مطالعه گستردهای که اخیراً در نشریه لنست ئیبایومدیسین انتشار یافته نشان میدهد افرادی که اسیدهای چرب امگا-۶ بیشتری در خونشان دارند- که عمدتاً در مغزها، دانهها و روغنهای نباتی یافت میشود- بهمراتب کمتر دچار خوابآلودگی بیشازحد روزانه میشوند.
این وضعیت خطر ابتلا به بیماریهایی مانند فشار خون بالا، بیماری قلبی و دیابت را افزایش میدهد. بیخوابی و آپنه خواب از جمله دلایل شناختهشده این عارضه هستند، اما مطالعه حاضر نشان میدهد که نحوه سوختوساز غذا، هورمونها و استرس نیز میتواند در طول روز باعث احساس خستگی بیشازحد شود.
طارق فقیه، محقق فوقدکترا در بیمارستان بریگهام و زنان، در بیانیهای مطبوعاتی گفت: «ما هنوز در حال شناخت سازوکار خوابآلودگی بیشازحد روزانه هستیم و نشانههای اولیه آن را بررسی میکنیم تا ببینیم از چه راهی میتوانیم به بیماران کمک کنیم.»
چه چیزی در خون شما جریان دارد؟
محققان دریافتند افرادی که سطح هفت ترکیب خاص در نمونه خونشان بیشتر است، در طول روز هوشیارتر هستند.
آنها نمونه خون بالغ بر ۶ هزار داوطلب را با میانگین سنی ۴۸ سال بررسی کردند، سطح ترکیبات موسوم به متابولیتها را سنجیدند و آن را با میزان خوابآلودگی داوطلبان مقایسه کردند.
اسیدهای چرب امگا-۶ یکی از مؤثرترین عوامل در کاهش خوابآلودگی روزانه هستند. این چربیها که به دلیل نقششان در بهبود سلامت قلب و مغز شناخته میشوند، به تولید هورمون خواب یعنی ملاتونین هم کمک میکنند. از اینرو، این چربیها سبب میشوند که بعد از خواب مطلوب شبانه هوشیارتر باشید. تحقیقات نشان دادهاند که مصرف اسیدهای چرب امگا-۳ و امگا-۶ به کاهش زمان بهخوابرفتن کمک میکنند.
مولکول دیگری که سطح آن در نمونه خون افراد هوشیار بالاتر بود، اسفنگومیلین نام دارد؛ نوعی چربی که تقریباً در تمام سلولها و بهویژه در دستگاه عصبی یافت میشود. این ماده نقش مهمی در انتقال پیامهای هورمونی دارد و به تنظیم ساعت درونی بدن کمک میکند که کنترل چرخه خواب و بیداری انسان را برعهده دارد. بدن انسان اسفنگومیلین تولید میکند، اما مصرف بعضی از خوراکیها از جمله تخممرغ و لبنیات باعث افزایش سطح آن میشود.
تغییرات کوچک، اثرات واقعی
روند بهبود چندان درخور توجه نیست، اما جای تأمل دارد.
با افزایش سطح متابولیتهای مفید، داوطلبان در مقیاس خوابآلودگی اپوُرث حدود یکسوم تا نیم واحد امتیاز بیشتری کسب کردند. این مقیاس ابزاری رایج برای ارزیابی احتمال خوابآلودگی در موقعیتهای روزمره مانند مطالعه یا رانندگی محسوب میشود.
مقیاس اپوُرث از صفر تا ۲۴ متغیر است. امتیاز ۱۱ یا بالاتر نشانه این است که فرد بیشازحد احساس خوابآلودگی میکند. حدود ۱۵ درصد از داوطلبان به این امتیاز رسیدند.
دکتر سوزان ردلاین، استاد پزشکی خواب در مدرسه پزشکی هاروارد و ناظر مطالعه، در ایمیلی به اپک تایمز نوشت: «تغییر دو واحدی امتیاز داوطلبان در مقیاس اپوُرث از نظر بالینی درخور توجه است.»
فقیه نیز در ایمیلی به اپک تایمز نوشت: «افرادی که در طول روز کمی احساس خوابآلودگی داشتند، گفتند که این وضعیت تا حدی بر عملکرد روزانهشان اثر میگذارد.»
تفاوتهای جنسیتی
ارتباط بین ترکیبات موجود در خون و خوابآلودگی در آقایان قویتر بود.
برای نمونه، سطح بالای تیرامین او-سولفات در آقایان با افزایش احساس خوابآلودگی در طول روز همراه بود. این ترکیب از تجزیه بعضی از مواد غذایی مانند پنیرهای کهنه و گوشتهای نمکسودشده حاصل میشود. این ترکیب همچنین با کاهش کیفیت خواب و بهتعویقافتادن زمان آن ارتباط دارد، زیرا مسیرهای شیمیایی مرتبط با خواب از جمله مسیرهای ملاتونین را مختل میکند.
ارتباط فوق در خانمها ضعیفتر بود. محققان بر این باورند که نوسانات هورمونی ناشی از چرخه قاعدگی، بارداری یا یائسگی باعث تضعیف این ارتباط میشوند.
با اینحال، در مطالعات گستردهتری که در اروپا برای تأیید این نتایج انجام گرفت، معلوم شد خانمهایی که اسیدهای چرب امگا-۶ و امگا-۳ بیشتری داشتند، در طول روز کمتر احساس خوابآلودگی میکردند. این چربیها در ماهیهای چرب مانند سالمون و در مغزها و روغنهای نباتی یافت میشوند. این مسئله نشان میدهد که چربیهای مفید برای خانمها و آقایان حائز اهمیت هستند.
قدم بعدی: آیا رژیم غذایی میتواند به درمان خوابآلودگی بیشازحد روزانه کمک کند؟
محققان بر این باورند که یافتههای آنها در آینده به کشف راهکارهای تازه برای درمان خستگی مزمن منجر خواهد شد؛ راهکارهایی که بر تغذیه، مکملهای غذایی یا دارو متمرکز خواهند بود و مسیرهای متابولیکی مهم بدن را هدف خواهند گرفت.
راهکارهای درمانی فعلی خوابآلودگی روزانه به واسطه تحریک مغز و افزایش هوشیاری عمل میکنند که با تجویز دارو یا درمان آپنه خواب به کمک دستگاه کمکتنفسی سیپپ انجام میگیرد. این راهکارها با افزایش سطح بعضی از مواد شیمیایی «هوشیارکننده» در مغز عمل میکنند، اما کاری با تغذیه یا سوختوساز بدن ندارند.
فقیه در اینباره میگوید: «مطالعه ما نشان میدهد که رژیم غذایی و ژنتیک نقش مهمی در خوابآلودگی روزانه دارند. با اینحال، اینکه بگوییم افزایش هدفمند سطح این متابولیتها درعمل میتواند خوابآلودگی روزانه را به حداقل برساند، مستلزم مطالعات بیشتر است.»
محققان به محدودیتهای مطالعه خود نیز اشاره کردهاند. سنجش متابولیتها فرایند پیچیدهای است و اتکا به دادههای فردی داوطلبان بهجای مطالعه بالینی خواب میتواند روی نتایج اثر بگذارد.
قدم بعدی انجام آزمایشات بالینی است تا معلوم شود که تغییر رژیم غذایی تا چه اندازه بر سطح انرژی روزانه اثر میگذارد.
فقیه در ایمیل خود نوشت: «انجام یک کارآزمایی بالینی میتواند قدم بسیار مهمی باشد و به ما کمک کند که بفهمیم وجود این متابولیتها و تأثیر آنها تا چه اندازه بر خوابآلودگی روزانه اثر میگذارد.»
