خیلی از داروهای تجویزی برای مصرف کوتاهمدت طراحی شدهاند و نباید مادامالعمر مصرف شوند. اگر بیماران را راهنمایی نکنیم، ممکن است سالها بیدلیل به مصرف دارو ادامه دهند.
زنی به نام «جین» که تازه وارد ۷۰ سالگی شده بود، بیش از ۲۰ سال هرشب قبل از خواب یک قرص سفید کوچک میخورد. این دارو زمانی برای او تجویز شده بود که یائسگی خوابش را مختل کرده بود.
چند مرتبه تلاش کرد مصرف دارو را قطع کند، اما بیخوابیاش شدیدتر میشد. دیگر به دارو نیاز داشت، اما بدنش به دارو وابسته شده بود.
جین با کمک استیسی دیآنجلو، داروساز اهل تورنتو که در زمینه کاهش تدریجی و قطع دارو تخصص دارد، قرصش را طی ۶ ماه کنار گذاشت. یک برنامه منظم برای خوابیدن تنظیم کرد. صبحها در معرض نور خورشید قرار میگرفت و اتاق خوابش را خنک و تاریک نگهمیداشت.
برای نخستینبار در بیش از ۲۰ سال گذشته بدون مصرف قرص تا صبح خوابید.
دیآنجلو به اپک تایمز گفت: «فکر میکردم بعد از این همه سال با بهداشت خواب آشنا باشد، اما اینطور نبود.»
جین، مانند بسیاری از آمریکاییها، بیش از مدت موردنظر به مصرف دارو ادامه داده بود. شاید گزینهای غیر از دارو هم داشت یا شاید دارو صرفاً برای مصرف کوتاهمدت تجویز شده بود، اما سالها و دههها به مصرف آن ادامه داده بود.
حذف دارو- کاهش ایمن یا قطع داروهایی که دیگر هیچ سودی ندارند یا ممکن است زیانآور باشند- موضوعی است که بهندرت در آموزش پزشکی یا داروسازی تدریس میشود.
این مسئله میتواند با تبعات جدی همراه باشد. به گزارش مؤسسه لاون، روزانه حدود ۷۵۰ سالمند آمریکایی بهدلیل آسیبهای ناشی از دارو بستری میشوند.
دیلن کنتربری، داروساز و بنیانگذار مرکز خدمات مشاوره جریاتریکس، که بر ایمنی داروها تمرکز دارد، به اپک تایمز گفت: «مصرف هر دارویی یک بازه زمانی مشخص دارد.»
اما نشانهای دال بر اتمام بازه مصرف داروها وجود ندارد.
نشانهها معمولا بهشکل زمینخوردن، سرگیجه صبحگاهی، تپش قلب یا بستریشدن بهدلیل علائمی ظاهر میشوند که ظاهراً بیدلیل هستند، اما از یک داروی خاص نشأت میگیرند.
از کجا شروع کنیم؟
فرایند حذف دارو با بررسی دقیق وضعیت بیمار شروع میشود.
بیماران باید فهرستی دقیق و بهروز از داروهای مصرفی اعم از داروهای تجویزی، داروهای بدون نسخه و مکملها داشته باشند و بدانند هرکدام برای چه مسئلهای تجویز شدهاند.
کنتربری گفت: «خیلیها فقط دارو میخورند، اما نمیدانند چرا دارو مصرف میکنند.»
شاید پزشک در بیمارستان داروی کاهش اسید معده تجویز کرده باشد یا درمانگر برای دوران یائسگی قرص خواب داده باشد یا برای استرس بیمار داروی ضداضطراب نوشته باشد. هرکدام از این داروها در زمان تجویز منطقی بهنظر میرسیدند. اما چند سال میگذرد و بیمار دیگر مشکل اولیه را ندارد، اما همچنان به مصرف دارو ادامه میدهد.
افرادی که از قدیم دارو میخورند، باید از خودشان بپرسند چرا این دارو را میخورم و اگر به عقب برگردم، باز هم آن دارو را مصرف میکنم؟ این یعنی باید از زاویه دیگری به نسخه داروهای خود نگاه کنید.
دکتر آملیا جناری، متخصص امراض دوران پیری در مرکز پزشکی دانشگاه ورمانت، به اپک تایمز گفت: «هنوز درحال بررسی سود و زیان دارو هستید. میپرسید چرا این دارو را شروع کردید؟ آیا دلیلی برای ادامه مصرف وجود دارد؟ و اگر دارو را قطع کنید، چه اتفاقی میافتد؟»
فهرست داروهای خود را به یک نفر نشان دهید و آن را بازبینی کنید
وقتی فهرست کامل را تهیه کردید، آن را نزد پزشک ببرید تا داروها را یکجا بررسی کند. بهتر است به پزشک عمومی مراجعه کنید تا درصورت نیاز شما را به متخصص ارجاع دهد. اگر از پزشکان مختلف دارو گرفتهاید، از یکیشان بخواهید مسئولیت بازبینی نسخه را برعهده بگیرد.
جناری میگوید بهتر است برای بررسی داروها یک نوبت جداگانه بگیرید.
او گفت: «همه چیز را همراه خود بیاورید، حتی داروهایی را که بدون نسخه تهیه کردهاید. از پزشک بخواهید درباره سود و زیان هرکدام توضیح دهد.»
گفتوگو باید ساده باشد: «میخواهم داروها را یکییکی بررسی کنم و ببینم آیا هنوز به همهشان نیاز دارم یا خیر.» اگر حس کردید زمان کافی ندارید، از پزشک بخواهید وقت بیشتری بگذارد.
بعضی از درمانگاهها بهویژه مراکز مخصوص سالمندان یا مراکز درمانی بزرگ در کادر درمانی خود داروساز دارند. جناری میگوید این همکاری میتواند خیلی مفید باشد، زیرا داروسازان برای تشخیص تداخل دارویی آموزش دیدهاند و اغلب راهی برای کاهش مصرف دارو پیدا میکنند. با اینحال، از ظرفیت آنها بهاندازه کافی استفاده نمیشود.
با حذف یک دارو شروع کنید، نه همه داروها
تصمیم به حذف دارو صفر و صدی نیست. با تصمیمات کوچک زیادی سروکار خواهید داشت.
پزشکان معمولاً با حذف یک دارو شروع میکنند؛ دارویی که شاید دیگر ضروری نباشد، عوارض داشته باشد یا با اهداف و شرایط زندگی بیمار سازگار نباشد.
اینکه بیمار با علائم جدید مواجه شود، لزوماً بهمعنی ابتلا به یک بیماری جدید نیست.
کنتربری گفت: «هر علامت جدیدی میتواند عوارض یک دارو باشد.»
سرگیجه، خستگی، آشفتگی، خواب نامناسب یا زمینخوردن اغلب به افزایش سن نسبت داده میشوند، درحالیکه ممکن است عوارض مصرف دارو یا تداخل چند دارو باشند.
گاهی دارو همچنان مؤثر عمل میکند، اما دیگر با اهداف بیمار یا سن و سال او سازگاری ندارد.
جناری گفت: «تأثیر دارو گاهی در بلندمدت ظاهر میشود، اما ممکن است بیمار آنقدر عمر نکند که تأثیر دارو را ببیند یا دیگر میلی به ادامه مصرف آن نداشته باشد.»
زنجیره تجویز پدیدهای رایج است: اینکه عارضه یک دارو را با داروی دیگر درمان کنید و همینطور الی آخر.
کنتربری گفت: «اغلب میتوانید رد پای عوارض را دنبال کنید. تجویز داروی اول به تجویز داروی دوم و تجویز داروی دوم به تجویز داروی سوم منجر میشود.»
پزشک همهچیز را همزمان تغییر نمیدهد، بلکه از ناسازگاریهای واضح شروع میکند.
قبل از هر تغییری برنامهریزی کنید
مرحله بعدی این است که به کمک پزشک یا داروساز تصمیم بگیرید چگونه مصرف دارو را به شکل ایمنی به حداقل برسانید یا آن را کنار بگذارید. حذف برخی از داروها نسبتاً آسان است. اما بعضی دیگر از جمله داروهای ضدافسردگی، بنزودیازپینها، بتابلاکرها و استروئیدها معمولاً بهصورت تدریجی کاهش مییابند تا از بروز علائم ترک یا عود ناگهانی بیماری جلوگیری شود.
دیآنجلو گفت: «اینکه دوز دارو را نصف و سپس قطع کنید، در مورد همه جواب نمیدهد.»
او میگوید اغلب بیمارانی را میبیند که مصرف دارو را کنار میگذارند و چند روز یا چند هفته بعد حالشان بدتر میشود و تصور میکنند هنوز به دارو نیاز دارند. اما علائمی که پس از قطع سریع دارو ظاهر میشوند، همیشه بهمعنی عود بیماری نیستند، بلکه ممکن است ناشی از سرعت بالای کاهش دارو باشند. کاهش تدریجی چندماهه به بدن فرصت سازگاری میدهد و تفاوت بزرگی رقم میزند.
دیآنجلو گفت: «مغز به دارو عادت میکند. وقتی دارو را بهسرعت کنار میگذارید، بدن فرصت تطبیق پیدا نمیکند.»
در دستور مصرف بنزودیازپینها و داروهای مشابه آمده است که کاهش مصرف این داروها باید بهصورت تدریجی- اغلب با کاهش ۵ تا ۱۰ درصدی در بازه زمانی ۲ تا ۴ هفتهای، و بهطور کلی کاهش کمتر از ۲۵ درصدی در بازه زمانی ۲ هفتهای- و با توجه به شرایط بیمار انجام بگیرد. اگر این کار با دقت و تحت نظارت انجام بگیرد، حذف دارو موفقیتآمیز خواهد بود.
مطالعات نشان میدهند که بخش بزرگی از پیشنهادات مربوط به کاهش دوز یا قطع دارو- بین ۷۰ تا ۹۰ درصد- زمانی اجرایی میشوند که پزشک و بیمار با یکدیگر همکاری کنند.
دیآنجلو گفت: «اگر حالتان بعد از قطع دارو بدتر شد، لزوماً به این معنی نیست که به آن دارو احتیاج دارید. ممکن است لازم باشد که با سرعت کمتری پیش بروید.»
حمایت باید فراتر از دارو باشد
حذف دارو زمانی بهترین نتیجه را میدهد که چیزی جایگزین دارو شود. لزوماً نباید سراغ یک داروی دیگر بروید، بلکه میتوانید به مشکلی که بابت آن دارو میخوردید رسیدگی کنید. قرص خواب ممکن است بیخوابی را برطرف کند، اما الگوی خوابتان را اصلاح نمیکند. داروی کاهش اسید معده میتواند علائم رفلاکس را یه حداقل برساند، اما رژیم غذاییتان را تغییر نمیدهد. داروی ضداضطراب هم ممکن است علائم اضطراب را برطرف کند، اما کاری با ریشه استرس یا سبک زندگیتان ندارد.
اگر داروها بدون جایگزین مناسب کنار گذاشته شوند، علائم بازمیگردند. این اتفاق گاهی بهسرعت رخ میدهد. از اینرو، پزشکان توصیه میکنند کاهش دارو با ایجاد تغییرات ساده و هدفمند در سبک زندگی همراه باشد.
دیآنجلو گفت: «این اقدامات مثل وسایل داخل جعبهابزار هستند. دارو فقط یکی از ابزارهاست، نه تنها وسیلهای که داریم.»
حمایتهای مرتبط با سبک زندگی به بدن کمک میکنند که هنگام کاهش دوز دارو ثبات بیشتری داشته باشد و تابآوری بیشتری پیدا کند. این حمایتها گاهی مشکلی را که بابت آن دارو میخوردید برطرف میکنند.
حمایتهای مرتبط با سبک زندگی در بسیاری از بیماران همان حلقه گمشدهای است که از ابتدا به آن نیاز داشتهاند.
روند تغییرات را زیر نظر بگیرید
بعد از اینکه برنامه حذف دارو را شروع کردید، باید تغییرات را زیر نظر بگیرید.
پزشکان توصیه میکنند که بعد از تغییر دوز دارو از وضعیت خواب، خلقوخو، سطح انرژی، درد و سایر علائم یادداشتبرداری کنید تا تشخیص الگوها آسانتر شود.
تا بدن با تغییر دوز سازگاری پیدا کند، ممکن است با علائم موقت مانند بیخوابی، اضطراب، خستگی، سرگیجه یا تغییر اشتها مواجه شوید. علائم معمولاً موقتی هستند، اما غیرمنتظرهبودن آنها اغلب باعث نگرانی میشود. اگر علائم ادامه یافتند یا شدیدتر شدند، ممکن است به این معنی باشد که روند حذف دارو بیشازحد سریع بوده است.
پزشکان توصیه میکنند که بعد از کنارآمدن با حذف دارو بهویژه در مراحل ابتدایی دوباره با پزشک یا داروساز خود مشورت کنید تا روند حذف دارو بررسی شده و درباره ادامه مصرف، کاهش دوز یا قطع دارو تصمیمگیری شود. درصورت بروز علائم حاد یا وخامت سریع اوضاع باید فوراً به مراکز درمانی مراجعه کنید.
داروهایی که باید زودتر مورد بررسی قرار بگیرند
همه داروها مستلزم بازبینی نیستند. برخی داروها ضروری هستند، اما بعضی از آنها با تغییر وضعیت سلامتی در دوران سالمندی بهدلیل افزایش خطر برای سالمندان مستلزم بررسی دقیقتر هستند. پژوهشها نشان میدهند که ۶۵ تا ۹۳ درصد از سالمندانی که بر اثر زمینخوردن آسیب میبینند، دستکم یک دارو مصرف میکنند که خطر زمینخوردن آنها را چندبرابر میکند.
پزشکان معمولاً به معیارهای انجمن سالمندان آمریکا استناد میکنند؛ دستورالعملی که «داروهای نامناسب» را معرفی میکند. جودیت بایزر، داروسازی که در تدوین این معیارها مشارکت داشته است، این راهنما را یک «تابلوی ایست» ساده میداند: زمانی برای مکث، بازنگری و طرح این پرسش که آیا دارو همچنان مفید است یا گزینه ایمنتری هم وجود دارد.
بسیاری از مطالعات نشان دادهاند که بالغ بر نیمی از سالمندان دستکم یکی از این داروهای نامناسب را مصرف میکنند و این تعداد در بیمارستانها یا مراکز تخصصی بهمراتب بیشتر است. بنزودیازپینها و داروهای مشابه معمولاً در صدر این فهرست قرار دارند.
البته این بدان معنی نیست که مصرف این داروها همیشه اشتباه است. مسئله این است که در مصرف آنها دقت بیشتری به خرج دهیم؛ بهویژه اگر پای داروهای زیر در میان باشد:
- قرصهای خوابآور و داروهای ضداضطراب: بنزودیازپینها و داروهای خوابآور مانند آمبین، خطر زمینخوردن، سرگیجه، اختلال حافظه و منگشدن در روز بعد را افزایش میدهند و قطع مصرف آنها هم دشوار است.
- داروهای آنتیکولینرژیک: این داروها برای مشکلات مختلف مانند اختلالات مثانه، آلرژی، تهوع، بیماری مزمن انسداد ریه و آسم تجویز میشوند. آنتیکولینرژیکها همچنین بهعنوان داروی بدون نسخه برای جلوگیری از تهوع در حین سفر و بهبود خواب مصرف میشوند. این داروها به سرگیجه، یبوست، خشکی دهان و مشکلات ادراری دامن میزنند؛ علائمی که معمولاً به «افزایش سن» نسبت داده میشوند.
- داروهای کاهش اسید معده برای سوزش معده و رفلاکس: این داروها شامل مهارکنندههای پمپ پروتونی مانند امپرازول یا پریلوسس میشوند. مصرف طولانیمدت این داروها به خطر عفونت، کمبود مواد مغذی یا مشکلات دیگر دامن میزند، حتی در شرایطی که تغییر رژیم غذایی یا دیگر اقدامات برای کنترل آنها کفایت میکند.
- داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی: برای نمونه میتوان به ایبوپروفن یا ناپروکسن اشاره کرد. مصرف بلندمدت این داروها به احتمال خونریزی معده، مشکلات کلیوی، فشار خون بالا و بیماریهای قلبی دامن میزند.
- استاتینها در افرادی که بیماری قلبی ندارند: فایده این داروها به میزان کلی خطر بستگی دارد. اگر تغییر سبک زندگی سطح خطر را به حداقل برساند، همهچیز تغییر خواهد کرد.
نگاهی متفاوت به داروها
داروها وسیله درمان هستند، نه چیزی که تا آخر عمر به آنها تکیه کنید. داروها هدف مشخصی دارند و با تغییر شرایط تغییر میکنند و اگر دیگر فایدهای نداشته باشند، کنار گذاشته میشوند.
کنتربری گفت: «شروع مصرف دارو آسان است، اما بازنگری در نسخهها شاید یکی از مهمترین کارهایی باشد که میتوانید برای محافظت از سلامتی خود انجام دهید.»
این بازنگری اغلب زمانی در دستور کار قرار میگیرد که بیمار خواهان آن باشد.
