طی ۱۱۰ سال گذشته، موضوع انتقال پایتخت از تهران به شهر دیگر، حداقل هشت بار بهطور رسمی از سوی مسئولان دولتی مطرح شده، اما تاکنون عملیاتی نشده است.
آخرین بار، رئیس دولت چهاردهم در روز شنبه، ۱۷ شهریور، اظهار داشت: «این که بخواهیم همچنان منابع اولیه را از جنوب کشور و دریا به مرکز بیاوریم و تبدیل به محصول کنیم و دوباره برای صادرات به جنوب بفرستیم، به شدت توان رقابت ما را کاهش میدهد.» وی افزود: «چارهای نداریم جز اینکه مرکزیت اقتصادی و سیاسی کشور را به جنوب و نزدیک دریا منتقل کنیم.»
این در حالی است که تاکنون هیچ اقدام عملیاتی در این خصوص انجام نشده است.
تاریخچه تهران بهعنوان پایتخت ایران
بر اساس برخی از کتب تاریخی، تهران ۲۳۸ سال است که پایتخت ایران بوده است. اولین بار حدود ۴۶۵ سال پیش، شاه طهماسب صفوی برج و بارویی را دور روستای تهران بنا کرد و آن را بهصورت یک شهر درآورد. حدود ۲۳۵ سال پیش، آقامحمدخان قاجار، تهران را بهعنوان پایتخت ایران انتخاب کرد. اما در چهاردهم مهرماه سال ۱۲۸۶ خورشیدی، روزی بود که در متمم قانون اساسی مشروطه، از تهران بهعنوان پایتخت ایران نام برده شد.
آقا محمدخان قاجار در سال ۱۱۶۴ هجری قمری (۱۸ فروردین ۱۱۳۰ شمسی)، تهران را پایتخت کشور معرفی کرد. جمعیت تهران در آن زمان حدود ۱۵ هزار نفر بود، اما با انتخاب تهران بهعنوان پایتخت، سرعت گسترش این شهر افزایش یافت و بهسرعت رونق و آبادانی بیشتری پیدا کرد.
وضعیت آماری تهران در سال ۱۴۰۳
بر اساس گزارش سازمان مدیریت و برنامهریزی استان تهران، جمعیت شهر تهران در اسفند ۱۴۰۲ بیش از ۹ میلیون نفر بوده و جمعیت استان تهران حدود ۱۴.۴ میلیون نفر بوده است. برخی کارشناسان میگویند که جمعیت شهر تهران در طول روز به نزدیک ۲۰ میلیون نفر میرسد، به دلیل رفتوآمد روزانه به تهران برای کار از شهرهای اطراف.
آب مهمترین مشکل پایتخت
رئیس دولت چهاردهم اعلام کرده علت اصلی پیشنهاد جابجایی پایتخت، مشکل آب است. سازمان آب و فاضلاب تهران اعلام کرده که ظرفیت تأمین آب برای شهر تهران ۵.۷۴۹ میلیون مترمکعب است، اما میزان مصرف این شهر ۶.۵۴۴ میلیون مترمکعب است. بر اساس گزارش شرکت آب و فاضلاب استان تهران در سال ۱۳۹۸، میزان مصرف آب در تهران هر سال تقریباً ۲ تا ۲.۵ درصد افزایش مییابد. در بهمن ۱۴۰۲، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب تهران اعلام کرد که الگوی مصرف آب در تهران برای هر خانواده در ماه معادل ۱۲ هزار لیتر است.
به گفته مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان تهران سالانه ۱.۲ میلیارد مترمکعب آب در شهر تهران توزیع میشود که اگر ۲۰ درصد میزان مصارف کاهش یابد، میتوان به اندازه گنجایش سد امیرکبیر صرفهجویی و چالش مهم کمآبی را برطرف کنیم. میانگین آب بهای پرداختی ۵۵ درصد از خانوارهای تهرانی ماهانه ۳۰۰ هزار ریال است. اگرچه افزایش قیمت آب در کوتاهمدت روی مصارف اثرگذار است، اما جبرانکننده ناترازی منابع و مصارف نیست؛ بنابراین باید فرهنگ مصرف آب در جامعه تغییر یابد. در حقیقت تهرانیها روزی ۸۰ لیتر بیشتر از کشورهای پیشرفته آب مصرف میکنند.
یک قرن وعده غیرعملی جابجایی پایتخت
در ۱۱۰ سال گذشته، موضوع انتقال پایتخت از تهران به شهرهای دیگر مطرح شده اما هرگز عملیاتی نشده و حتی به طور بلندمدت هیچ مطالعه علمی و دقیقی روی آن انجام نشده است.
در جمهوری اسلامی، اولین بار موضوع انتقال پایتخت در دوره ریاستجمهوری هاشمی رفسنجانی و شهرداری کرباسچی در سال ۱۳۶۸ مطرح شد و به سمت ساماندهی تهران سوق داده شد. در سال ۱۳۸۳، دبیر وقت شورای امنیت ملی به دلیل زلزلهخیز بودن تهران، موضوع انتقال پایتخت را مطرح کرد. در دولت احمدینژاد هم این موضوع بررسی شد. در دی ماه ۱۳۹۲، مجلس شورای اسلامی موضوع انتقال پایتخت سیاسی و اداری تهران به مکانی دیگر را تصویب کرد، اما رئیس دولت یازدهم، حسن روحانی، با این طرح مخالفت کرد و اظهار داشت که باید نظر نهایی را رهبر جمهوری اسلامی اعلام کند.
در نهایت، در سال ۱۳۹۴، طرح نهایی جابجایی انتقال پایتخت مصوب و به صورت قانون درآمد.
دنیای اقتصاد اخیر گزارش کرد: براساس قانون «امکانسنجی انتقال مرکز سیاسی و اداری کشور و ساماندهی و تمرکززدایی از تهران»، که در سال۹۴ تصویب شد، مقرر شد تا شورایی به ریاست رئیسجمهور و مجموعهای از وزرا، مطالعاتی را به مدت حداکثر ۲سال انجام دهند تا به این پرسش پاسخ دهند که «آیا مشکلات تهران با انتقال پایتخت حل میشود یا با ساماندهی و تمرکززدایی؟» اما جلسات شورا تا شروع کرونا برگزار شد و بدون «جمعبندی نهایی» بهخاطر قرنطینهها و شرایط حاد آن زمان کشور، موضوع از اولویت خارج شد و پرونده مطالعه در نهایت بسته نشد و هنوز باز است.
تجربه کشورهای دیگر و هزینه جابجایی
در سدههای اخیر، حدود ۷۷ کشور پایتخت خود را تغییر دادهاند. در سالهای اخیر، کشورهایی مانند کره جنوبی، مصر و اندونزی هزینههای زیادی برای جابجایی پایتخت انجام دادهاند.خبرگزاری مهر اخیرا گزارش کرد: «تأمین هزینه انتقال مرکزیت سیاسی و اداری بین کشورها بسیار متغیر است و برخی از آنها هیچ آماری منتشر نکردهاند. مالزی کشوری است که تمام هزینه آن یعنی ۶/۴ میلیارد دلار را از بخش خصوصی تأمین کرده است. از ۳۵ میلیارد دلار هزینه شده برای انتقال پایتخت در کره جنوبی، ۵/۸ میلیارد دلار از طریق بودجه دولت و ۵/۱۱ میلیارد دلار بوسیله بخش خصوصی تأمین شده است و پیشبینی میشود با مشارکت بیشتر بخش خصوصی این هزینه تا ۱۰۰ میلیارد دلار نیز برسد. قزاقستان از جمله کشورهایی است که ۷ میلیارد دلار برای انتقال مرکزیت سیاسی و اداری از آلماتی به آستانه هزینه کرده که ۵ میلیارد دلار آن به وسیله بخش خصوصی و ۲ میلیارد دلار آن بوسیله بودجه دولتی تأمین مالی شده است.»
هزینههای عملیاتی
در نهایت، مهمترین موضوعی که برای انتقال پایتخت مطرح است هزینههای عملیاتی آن است.
بر اساس تجارب سایر کشورها، چندین میلیارد دلار هزینه جابجایی پایتخت است و جمهوری اسلامی از مشکلات مالی زیادی رنج میبرد. به همین دلیل موضوع جابجایی مشکل بزرگی به نام «ناتوانی مالی» دارد.
انتقال پایتخت از تهران به شهر دیگر، با وجود مطرح شدن مکرر در طی ۱۱۰ سال اخیر، هرگز به مرحله اجرایی نرسیده است. علل متعددی از جمله چالشهای اقتصادی، اجتماعی و زیربنایی، مانع از تحقق این طرح شدهاند. در حالی که تهران با مشکلاتی همچون تراکم جمعیت، بحران آب و تمرکز بیش از حد فعالیتهای اقتصادی و سیاسی مواجه است، جابجایی پایتخت راهحل سادهای به نظر میرسد، اما تجربه کشورهای دیگر و واقعیتهای ایران نشان میدهد که چنین تغییراتی نیازمند برنامهریزی دقیق، اراده سیاسی قوی و منابع مالی گسترده است.
علاوه بر این، مشکلات تهران تنها با انتقال پایتخت حل نخواهد شد. تمرکز قدرت سیاسی و اقتصادی در تهران، یکی از اصلیترین عواملی است که موجب مهاجرت و افزایش جمعیت در این شهر شده است. بنابراین، هرگونه تلاش برای کاهش مشکلات تهران باید با رویکردی جامع و همهجانبه همراه باشد که شامل تمرکززدایی از پایتخت و افزایش اختیارات استانها نیز باشد. در نهایت، جابجایی پایتخت تنها در صورتی موفق خواهد بود که در چارچوب یک استراتژی بلندمدت و با توجه به تمامی جوانب اجرایی شود.
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
