نمونه خون یک کودک سهساله سرطانی بعد از شیمیدرمانی نشان داد که سلامت ژنتیکی این کودک به اندازه یک فرد هشتادساله تحلیل رفته است. این مسئله نشان میدهد که داروهای نجاتبخش در سلولهای سالم تغییرات پایدار ایجاد میکنند که ممکن است تا آخر عمر پابرجا بمانند.
تحقیقات جدید نشان میدهند که شیمیدرمانی میتواند به دیانای گلبولهای سالم خون آسیب دائمی وارد کند، موجب پیری زودرس آنها شده و احتمال ابتلای دوباره بیماران به سرطان را در سالهای آتی چندبرابر کند.
دکتر دنیل لاندو، متخصص سرطان و خون از مرکز مزوتلیوما که در وبسایت Asbestos.com مطلب مینویسد و نقشی در مطالعه حاضر نداشته است، میگوید: «آسیب وارده به دیانای تا ابد باقی میماند. بزرگترین نگرانی ما این است که انجام شیمیدرمانی باعث افزایش خطر ابتلا به سایر سرطانها شود.»
گلبولهای خون کودک در عرض چند ماه به اندازه چندین سال پیر شدند
در این مطالعه که اخیراً در نشریه علوم ژنتیک نیچر انتشار یافته است، بررسی شده که شیمیدرمانی چگونه گلبولهای سالم خون را در سطح ژنتیکی تحت تأثیر خود قرار میدهد.
محققان نمونههای خون ۲۳ فرد ۳ تا ۸۰ سال را که تحت شیمیدرمانی قرار گرفته بودند، با نمونههای خون ۹ نفر دیگر که سابقه ابتلا به سرطان را نداشتند مقایسه کردند. گروه شیمیدرمانی بهطور میانگین تحت ۲۱ نوع درمان مختلف قرار گرفته بود که از جمله میتوان به داروهای مبتنی بر پلاتین و عوامل آلکیلهکننده اشاره کرد؛ داروهایی که با آسیب رساندن به دیانای، سلولهای سرطانی را از بین میبرند.
در یکی از موارد، محققان دریافتند که یک پسربچه سهساله که شیمیدرمانی را پشت سر گذاشته بود، دهبرابر بیشتر از همسالان سالم خود دچار جهشهای ژنتیکی شده بود. گلبولهای خون او از نظر ژنتیکی پیرتر از گلبولهای خون یک فرد هشتادساله بودند که هرگز تحت شیمیدرمانی قرار نگرفته بود.
جان اورتل، مدیر ارشد پزشکی در مرکز پزشکی اینویتا، که نقشی در مطالعه حاضر نداشت، میگوید: «شیمیدرمانی سنتی در کاهش اندازه تومور مؤثر است، اما از نظر آسیب جانبی به بافتهای سالم بسیار خطرناک است و باعث افزایش جهشهای ژنتیکی و مقاومت سلولهای سرطانی میشود.»
علائم ژنتیکی درمان
این مطالعه نشان داد که داروهای مقابله با سرطان، گلبولهای سالم خون را از نظر ژنتیکی تحت تأثیر قرار میدهند که تا مدتها بعد از درمان پابرجا میماند و عملکرد و روند پیری گلبولها را به شکل اساسی دستخوش تغییر میکند.
محققان با بهرهگیری از توالییابی پیشرفته دیانای و مدلسازی ریاضی، سلولهای بنیادی خون و گلبولهای بالغ خون را تفکیک کرده و ژنوم آنها را مورد بررسی قرار دادند. محققان به چهار الگوی مشخص در آسیب دیانای پی بردند که به آنها ردپای جهش میگویند؛ نشانگرهای ژنتیکی که عامل آسیبرسان به سلولها را آشکار میکنند.
یازده ردپا تنها در خون افرادی یافت شد که تحت شیمیدرمانی قرار گرفته بودند. از این بین، چهار ردپا کاملاً جدید بودند. این ردپاها حکم «زخمهای» ژنتیکی همیشگی را دارند که بر اثر درمان سرطان تا ابد باقی میمانند.
این یافتهها توضیح میدهند که چرا بازماندگان سرطان در سالهای بعدی بیشتر در معرض ابتلا به بیماریهای قلبی، دیابت، سکته مغزی و زوال عقل قرار میگیرند. لاندو گفت: «سلولهای بنیادی آسیبدیده هرگز بهطور کامل بهبود نمییابند و ممکن است در آینده با مشکلات دیگری مواجه شوند.»
تأثیر داروهای شیمیدرمانی متفاوت است
داروهای شیمیدرمانی به یک اندازه باعث آسیب دیدن دیانای نمیشوند. برای نمونه، سیکلوفسفامید که برای درمان مولتیپل میلوما و سرطان پستان تجویز میشود، نسبت به داروهای همخانواده خود باعث ایجاد جهشهای کمتری میشود.
اما داروهایی که باعث ایجاد بیشترین جهشها میشوند، در بلندمدت سمیّت درمانی بهمراتب بیشتری دارند. عوامل آلکیلهکننده دومنظوره- ترکیباتی شیمیایی با دو گروه واکنشپذیر که با آسیب زدن به دیانای، سلولهای سرطانی را در حین تقسیم از بین میبرند- مانند ملفالان و کلرامبوسیل که بهطور کلی برای درمان سرطان مغز استخوان تجویز میشوند، نسبت به سیکلوفسفامید باعث افزایش خطر ابتلای دوباره به سرطان میشوند.
پروکاربازین که گفته میشود با خطر بسیار بالای ابتلای دوباره به سرطان و ناباروری همراه است، دیگر برای درمان لنفوم هوچکین در کودکان تجویز نمیشود. محققان افزودند که این تفاوتها از وجود «تفاوتهای ظریف» در میزان آسیبرسانی داروهای مختلف به دیانای و توانایی سلول در ترمیم آسیبها حکایت دارد.
زنگ خطر برای توسعه درمانهای هدفمندتر به صدا درآمده است
این یافتهها بر اهمیت توسعه درمانهای هدفمندتر برای سرطان تأکید دارند. لاندو گفت: «بهترین کاری که در حال حاضر قادر به انجام آن هستیم، انتخاب صحیح دوز شیمیدرمانی و درصورت امکان استفاده از درمانهای جایگزین است. ما اغلب بهجای شیمیدرمانی از ایمنیدرمانی و درمانهای هدفمند بهره میگیریم.»
اورتل این مطالعه را یک «زنگ خطر» میداند و معتقد است با اینکه شیمیدرمانی سنتی جان خیلیها را نجات داده است، درمان سرطان باید به سمت رویکردهای ایمنتر و هدفمندتر سوق پیدا کند؛ رویکردهایی که از سیستم دفاعی طبیعی بدن حمایت میکنند، عوارض بلندمدت کمتری دارند و خللی به سلامت کلی بیمار وارد نمیکنند.
لاندو گفت: «با اینحال، تا اینجا هیچ رویکرد مطمئنی برای محافظت از گلبولهای خون در برابر تبعات ژنتیکی شیمیدرمانی وجود ندارد.»
دکتر کروشانگی پتل، متخصص سرطان در مرکز شهر امید اورنج کانتی، که نقشی در این مطالعه نداشت، میگوید: «اینکه آیا سازوکاری برای حفاظت از سلولهای خاص در برابر داروهای شیمیدرمانی وجود دارد یا خیر، مسئلهای است که فهم آن به تحقیقات بیشتری نیاز دارد.»
همه بیماران سرطانی با تغییرات ژنتیکی مواجه نمیشوند که نشان میدهد عواملی همچون مدت زمان درمان، تعداد داروهای مصرفی و فاصله زمانی از روز پایانی درمان بر نتایج اثر میگذارند.
محققان نوشتند: «اینکه آیا تغییر ساختار سلولی بر اثر شیمیدرمانی به طول مدت درمان و یا تعداد داروهای مصرفی بستگی دارد یا صرفاً با گذشت زمان بعد از اتمام درمان رخ میدهد، نیازمند بررسی بیشتر است.»
محققان همچنین به محدودیتهای مطالعه اشاره کردند که از جمله میتوان به تعداد کم داوطلبان و احتمال تغییر نتایج به دلیل آزمایش نمونههای خون در خارج از بدن اشاره کرد.
اورتل در رابطه با اندازه نسبتاً کوچک نمونه مطالعاتی گفت که همیشه از انجام تحقیقات بیشتر استقبال میشود، اما اطلاعات مکانیستی بهدستآمده از این مطالعه و سازگاری آنها با یافتههای قبلی باعث شده که مطالعه حاضر پژوهشی مهم و موثق باشد.
