تبدیل صندوق توسعه ملی به نهادی ضد توسعه

علی رمضانیان

در ۸۰ سال گذشته موضوع ذخیره ارزی، نحوه واریز، برداشت و مصرف آن، همواره یکی از موضوعات تنش‌زای اقتصاد ایران بوده است. برای برون‌رفت از این تنش‌ها، در دهه ۸۰ شمسی قانون‌گذاران صندوق توسعه ملی را با اهدافی مانند ایجاد ثبات در میزان درآمدهای حاصل از فروش نفت خام، تبدیل دارایی‌های حاصل از فروش نفت خام به دیگر انواع ذخایر و کاهش تلاطم‌های ارزی و کمک به توسعه کشور، کمک به بخش خصوصی و کمک به دولت برای رسیدن به اهداف توسعه‌ای تاسیس کردند. چندین دولت آمدند و رفتند و بیش از یک دهه از تاسیس آن گذشته ولی این صندوق، نه‌تنها کمکی به توسعه کشور نکرده بلکه خود به یک چالش بزرگ اقتصادی و یک نهاد ضد توسعه تبدیل شده‌است؛ چراکه دولت از یک طرف پول به این صندوق واریز و از طرف دیگر برای هزینه‌های روزمره از آن صندوق برداشت کرده و اموال بین‌النسلی را بیهوده بر باد می‌دهد.

موجودی صندوق توسعه ملی در سال‌های اخیر روند کاهشی گرفته و به دلیل  تحریم و ناتوانی‌های اقتصادی دولت‌ها، صندوق تبدیل به قلک دولت‌ها شده‌است. در حال حاضر موجودی صندوق از ۱۵۰ میلیارد دلار به ۱۰ میلیارد دلار رسیده ‌است.

تاریخچه صندوق ذخیره و توسعه ملی ایران

موضوع صندوق توسعه ملی، در ایران سابقه ۸۰ ساله دارد، هرچند که اشکال مختلفی داشت. در سال ۱۳۰۴ ایران دو میلیون و ۵۰۰ هزار تومان عایدی نفت داشت. در همین سال، مجلس شورای مشروطه، فصل تازه‌ای در بودجه عمومی کشور آغاز کرده و از بدو اجرای قانون بودجه، وجوهی که بابت حق انحصار قند و شکر و چای وصول شد، تحت عنوان حساب ذخیره (ریالی) کنار گذاشته شد و تا سال ۱۳۲۰ که ایران توسط قوای متفقین در جریان جنگ جهانی دوم (۱۳۲۴-۱۳۱۹) اشغال شد، این ذخیره ریالی حفظ شده ‌بود. این رویه به صورت کژدارومریز تا سال ۱۳۸۰  ادامه داشت. فروش نفت زمانی به عنوان ذخیره ارزی حفظ می‌شد و زمانی هم کاملا در اختیار دولت‌ها قرار می‌گرفت. در حقیقت، حساب ذخیره ارزی یک حساب دولتی بود که اگر دولت پس از دخل و خرج‌های پیش‌بینی شده درآمد زیادی کسب کرد باید آن مبالغ را به حساب ذخیره ارزی واریز کند.

در سال ۱۳۷۹ مقارن با دولت خاتمی، طرح ایجاد صندوق ذخیره ارزی در ماده ۶۰ قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی پیش بینی شد. چراکه در آن دوران کاهش شدید درآمد نفتی رخ داد. ولی این حساب ذخیره ارزی پروژه‌ای شکست خورده بود. با وجود اینکه بر اساس قوانین برنامه سوم و چهارم توسعه، دولت در صورتی مجاز به برداشت از این حساب بود که درآمد ارزی حاصل از صادرات نفت خام نسبت به ارقام پیش‌بینی شده کاهش پیدا کرده و برداشت از حساب ذخیره ارزی برای تأمین کسری ناشی از عواید غیرنفتی بودجه عمومی ممنوع بود، ولی دولت احمدی نژاد به این قانون عمل نکرد و برداشت‌های خاصی داشت.

برخی از نمایندگان مجلس اعلام کردند که احمدی‌نژاد برداشت‌های گسترده‌ای از این حساب، بدون مجوز مجلس و برای پرداخت به مردمی که در جریان سفرهای استانی احمدی‌نژاد به او نامه نوشته بودند، داشته ‌است، تا جایی‌که این حساب به صندوق نذری تبدیل شده‌ بود.

در سال ۱۳۸۷ هیات وزیران دولت محمود احمدی‌نژاد هیات امنای حساب ذخیره ارزی را منحل کرد، تصمیمی که به پایان کار حساب ذخیره ارزی تعبیر شد. صندوق توسعه ملی در سال ۱۳۸۹ و در قالب برنامه پنجم توسعه برای جبران کاستی‌های اداره حساب ذخیره ارزی تاسیس شد.

منابع صندوق کجا مصرف می‌شود؟

بر اساس اساسنامه صندوق، پول‌های ذخیره شده در صندوق باید صرف سرمایه‌گذاری مولد در بخش‌های خصوصی و نهادهای غیردولتی شود. هدف صندوق توسعه ملی به گفته موسسان آن تبدیل بخشی از عواید ناشی از فروش نفت و گاز و میعانات گازی و فرآورده‌های نفتی به “ثروت‌های ماندگار، مولد و سرمایه‌های زاینده اقتصادی و نیز حفظ سهم نسل‌های آینده از منابع نفت و گاز و فرآورده‌های نفتی” است. سرمایه‌ها باید در اختیار بخش خصوصی قرار گیرد که کارایی داشته باشد و بتواند زمینه‌ساز توسعه باشد. منابع صندوق توسعه ملی باید به اشخاص حقیقی و حقوقی داده شود که سابقه فعالیت و توسعه اقتصادی داشته باشند. در این زمینه افرادی که سابقه فعالیت و توسعه اقتصادی ندارند، نمی‌توانند از این منابع استفاده کنند. تسهیلات به بخش‌های خصوصی یک رویه مرسوم است. اما در سال‌های اخیر این صندوق به یک قلک برای دولت تبدیل شده و از اهداف خود فاصله گرفته ‌است. از طرف دیگر این صندوق دیگر دارایی مناسبی برای اعطای تسهیلات به شرکت‌های خصوصی ندارد. غضنفری مدیر عامل این صندوق اخیرا گفته که دیگر بخش خصوصی تمایلی به دریافت تسهیلات از این صندوق را ندارد چراکه برای بازپرداخت، ما ارز را به قیمت روز بازار آزاد دریافت می‌کنیم.

وضعیت صندوق ذخیره ملی در کشورهای مختلف

در جهان امروز، این یک رویه معمول است که کشورها برای نسل‌های آینده و همچنین برنامه‌های توسعه، صندوق ذخیره ملی را تاسیس و مازاد بر مصرف را در این صندوق ذخیره کنند. این رویه در کشورهای نفت‌خیز هم وجود دارد. معروف‌ترین صندوق خیره ملی نفتی متعلق به کشور نروژ است که بیش از ۸۲۲ میلیارد دلار موجودی دارد. در کشورهای عربی نیز بخشی از درآمد نفتی را به حساب ذخیره ملی واریز کردند. کشور امارات متحده عربی بیش از ۴۷۷ میلیارد دلار در حساب ذخیره ملی و توسعه ملی خود واریز کرده ‌است. کشورهای دیگر نیز همین رویه را رعایت کردند.

چین با دارایی خیره کننده ۳٫۱۹۳ تریلیون دلار در پایان ماه سپتامبر سال جاری، پیشتازی همیشگی خود را از نظر ذخایر بین‌المللی حفظ کرد. کشورهای ژاپن  ۱٫۲۳۸ تریلیون دلار، عربستان ۱.۶۵۴ تریلیون دلار، سوئیس با ۸۹۲ میلیارد دلار، روسیه ۵۹۳ میلیارد دلار، عراق ۱۴۱ میلیارد دلار، پاکستان ۹ میلیارد دلار، ترکیه ۵۸ میلیارد دلار  ذخیره ارزی دارند.

موجودی صندوق ملی توسعه ایران در مقاطع مختلف

از سال ۱۳۸۷ که صندوق توسعه ملی تاسیس شد تا سال ۱۳۹۲ موجودی صندوق به رقم ۵۰ میلیارد دلار رسید. دولت روحانی تا سال ۱۳۹۷  تلاش کرد تا موجودی این صندوق را افزایش دهد. در مهر ۱۳۹۵ احمد دوست حسینی، رئیس هیئت عامل صندوق توسعه ملی، موجودی این صندوق را ۶۸ میلیارد دلار عنوان کرد. در آن سال با نصف شدن درآمدهای نفتی قطعا سهم ۲۰ درصدی واریز سهم ارزی به صندوق توسعه ملی هم نصف شده‌ است. در حقیقت این مبلغ ۶۸ میلیارد دلار از سال ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۵ ثابت بود و دولت تزریقی در این صندوق نداشت.

در سال ۱۳۹۷ اعلام شد که مبلغ ذخیره شده در صندوق به ۷۰ میلیارد دلار رسید. ولی زمانی که دولت دوازدهم تمام شد، حسن روحانی صندوق توسعه ملی را با مبلغ ۵۰ میلیارد دلار به ابراهیم رئیسی تحویل داد. ابراهیمی رئیسی هم تا جایی که می‌توانست از این صندوق مصرف کرد و تا این که در روزهای اخیر، مبلغ ۱۰ میلیارد دلار رساند.

واریز و برداشت دولت‌های دهم تا سیزدهم

از سال ۱۳۸۸ تا امروز  دولت‌ها واریز و برداشت زیادی داشتند. بر اساس گزارش خود صندوق توسعه ملی، دولت احمدی‌نژاد در پایان دوره اعلام کرد که ۵۵ میلیارد دلار واریز داشته و ۱۳.۶ میلیارد دلار برداشت کرد و در نهایت احمدی‌نژاد با ۵۰ میلیارد دلار صندوق را بست. حسن روحانی هم طی ۸ سال ۴۳.۸ میلیارد دلار واریز کرد و ۳۰ میلیارد دلار برداشت داشت و با ۱۳ میلیارد دلار بست.  ولی دولت رئیسی سی دو سال ۱۸.۴ میلیارد دلار واریزی داشته ولی ۲۰.۳ میلیارد دلار برداشت داشته و این  یک رویه عجیب در دولت رئیسی است.

این ارقام به منزله دریافت و برداشت از صندوق است و گویای موجودی ۱۵۰ میلیارد دلاری صندوق نیست. یعنی ربطی به موجودی ندارد، بلکه به فعالیت دولت‌ها و گردش مالی اشاره دارد.

دولت دوازدهم و سیزدهم دلارهای صندوق را غارت کردند

ادعای دولت سیزدم این است که دولت حسن روحانی، صندوق توسعه ملی را با حدود ۱۳ میلیارد دلار به دولت ابراهیم رئیسی تحویل داد یعنی از سال ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ حسن روحانی صندوق را از ۷۰ میلیارد دلار به ۱۳ میلیارد دلار رساند و بیشترین برداشت تاریخی را انجام داد.

در ۲۲ اردیبهشت  ۱۴۰۲  غضنفری رئیس صندوق توسعه ملی رسما اعلام کرد که از ۱۵۰ میلیارد دلار ذخیره صندوق، ۱۰۰ میلیارد دلار توسط دولت‌ها برداشت شده، ۴۰ میلیارد دلار هم به عنوان تسهیلات ارائه شده ‌است.

چند روز بعد، علیرضا صالح، معاون منابع و مصارف صندوق توسعه ملی هم گفت وقتی که ورود ۱۴۴ میلیارد دلار طی دو دوره به صندوق ذخیره ارزی رخ داد، مقرر شد که ۵۰ درصد از تسهیلات صندوق ذخیره ارزی جهت ارائه تسهیلات به بخش خصوصی و ۵۰ درصد نیز صرف تثبیت بودجه کشور شود ولی در عمل فقط ۱۶ میلیارد دلار تسهیلات پرداخت شد و ۱۳۰ میلیارد دلار نیز توسط دولت برداشت شد که در نهایت ۵۰ درصد منابع باقیمانده حساب ذخیره ارزی، معادل ۲ میلیون دلار به صندوق توسعه ملی منتقل شد.

در خرداد ۱۴۰۲ هم رئیس سازمان بازرسی کل کشور،  ذبیح اله خدائیان، آب پاکی را بر دست مردم ریخت و گفت که در اساسنامه این صندوق آمده‌ است که مبالغ صندوق باید در بخش خصوصی گذاشته شود، اما این ذخیره در دست دولت است. در صندوق توسعه ملی ۱۵۱ میلیارد دلار ارز داشتیم که ۱۰۰ میلیارد دلار به دولت واگذار و به خزانه دومی برای دولت تبدیل شده و دولت هم این صندوق را غارت کرده ‌است.

نظرات بیان شده در این مقاله نظرات نویسنده است و لزوماً منعکس کننده نظرات اپک تایمز نیست.