سرطان هم معمولاً علائم مشخصی ندارد. با اینحال، پیش از آنکه بیماری کبد پیشرفت کند، علائم کوچکی ظاهر میشوند که اغلب آنها را نادیده میگیریم.
جاناتان لیو، استاد طب سنتی چینی در یکی از دانشگاههای دولتی کانادا و مدیر کلینیک طب سنتی کانگمی، در یکی از برنامههای «هلث ۱+۱» توضیح داد که براساس طب سنتی چینی، بیماری کبد نه صرفاً بهعنوان یک مشکل جسمی، که بهعنوان نوعی ناترازی در انرژی درونی یا همان «چی» قلمداد میشود.
وقتی جریان انرژی کبد دچار رکود میشود، رسیدگی بهموقع در کنار رژیم غذایی مناسب، طب فشاری و اصلاح سبک زندگی میتوانند به بازیابی تعادل «چی» کمک کرده و از پیشرفت بیماری جلوگیری کنند.
علائم هشدار اولیه
به گفته لیو، سرطان کبد در مراحل ابتدایی اغلب علائم مشخصی ندارد. ازاینرو، معمولاً زمانی تشخیص داده میشود که بیماری پیشرفت کرده و امکان درمان کاهش یافته است. از جمله علائم اولیه رایج اما مبهم سرطان کبد میتوان به بیاشتهایی و کاهش وزن بیدلیل اشاره کرد. با بزرگ شدن تومور و فشاری که به اندامهای پیرامون وارد میشود، علائم واضحتری مانند زردی، شکمدرد و نفخ بروز پیدا میکنند.
طب سنتی چینی سعی دارد که ناترازیهای درونی را قبل از بروز علائم جسمانی برطرف کند. لیو میگوید: «طب سنتی چینی بر پیشگیری از بیماری قبل از بروز علائم تأکید دارد. هدف این است که ناترازی اولیه انرژی در بدن شناسایی و به تعادل کشانده شود.»
دیدگاه طب سنتی چینی درباره اختلالات کبد
طب سنتی چینی اختلالات کبد را به سه دسته اصلی تقسیم میکند:
- رکود «چی» در کبد: با نوسانات عاطفی، تحریکپذیری، بیاشتهایی و قاعدگی نامنظم همراه است.
- زبانه کشیدن آتش کبد: فروخوردن احساسات در طولانیمدت و رکود «چی» در کبد میتواند به التهاب مزمن منجر شود که با سرگیجه، خشکی دهان و گلو، قرمزی چشمها، وزوز کردن گوش، یبوست و آکنه همراه است.
- گرما و رطوبت در کبد و کیسه صفرا: معمولاً بر اثر سبک زندگی ناسالم از جمله تغذیه نامناسب، مصرف الکل و شبزندهداری رخ میدهد و باعث اختلال در سوختوساز بدن میشود. علائم آن شبیه بیماری کبد چرب است و خستگی، مدفوع چسبناک، زرد شدن زبان، اضافهوزن و نفخ را شامل میشود.
درمانهای هدفمند در طب سنتی چینی
روند درمان معمولاً شامل سه مرحله اصلی است:
- تسکین ذهن و روان: ایجاد تعادل عاطفی، کنار گذاشتن تمایلات افراطی، کنترل خشم و کاهش استرس.
- تنظیم «چی» (جریان انرژی): درمانهایی مانند داروهای گیاهی و طب سوزنی برای احیای جریان سیّال «چی» در سراسر بدن.
- حمایت از بدن: کنترل وزن بهویژه کاهش چربی شکمی، که در طب سنتی چینی از ناترازیهای درونی حکایت دارد.
به گفته دکتر لیو، داروهای گیاهی باید زیر نظر متخصص معتبر طب سنتی چینی مصرف شوند.
۱. رکود «چی» در کبد – فرمول گیاهی: شیائویائوسان
فرمول سنتی شیائویائوسان یا «کوچنشین آرام و بیدغدغه» برای تسکین کبد، کاهش تنشهای عاطفی و بهبود گوارش طراحی شده است.
گیاهان اصلی در فرمول شیائویائوسان:
- آنجلیکا سیننسیس (دانگگوی): تقویتکننده خون و تنظیمکننده تعادل هورمونی
- پائونیا لاکتیفلورا (بایشائو، یا ریشه گل صدتومانی سفید): آرامبخش کبد و مسکن درد
- بوپلئوروم چیننس (چایهو): تنظیم جریان سیّال «چی»
مطالعهای در سال ۲۰۲۲ نشان داد که فرمول شیائویائوسان نقش بسزایی در درمان فیبروز کبدی دارد.
۲. زبانهکشیدن آتش کبد – فرمول گیاهی: دانژی شیائویائوسان
این فرمول شامل گیاهانی است که به «پایین آوردن حرارت درونی بدن» کمک میکنند؛ مفهومی که در طب سنتی چینی به منزله کاهش التهاب یا بیشفعالی است.
گیاهان مورد استفاده:
- پوسته ریشه گل صد تومانی (مودانپی): خنککننده خون و کاهشدهنده حرارت درونی
- گاردنیا (ژیزی): کمک به کاهش تحریکپذیری و فرونشاندن «آتش کبد»
«فرونشاندن آتش کبد» به اصطلاح امروزیها به معنی تسکین برانگیختگی سیستم عصبی و کاهش التهابهای درونی است.
۳. رطوبت و حرارت در کبد و کیسه صفرا – فرمول گیاهی: لانگدان شیگانتانگ
این فرمول بهویژه برای دفع حرارت درونی و پاکسازی و سمزدایی کبد مؤثر است.
مطالعهای در سال ۲۰۲۱ نشان داد که این فرمول میتواند مقاومت به انسولین کبدی را بهبود دهد و آسیبهای التهابی مرتبط با کبد را به حداقل برساند.
طب سوزنی و طب فشاری برای حمایت از کبد
طب سوزنی راهکاری مؤثر برای احیای جریان انرژی، تسکین سیستم عصبی و ایجاد تعادل در سازوکار بدن است. اگر آمادگی انجام طب سوزنی را ندارید، انجام طب فشاری در خانه نیز میتواند مزایای مشابهی به همراه داشته باشد. در طب فشاری باید نقاط مرتبط با طب سوزنی را بهصورت ملایم ماساژ دهید. دکتر لیو ماساژ دادن چهار نقطه زیر را برای مراقبت روزانه توصیه میکند:
- تایچونگ (LR3) و هیگو (LI4): کاهش تنشهای عاطفی و بهبود گردش خون
- نیگوآن (PC6): تسکین روانی و تقویت عملکرد قلب
- زوسانلی (ST36): نقطهای کلیدی برای کمک به هضم و تسهیل سوختوساز چربی
با شست یا نوک انگشتها یک یا دوبار در روز به هر نقطه به مدت ۱ تا ۲ دقیقه بهصورت دایرهای فشار وارد کنید. برای آنکه نتیجه بهتری بگیرید، این تمرین را با تنفس عمیق انجام دهید.
رژیمدرمانی برای سلامت کبد
برای حفظ سلامت روزانه و تقویت عملکرد کبد، دکتر لیو موارد زیر را توصیه میکند:
دمنوش گل رز برای تسکین کبد
دکتر لیو میگوید این دمنوش بهویژه به کارمندان و افرادی که با استرس بالا دستوپنجه نرم میکنند توصیه میشود. این دمنوش به کاهش تنشهای عاطفی کمک کرده و برای سلامت چشمها مفید است. مصرف منظم این دمنوش میتواند علائم اولیه رکود «چی» کبد را به حداقل برساند.
ترکیبات لازم:
- ۵ گرم غنچه خشکشده گل رز
- ۳ گرم گل داوودی خشکشده
- ۵ عدد خرمای قرمز خشکشده
- ۱۰ عدد گوجیبری
طرز تهیه: ترکیبات لازم را درون ۲ لیتر آب بریزید و محلول را بجوشانید و گرم بنوشید.
موارد مصرف: استرس زیاد، خلقوخوی ضعیف، بیخوابی، نفخ یا احساس ناراحتی در ناحیه دندهها
دمنوش برگ نیلوفر و زالزالک
بررسیها نشان داده که ترکیبات موجود در برگ نیلوفر خاصیت آنتیاکسیدانی دارند و به کاهش چربی خون و وزن کمک میکنند. زالزالک نیز در کاهش چربیهای انباشته در کبد مؤثر است و از شما در برابر آسیبهای کبدی محافظت میکند.
ترکیبات لازم:
- ۱۰ گرم برگ نیلوفر خشکشده
- ۲۰ گرم زالزالک خشکشده
- نبات (به مقدار دلخواه)
طرز تهیه: برگ نیلوفر و زالزالک را خوب بشویید و درون ۲ لیتر آب بجوشانید. درصورت تمایل، نبات اضافه کنید.
موارد مصرف: کبد چرب خفیف، ناراحتیهای ناشی از رژیم غذایی پرچرب، چاقی شکمی و چربی خون خفیف.
فرنی یم چینی و گیاه اشک ایوب
این فرنی نرم و شیرین برای تمام سنین مناسب است و به تقویت عملکرد گوارشی و سوختوساز بدن کمک میکند.
ترکیبات لازم:
- ۳۰ گرم یم چینی خردشده
- ۵۰ گرم اشک ایوب
- ۱۵ گرم لونگان خشک (یا چشم اژدها)
- ۵۰ گرم برنج گلوتینوس (یا برنج چسبناک)
طرز تهیه: ترکیبات لازم را با مقدار مناسبی آب روی حرارت ملایم بجوشانید تا به یک فرنی غلیظ تبدیل شوند.
موارد مصرف: افزایش خفیف آنزیمهای کبدی، خستگی، بیاشتهایی و شل بودن مدفوع.
خوراکیهای مفید برای سلامت کبد
سبزیجات سبزرنگ
براساس نظریه «پنج رنگ مرتبط با پنج اندام» که در کتاب طب داخلی امپراتور زرد به آن اشاره شده است، هر رنگی در خوراکیها با یکی از اندامهای اصلی بدن مرتبط است. برای نمونه، رنگ سبز بهطور مشخص با کبد ارتباط دارد.
دکتر لیو میگوید سبزیجات دارای برگ سبزرنگ خاصیت ضدالتهابی و آنتیاکسیدانی دارند و مصرف آنها در مراحل اولیه بیماری کبد که با التهاب همراه است، بسیار مفید خواهد بود. دکتر لیو بهویژه کرفس را توصیه میکند که در طب سنتی چینی در کاهش حرارت درونی (التهاب) و سمزدایی مؤثر است.
سیر
سیر سرشار از ترکیبات حاوی گوگرد است که خاصیت طبیعی ضدباکتریایی دارند و به تقویت سمزدایی در کبد کمک میکنند.
بررسی موشهای آزمایشگاهی در سال ۲۰۱۶ نشان داد که ترکیب فعال سیر تازه، یعنی آلیسین، باعث افزایش فعالیت آنزیمهای کبدی مرتبط با سوختوساز الکل میشود.
گردو
گردو سرشار از پروتئین، اسیدهای چرب امگا-۳، مواد معدنی و انواع ویتامین است؛ عناصری که به بازسازی سلولهای کبدی و تقویت سمزدایی طبیعی کبد کمک میکنند.
مطالعهای در سال ۲۰۲۴ نشان داد که مصرف گردو میتواند التهاب کبد ناشی از رژیمهای غذایی پرچرب را کاهش دهد.
زردچوبه
زردچوبه از دیرباز در طب شرقی برای درمان درد مفاصل تجویز میشود. در سالهای اخیر نیز نام زردچوبه بهعنوان یک مکمل پرطرفدار در حوزه سلامت مطرح شده است.
یک کارآزمایی بالینی تصادفی نشان داد که کورکومین برای بیماران مبتلا به سیروز کبدی مفید است. با اینحال، دکتر لیو هشدار میدهد که زردچوبه یک گیاه دارویی است و مصرف بلندمدت یا دوز بالای آن میتواند با عوارض جانبی همراه باشد.
گریپفروت
گریپفروت سرشار از ویتامین ث، فلاونوئیدها و آنتیاکسیدانهایی است که به فرایند طبیعی سمزدایی کبد کمک میکنند.
مطالعهای در سال ۲۰۱۹ نشان داد که ترکیب فلاونوئیدی نارینژین، که در گریپفروت و دارابی وجود دارد، به کاهش سطح چربی کبد کمک کرده و از بروز بیماری کبد چرب الکلی پیشگیری میکند.
اقدامات پیشگیرانه برای محافظت از کبد
کبد که اغلب بهعنوان «کارخانه شیمیایی بدن» شناخته میشود، نقش اصلی را در فرایند سمزدایی برعهده دارد. با اینحال، قرار گرفتن در معرض سموم فراوان میتواند فشار زیادی به عملکرد کبد وارد کند.
- اجتناب از مصرف الکل: تحقیقات نشان میدهند که حدود ۳۰ درصد از موارد ابتلا به سرطان کبد در جهان با مصرف الکل ارتباط دارد. دکتر لیو میگوید: «بسیاری از بیماریها به غذاهای مصرفی ما مربوط میشوند و در مورد کبد به مایعاتی که مینوشیم.» الکل بهطور مستقیم به سلولهای کبد آسیب زده و موجب سیروز کبدی میشود و درنهایت خطر ابتلا به سرطان کبد را افزایش میدهد.
- پیشگیری از عفونتهای ویروسی: ویروسهای هپاتیت ب و ث از عوامل اصلی ابتلا به سرطان کبد هستند. این ویروسها عمدتاً از طریق خون، از مادر به کودک در هنگام تولد و همچنین از طریق روابط جنسی انتقال مییابند. پیشگیری از این عفونتها مهمترین اقدامی است که میتوان برای محافظت از کبد انجام داد.
- اطمینان از خواب کافی: کمخوابی فشار زیادی به کبد وارد میکند. مطالعهای در سال ۲۰۱۸ درخصوص ارتباط بین مدت زمان خواب و بیماری کبد چرب غیرالکلی در آمریکا انجام گرفت. افرادی که کمتر از ۷ ساعت میخوابیدند، با افزایش خطر ابتلا به این بیماری مواجه میشدند.
- مصرف مسئولانه داروها: دکتر لیو تأکید دارد که مصرف بیشازحد یا نادرست داروها از جمله داروهای گیاهی میتواند به بروز آسیبهای کبدی ناشی از دارو بیانجامد.
- کاهش تماس با عوامل سرطانزا:
- آفلاتوکسینها: ترکیبات سمی ناشی از کپک زدن غلات. از مصرف غذای کپکزده اجتناب کنید.
- نیتروزآمینها: در گوشتهای فرآوریشده، دودی و غذای باقیمانده از وعدههای قبلی یافت میشوند. بهتر است از مواد تازه استفاده کنید و مصرف غذاهای کنسروی را به حداقل برسانید.
- بنزوپیرن: در حین پخت با دمای بالا بهویژه سرخ کردن غذا ایجاد میشود. از دودی کردن و سرخ کردن بیشازحد غذا اجتناب کنید.
- فرمالدئید و استالدئید: فرمالدئید معمولاً در مصالح ساختمانی یافت میشود و استالدئید از فرآوردههای سمی حاصل از سوختوساز الکل است.
تعادل احساسی لازمه سلامت کبد است
در مطالعه محققان دانشگاه ادینبرو در سال ۲۰۱۵، که در نشریه طب گوارش انتشار یافت، دادههای بیش از ۱۶۰ هزار نفر بررسی شده است. محققان دریافتند که خطر مرگومیر ناشی از بیماریهای کبدی در افرادی که با فشارهای روانی مانند اضطراب و افسردگی دستبهگریبان بودند، در مقایسه با دیگران بهمراتب بیشتر است.
فعالیتهایی مانند یوگا به کاهش استرس کمک میکنند، اما دکتر لیو معتقد است که دستیابی به تعادل احساسی بدون تغییر ذهنیت دشوار است. او مطالعه متون کلاسیک از جمله کتاب طب داخلی امپراتور زرد و دائودجینگ (یا تائوتهچینگ) را برای تقویت آرامش درونی توصیه میکند.
دکتر لیو میگوید: «دویدن در پی شهرت و ثروت بدون داشتن آرامش درونی به عدم تعادل احساسی و جسمانی منجر خواهد شد. طب سنتی چینی بر تعادل تأکید دارد که صرفاً مختص بدن نیست و قلب و روح انسان را نیز دربرمیگیرد.»
شاید گیاهان دارویی معرفیشده در این مقاله برای شما ناآشنا باشند، اما معمولاً در فروشگاههای ارگانیک یا بازارهای آسیایی در دسترس هستند. توجه داشته باشید که شیوه درمان در هرکسی متفاوت عمل میکند. برای یافتن یک برنامه درمانی اختصاصی حتماً با یک متخصص مراقبتهای بهداشتی مشورت کنید.
