مقامات دولت قزاقستان در روز ۶ نوامبر اعلام کردند که این کشور به پیمان ابراهیم ملحق خواهد شد. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، این تصمیم را «گامی بزرگ در پیوند ملتهای جهان» دانست و افزود که قزاقستان نخستین کشوری است که در دوره دوم ریاستجمهوری او به این پیمان ملحق میشود.
بعضی از تحلیلگران این اقدام را نمادین میدانند، زیرا قزاقستان پیش از این با اسرائیل روابط دیپلماتیک و همکاریهای اقتصادی محدود داشته است. با اینحال، این تصمیم از منظر راهبردی اهمیت بیشتری دارد.
حتی اگر یک جمهوری کوچک آسیای مرکزی هم به این پیمان ملحق شود، نفوذ دیپلماتیک آمریکا تقویت خواهد شد و دامنه نفوذ واشینگتن در منطقهای که از مدتها قبل جولانگاه روسیه بوده و در سالهای اخیر مورد توجه فزاینده چین قرار گرفته گسترش خواهد یافت. این امر همچنین رهبری آمریکا را در تشکیل ائتلافهای جهانی تحکیم خواهد کرد.
به گفته مقامات آمریکایی، این توافق موجب گسترش همکاری اسرائیل و قزاقستان در بخش دفاع، امنیت سایبری، انرژی و فناوری غذایی خواهد شد. ترامپ تأکید کرد که کشورهای دیگری هم «در نوبت» هستند و اضافهشدن قزاقستان به پیمان ابراهیم را بخشی از «موج فزاینده صلح و شکوفایی» دانست.
این خبر درست قبل از برگزاری نشست سران پنج کشور آسیای مرکزی در واشینگتن اعلام شد که ترامپ میزبانی آن را برعهده داشت. پیش از این نشست، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، ضمن دیدار با قاسم جومارت توقایف، رئیسجمهور قزاقستان، با او درباره گسترش تجارت، سرمایهگذاری و همکاری در بخش انرژی، فناوری و زیرساخت گفتوگو کرد.
میانجیگری ترامپ در آتشبس اسرائیل و حماس بستر سیاسی تازهای را برای احیای پیمان ابراهیم فراهم کرد؛ توافقی که در سال ۲۰۲۰ با حضور امارات متحده عربی و بحرین شکل گرفت و بعدها مراکش و سودان هم به آن پیوستند که توافقشان در آستانه تصویب است. اضافهشدن قزاقستان به پیمان ابراهیم راه را برای دیگر کشورهای ترکزبان قفقاز و آسیای مرکزی هموار میکند. این کشورها همسویی با آمریکا و اسرائیل و فاصله گرفتن از محور چین، روسیه و ایران را از نظر راهبردی به نفع خود میدانند. پیمان ابراهیم به یکی از ارکان اصلی ائتلاف روبهرشدِ همپیمانان مسلماننشین آمریکا تبدیل شده است.
مشارکت قزاقستان با اهداف کلان آمریکا هم سازگاری دارد که از جمله میتوان به تضمین زنجیره تأمین مواد معدنی حیاتی و افزایش دسترسی به مسیر حملونقل بینالمللی ترانسخزر یا کریدور میانی اشاره کرد. این مسیر بازرگانی آسیای مرکزی را به اروپا وصل میکند و با توجه به اینکه میتواند روسیه و ایران را دور بزند، در بحبوحه مناقشات جاری در اوکراین و خاورمیانه به گزینهای حیاتی برای غرب تبدیل شده است.
ذخایر گسترده عناصر خاکی کمیاب و دیگر مواد معدنی حیاتی از جمله لیتیوم، تنگستن و مس در قزاقستان، این کشور را به شریکی ارزشمند برای واشینگتن تبدیل کرده که میتواند به کاهش وابستگی آمریکا به چین کمک کند؛ کشوری که در حال حاضر حدود ۷۰ درصد از واردات عناصر خاکی کمیاب آمریکا را تأمین میکند و بارها تهدید کرده که محدودیتهای بیشتری در قبال صادرات این عناصر اعمال خواهد کرد.
همکاری با آمریکا برای قزاقستان در راستای سیاست خارجی «چندجانبه» این کشور صورت میگیرد؛ رویکردی که برای صیانت از حاکمیت ملی بر حفظ توازن در رابطه با روسیه، چین و غرب استوار است. در شرایطی که دامنه نفوذ روسیه به دلیل جنگ اوکراین کاهش یافته و چین نقش اقتصادی پررنگتری در آسیای مرکزی دارد، پیوستن به پیمان ابراهیم به قزاقستان کمک میکند که رابطهاش را با واشینگتن تقویت کند، اما باعث رنجش دو همسایه قدرتمند خود نشود.
مشارکت کشورهای آسیای مرکزی دامنه پیمان ابراهیم را از چارچوب اولیه عربی-اسرائیلی خود فراتر میبرد و پای این پیمان را به منطقه اوراسیا باز میکند. نام آذربایجان و ازبکستان، که هردو روابط نزدیکی با اسرائیل دارند، بهعنوان دو گزینه احتمالی برای پیوستن به این پیمان مطرح شده و عربستان سعودی هم نسبت به عادیسازی روابط با اسرائیل ابراز تمایل کرده است.
گسترش پیمان ابراهیم در بحبوحه جنگ قدرت با چین دستاورد بزرگی برای آمریکا محسوب میشود. کشورهای مسلماننشینی که به واسطه این پیمان به تقویت روابط خود با اسرائیل میپردازند، بهطور ضمنی با نظام امنیتی و اقتصادی تحت حمایت آمریکا همسو میشوند. اضافهشدن هر عضو جدید دامنه نفوذ آمریکا را افزایش میدهد؛ آن هم در مناطقی که چین به مبادلات اقتصادی آنها متکی بوده است. تصمیم قزاقستان برای آمریکا یک پیروزی دیپلماتیک است که سلطه سرمایهگذاری چین و نفوذ امنیتی روسیه در آسیای مرکزی را به چالش میکشد.
از این گذشته، پایداری پیمان ابراهیم باعث میشود که تصویرسازی پکن از آمریکا بهعنوان یک کشور جنگافروز یا عامل بیثباتی درهم بشکند. شی جینپینگ، رهبر چین، سعی کرده که نام کشورش را بهعنوان میانجی صلح جهانی جا بیاندازد- از جمله از طریق میانجیگری بین عربستان سعودی و ایران در مارس ۲۰۲۳- اما تلاشهای او بیفایده بوده است. به گزارش کاخ سفید، ترامپ موفق شده که دستکم به هشت قائله خاتمه دهد که جنگ اسرائیل و حماس یکی از مهمترین آنها به شمار میآید. پیمان ابراهیم نتایج ملموسی به همراه داشته که از جمله میتوان به عادیسازی روابط، گسترش مبادلات تجاری، برقراری پروازهای مستقیم، سرمایهگذاری مشترک در حوزه فناوری و انرژی و افزایش همکاریهای امنیتی کشورها اشاره کرد.
اعتبار چین در جهان اسلام هم لطمه دیده است. گزارش ۲۰۲۲ سازمان ملل درباره سینکیانگ از «نقض فاحش حقوق بشر» میگوید و سازمانهای حقوق بشری پکن را به دلیل عدم پاسخگویی به باد انتقاد میگیرند. خیلیها شرکتهای چینی را با انتقال فناوری، فروش سلاح و حمایت مادی از حکومت نظامی میانمار مرتبط میدانند که به ارتکاب جنایت علیه اقلیت مسلمان روهینگیا متهم شده است.
نقش پکن در خاورمیانه عمدتاً اقتصادی بوده و بر پروژههای نفتی و زیرساختی متمرکز است، اما این کشور نفوذ امنیتی چندانی ندارد. با اینحال، همکاریهای دفاعی آمریکا برای منطقه حیاتی هستند. حمایت نظامی آمریکا پایهواساس امنیت شرکای کلیدی از جمله عربستان سعودی، اردن، مصر و اسرائیل است و این کشور پایگاههای بزرگی در سراسر خلیج فارس دارد که برای نمونه میتوان به قطر، بحرین، کویت و امارات متحده عربی اشاره کرد. نیروهای آمریکایی به نیروهای امنیتی عراقی آموزش و مشاوره میدهند و در عملیات مبارزه با تروریسم در سوریه مشارکت دارند. طرحهای چین در زمینه بازسازی بهویژه در سوریه تا حد زیادی متوقف شده که از دست بالای واشینگتن در بخش دفاعی، اطلاعاتی و مبارزه با تروریسم حکایت دارد.
شتاب دوباره پیمان ابراهیم دال بر تغییر جغرافیای سیاسی جهان است. این پیمان دیگر به عادیسازی روابط در خاورمیانه محدود نمیشود، بلکه به ابزاری راهبردی در رقابت میان آمریکا و چین تبدیل شده است. گسترش این پیمان در مناطق جدید و همسویی کشورهای مسلماننشین با منافع آمریکا، جایگاه واشینگتن را تقویت کرده و نفوذ دیپلماتیک پکن را محدودتر میکند.
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
درباره نویسنده: دکتر آنتونیو گراسفو تحلیلگر اقتصادی چین است که بیش از ۲۰ سال را در آسیا سپری کرده است. آقای گراسفو فارغالتحصیل دانشگاه ورزش شانگهای است، دارای مدرک امبیای از دانشگاه شانگهای جیائوتنگ است و در دانشگاه نظامی آمریکا در رشته دفاع ملی تحصیل کرده است.
