تحقیقات مربوط به پپتیدها با الگوبرداری از پپتیدهای طبیعی بدن شروع شد و به طراحی پپتیدهای آزمایشگاهی با فواید خاص انجامید.
پپتیدها پدیده جدیدی نیستند. این ترکیبات بهطور طبیعی در بدن تولید میشوند و کارکردهای متنوعی دارند.
پژوهشگران از سالها پیش مشغول بررسی پپتیدها بوده و از آنها در حیطه پزشکی استفاده کردهاند.
این مولکولهای کوچک اما مؤثر یکبار دیگر مورد توجه قرار گرفتهاند، زیرا کارکردهای مختلفی دارند و به بهبود عملکرد عضلات و کنترل وزن، داشتن پوست سالمتر و مقابله با مشکلات مرتبط با افزایش سن کمک میکنند.
پپتیدها
پپتیدها زنجیرههای کوتاهی از اسیدهای آمینه هستند که پروتئینها را میسازند. این ترکیبات بهشکل طبیعی در بدن وجود دارند و در غذاهای مختلف مانند گوشت، لوبیا، عدس، گندم و غذاهای دریایی یافت میشوند.
محصولات پپتیدی اولینبار با الگوبرداری از پپتیدهای موجود در بدن انسان و طبیعت توسعه یافتند که درنهایت به طراحی پپتیدهای آزمایشگاهی با فواید خاص انجامید.
یکی از باورهای اشتباه رایج درباره پپتیدها این است که همه آنها را مثل هم میدانند، اما پپتیدها تنوع زیادی دارند.
برای نمونه، داروهای پپتیدی شامل انسولین، آگونیستهای گیرنده GLP-1، کلسیتونین، اکسیتوسین، برخی از داروهای باروری و چند داروی مربوط به سرطان در درسته محصولات پپتیدی قرار میگیرند.
از پپتیدها بهطور گسترده در محصولات مراقبت از پوست استفاده میشود. این ترکیبات همچنین بهعنوان مکمل رشد عضلانی، ریکاوری ورزشی، کنترل وزن و سالخوردگی سالم به بازار عرضه میشوند.
پپتیدهای آزمایشی و درحالتوسعه زیادی هم داریم که برای نمونه میتوان به یک پپتید ترمیمکننده محبوب به نام BPC-157 اشاره کرد. این محصولات اغلب در فضای مجازی با تبلیغات اغراقآمیز به فروش میرسند و نظارت خاصی هم روی آنها وجود ندارد.
برخلاف داروهای متعارف که با مسدودکردن یا تغییر مسیرهای بیولوژیکی عمل میکنند، داروهای پپتیدی اغلب با الگوبرداری از مولکولهای پیامرسان طبیعی بدن اثر میگذارند. آندریا کولون، متخصص طب طبیعی و بنیانگذار مرکز پزشکی یکپارچه ریکلیم، به اپک تایمز گفت: «آنها از سیگنالی که بدن از آن برای تنظیم قند خون و اشتها استفاده میکند الگوبرداری میکنند و بهجای مقابله با وضعیت بیولوژیکی بدن با آن وارد همکاری میشوند.»
پیوش مودی، کارشناس مقررات دارویی، که بیش از ۲۰ سال روی محصولات تحت نظارت سازمان غذا و داروی آمریکا کار کرده، میگوید: «تفاوت اصلی پپتیدها با داروهای متعارف به دقت عملکرد آنها برمیگردد.» مودی به اپک تایمز گفت: «پپتیدها پیچیدهتر هستند و اغلب روی مسیرهای بیولوژیکی مشخصی اثر میگذارند. از اینرو، پپتیدها در شرایط مناسب مؤثرتر عمل میکنند. با اینحال، این دقت بالا محدودیتهای خود را دارد. پپتیدها بهراحتی در دستگاه گوارش تجزیه میشوند. از اینرو، بسیاری از پپتیدها را باید بهشکل تزریقی دریافت کنیم. تولید آنها هزینه بیشتری میبرد و نرخ جذب آنها در هرکسی متفاوت است.»
محصولات پپتیدی گرانتر هستند، زیرا تولید آنها پیچیدگی بیشتری دارد و مستلزم اتصال دقیق اسیدهای آمینه، خالصسازی و انجام آزمایشات کنترل کیفیت است. بسیاری از پپتیدها نسبت به داروهای سنتی پایداری کمتری دارند و ممکن است به نگهداری و بستهبندی تخصصی نیاز داشته باشند.
رایجترین پپتیدها و اثرات آنها
محصولات پپتیدی کاربردهای متنوعی دارند و بعضی از آنها بیش از بقیه مورد مطالعه قرار گرفتهاند.
داروهای پپتیدی
سازمان غذا و داروی آمریکا تقریباً ۸۵ پپتید را مورد تأیید قرار داده است. برخی از نمونههای رایج عبارتند از:
- داروهای مبتنی بر GLP-1 (سماگلوتاید و تیرزپاتاید): این داروها از هورمونهای طبیعی روده، که مسئول تنظیم قند خون و اشتها هستند الگوبرداری میکنند و باعث میشوند که احساس سیری بیشتری داشته باشید و قند خونتان را هم کنترل میکنند. البته این داروها عوارض جانبی دارند. مصرف سماگلوتاید با تهوع، استفراغ، اسهال و عوارض نادر اما حاد همراه است.
- آنالوگهای انسولین: کشف انسولین در اوایل دهه ۱۹۲۰ از اولین دستاوردهای بزرگ پژوهشگران در رابطه با هورمونهای پپتیدی بود. آنالوگهای انسولین نسخه امروزی همان انسولین هستند که در آزمایشگاه اصلاح شدهاند. این فرآوردهها مهندسی شدهاند تا سرعت یا مدتزمان اثرگذاری انسولین را دستخوش تغییر کنند و در عملکرد انسولین طبیعی بدن تداخل ایجاد نکنند. فرآوردههای انسولین همان توالی اسیدهای آمینه انسولین طبیعی را دارند، اما زمان آزادشدن آنها در بدن با انسولین طبیعی تفاوت دارد.
- تریپاراتاید و آبالوپاراتاید: این داروها برای درمان پوکی استخوان بهویژه برای خانمهای یائسه که با خطر بالای شکستگی دستوپنجه نرم میکنند تجویز میشوند. آنها با الگوبرداری از فعالیت هورمون پاراتیروئید به فرایند استخوانسازی کمک کرده و استحکام استخوانها را افزایش میدهند.
پپتیدهای آرایشی
از پپتیدهای آرایشی در محصولات مراقبت از پوست استفاده میشود. اثرات بالینی آنها بسته به فرمولاسیون و میزان غلظت متفاوت است. موارد زیر چند نمونه از پپتیدهای آرایشی موجود در بازار هستند.
- پپتیدهای پالمیتوئیل: این ترکیبات که معمولاً در محصولات ضدپیری به کار گرفته میشوند، زنجیرهای از اسیدهای آمینه هستند که به یک اسید چرب متصل شدهاند. این ویژگی به آنها کمک میکند که از سد محافظ بیرونی پوست عبور کنند. این ترکیبات بعد از جذب باعث تولید کلاژن میشوند و ساختار محافظتی پوست را تقویت میکنند. از اینرو، پپتیدهای پالمیتوئیل گزینه محبوبی برای مقابله با پیری پوست هستند. پالمیتوئیل تریپپتید-۵ یکی از معروفترین پپتیدهای آرایشی است که برای الگوبرداری از سیگنالهای طبیعی بدن و با هدف افزایش تولید کلاژن طراحی شده است.
- تریپپتید مس-۱: این پپتید طبیعی که به مس متصل میشود، در محصولات ضدپیری و ترمیمکننده زخم کاربرد دارد. تریپپتید مس-۱ به رشد رگها و تولید کلاژن کمک میکند.
- استیل هگزاپپتید-۸: این ترکیب که بهعنوان ماده «بوتاکس» به بازار عرضه میشود، خطوط صورت را به حداقل میرساند. از استیل هگزاپپتید-۸ در محصولات موضعی ضدپیری، ترمیم جای زخم و جوانسازی پوست استفاده میشود. این ماده یک ترکیب آزمایشگاهی است که برای الگوبرداری از پپتیدهای طبیعی پوست طراحی شده است. نام استیل هگزاپپتید-۸ بهعنوان جایگزین غیرتهاجمی بوتاکس مطرح میشود، اما اثربخشی آن در مقایسه با بوتاکس کمتر است.
- پپتیدهای روشنکننده پوست: این پپتیدها تولید ملانین را به حداقل میرسانند و در محصولات آرایشی برای رفع رنگ ناموزون پوست و لکههای تیره مورد استفاده قرار میگیرند. دکاپپتید-۱۲ یکی از این محصولات است که نسبت به هیدروکینون ایمنی بیشتری دارد؛ ترکیبی رایج اما محرک که به روشنشدن پوست کمک میکند.
مکملهای خوراکی
مکملها نویدبخش ظاهر شدهاند، اما برای اثبات ایمنی و اثربخشی بلندمدت آنها به تحقیقات بیشتری نیاز داریم.
- پپتیدهای کلاژن: این محصولات جزو رایجترین مکملها هستند. تحقیقات نشان میدهند که پپتیدهای کلاژن به بهبود عملکرد مفاصل، ترکیب بدنی، قدرت عضلانی و ریکاوری ورزشی کمک میکنند. با اینحال، کلاژن در زمینه عضلهسازی به اندازه پروتئینهای باکیفیت، که اسیدهای آمینه بیشتری دارند، مؤثر نیست.
- پپتیدهای حاصل از پروتئینهای گیاهی: این پپتیدها در سویا، دانهها، مغزیجات درختی و لوپین یافت میشوند و علاوه بر تأمین اسیدهای آمینه از سلامت قلب، عملکرد سیستم ایمنی، سلامت کبد و تعادل قند خون حمایت میکنند.
- ترکیبات حاصل از کلرلا و اسپیرولینا: این پپتیدها از ریزجلبکهای مغذی به دست میآیند و بهدلیل خواص آنتیاکسیدانی و ضدالتهابی و حمایت از سیستم ایمنی مورد توجه قرار گرفتهاند.
پپتیدهای مورد استفاده در کلینیکهای سلامتی و ورزشی
پپتیدهای این گروه جزو پپتیدهای آزمایشی هستند که معمولاً با هدف ترمیم بافت، رشد عضلات و کاهش چربی به بازار عرضه میشوند. با اینحال، شواهد بالینی چندانی درباره کیفیت آنها وجود ندارد. مصرف بسیاری از این ترکیبات در ورزشهای رقابتی ممنوع است.
- BPC-157 (ترکیب محافظ بدن-۱۵۷): این پپتید با شعار ترمیم بافت، ریکاوری عضلات، درد مزمن و سلامت دستگاه گوارش به بازار عرضه میشود. مطالعات حیوانی از اثربخشی این پپتید در رفع آسیبهای تاندون، رباط، عضله، عصب و دستگاه گوارش حکایت دارند. با اینحال، شواهد انسانی محدود هستند و تاکنون کارآزمایی بالینی بزرگ، تصادفی و کنترلشدهای درباره آن انجام نگرفته و کاربرد بالینی آن هم به اثبات نرسیده است.
- TB-500 (شکل مصنوعی تیموسین بتا-۴): این پپتید با شعار ترمیم بافتهای نرم، کاهش التهاب و بهبود ریکاوری ورزشی به بازار عرضه میشود. شواهد موجود بیشتر به تحقیقات آزمایشگاهی و مطالعات حیوانی مربوط میشوند. نقش تیموسین بتا-۴ در ترمیم زخم و بازسازی قلب انسان هم مورد مطالعه قرار گرفته است.
- CJC-1295 و ایپامورلین (تحریککنندههای هورمون رشد): این پپتیدها با شعار افزایش ترشح هورمون رشد در بدن برای افزایش حجم عضلات، کاهش چربی، بهبود ریکاوری ورزشی، خواب بهتر و سالخوردگی سالم پوست به بازار عرضه میشوند. پژوهشها نشان دادهاند که این ترکیبات ترشح هورمون رشد را افزایش میدهند، اما برای اینکه بگوییم در افراد سالم هم باعث افزایش توده عضلانی، کاهش چربی، بهبود عملکرد ورزشی و مقابله با پیری میشوند، به تحقیقات بیشتری نیاز داریم.
بهترین روش استفاده از پپتیدها
هیچ قانون واحدی در مورد استفاده از پپتیدها وجود ندارد، زیرا این موضوع کاملاً به نوع محصول و هدف استفاده از آن بستگی دارد.
محصولات پپتیدی روشهای مصرف گوناگونی دارند که از جمله میتوان به مصرف خوراکی، استنشاقی، تزریقی و موضعی اشاره کرد.
روش تزریقی رایجترین شیوه در مصارف درمانی است، زیرا پپتیدها اغلب توسط دستگاه گوارش تجزیه میشوند و نوع خوراکی آنها ممکن است نتواند به جریان خون راه پیدا کند.
در مورد پپتیدهای خوراکی باید بدانید که پژوهشگران در زمینه فناوری انتقال دارو از جمله نانوذرات پلیمری و میکرونیدلها پیشرفت زیادی داشتهاند که باعث بهبود نرخ جذب این ترکیبات شده است.
روش استنشاقی به پپتیدها اجازه میدهد که از طریق جداره داخلی بینی جذب شوند و از مسیر مستقیم بینی به مغز برای اثرگذاری بر سیستم عصبی مرکزی استفاده کنند.
پپتیدهای موضعی هم معمولاً در محصولات مراقبت از پوست به کار میروند و روی بافتهای موضعی اثر میگذارند.
کریستوفر شید، متخصص طول عمر، که دکتری شیمی محیطزیست دارد، در مورد مدتزمان مصرف پپتیدها به اپک تایمز گفت: «هیچ فرمول کلی و ثابتی وجود ندارد. ارائهدهندگان خدمات درمانی باید شرایط درمان، تغییر اثربخشی پپتیدها در طول زمان، عوارض جانبی و میزان سازگاری بدن با درمان را ارزیابی کنند.»
همزمان با مصرف پپتیدها باید قند خون، عملکرد کلیه و کبد، سطح هورمونها (مانند IGF-1 و هورمون تیروئید)، فشار خون و نشانگرهای التهابی را کنترل کنید و گاهی تست بازآرایی ژن گیرنده سلول تی را انجام دهید.
پپتیدها راه میانبُر نیستند و بهتنهایی مؤثر عمل نمیکنند. کولون میگوید پپتیدها زمانی بیشترین اثربخشی را دارند که با عادتهای سالم همراه شوند، نه اینکه جای آنها را بگیرند.
کولون گفت: «اگر زندگیتان سروسامان نداشته باشد، پپتید تأثیر چندانی نخواهد داشت.»
شید میگوید عادتهای ناسالم مانند کمبود خواب با مختلکردن سلامت روده، افزایش تنش اکسایشی و کاهش واکنش سلولها به سیگنالهای دریافتی بدن، اثربخشی پپتیدها را کاهش میدهند. اما رفتارهای سالم بهویژه ورزش منظم فواید پپتیدها را چندبرابر میکنند.
هنگام انتخاب پپتیدها باید به چه نکاتی توجه کنیم؟
نهادهای نظارتی از جمله سازمان غذا و داروی آمریکا میگویند بسیاری از پپتیدهایی که در فضای مجازی عرضه میشوند، مورد تأیید نیستند و ممکن است بهدلیل کیفیت پایین، اثربخشی نامعلوم و تبلیغات گمراهکننده جان بیماران را به خطر بیاندازند. در نظرسنجی از ۵۰۰ پزشک آمریکایی در ماه ژوئن، ۴۸ درصد از پزشکان اعلام کردند که بیماران آنها در سال گذشته از پپتیدهای غیررسمی استفاده کردهاند.
مودی گفت بسیاری از پپتیدها آزمایشات الزامی سازمان غذا و داروی آمریکا را پشت سر نگذاشتهاند. تأیید رسمی مستلزم انجام کارآزماییهای بالینی دقیق، نظارت سختگیرانه در خط تولید و دستیابی به شواهد قابل اطمینان درباره ایمنی و اثربخشی است، اگرنه نمیتوان درباره میزان مصرف، خلوص، عوارض جانبی و خطرات بلندمدت پپتیدها نظر قطعی داد.
کولون افزود از آنجا که بسیاری از پپتیدها مشمول مزایای حق ثبت اختراع نمیشوند یا بازده تجاری ناچیزی دارند، شرکتها تمایل چندانی به تأمین مخارج سنگین کارآزماییهای بالینی لازم برای دریافت تأییدیه ندارند.
او به اپک تایمز گفت: «عدم تأیید پپتیدها در بسیاری از موارد بهمنزله خطرناکبودن آنها نیست و صرفاً نشان میدهد که هیچ نهادی هزینه کارآزمایی را پرداخت نکرده است. از این گذشته، این یعنی ایمنی یا اثربخشی آنها ثابت نشده که از هردو جهت قابل تفسیر است.»
همچنین باید این نکته را در نظر گرفت که تأیید سازمان غذا و داروی آمریکا چه مفهومی دارد. شید میگوید تأیید این سازمان نشان میدهد که مزایای محصول مورد نظر به معایب آن میچربند، اما اثربخشی کلی، ایمنی بلندمدت یا برتری نسبی آن را تضمین نمیکند. از این گذشته، تأییدیه این سازمان با تکیه به نتایج آزمایشگاهی صادر میشود و کاری با عوامل ژنتیکی، سبک زندگی و سوابق بیماری افراد ندارد. داروهای تأییدشده همچنان بررسی میشوند تا اگر مشکل جدیدی در رابطه با ایمنی آنها شناسایی شد، تأییدیه مربوطه لغو شود.
بسیاری از محصولات تأییدنشده با برچسب «برای مصارف پژوهشی» عرضه میشوند، اما بازاریابی آنها بهنحوی انجام میگیرد که گویی برای سلامتی مفید هستند. مودی گفت: «ممکن است به اشتباه تصور کنید این محصولات مجاز هستند.» این محصولات بعضاً مشکلات کیفی دارند که از جمله میتوان به خلوص کمتر از مقدار اعلامشده، غلظت و دوز نادرست یا وجود ترکیبات نامعلوم اشاره کرد.
کولون برای نمونه به عوامل خطر زیر اشاره کرده است:
- هیچ نسخه معتبری وجود ندارد و هیچ متخصصی هم در روند درمان دخیل نیست
- محصول بهشکل مستقیم و بدون دخالت داروخانه برای مصرفکننده ارسال میشود
- هیچ مدرکی در رابطه با آزمایشات انجامشده وجود ندارد
- قیمت محصول بیشازحد پایین است
- ادعا میشود که محصول مورد نظر مشکلات متعدد و غیرمرتبط را درمان میکند
- وعدهها اغراقآمیز هستند و هیچ اشارهای به خطرات احتمالی نشده است
پپتیدهای درمانی با الهام از هورمونهای طبیعی ما توسعه یافتهاند، اما ایجاد تغییر واقعی مستلزم آن است که خودمان دست به کار شویم. دکتر شان اومارا پیشتر درباره GLP-1 به اپک تایمز گفت که مولکولهای آزمایشگاهی از ظرافت و پیچیدگی سلولهای طبیعی برخوردار نیستند.
