مطالعات مبتنی بر اسکن مغز نشان میدهند که مدیتیشن و دعا از منظر فیزیولوژی عصبی سازوکار مشابهی دارند.
هزاران سال است که انسانها از دوران سقراط تا لائوتسه برای دستیابی به وضوح فکری به مدیتیشن روی آوردهاند.
حالا مطالعات علمی هم این روش را تأیید میکنند.
تأثیر مدیتیشن روزانه در کاهش استرس خلاصه نمیشود، زیرا مدیتیشن به رشد سلولهای جدید مغز هم کمک میکند و روند تحلیلرفتن شبکههای عصبی را به تعویق میاندازد.
شو رونگ، متخصص طب سنتی چینی که در زمینه طب غربی هم تخصص دارد، به اپک تایمز گفت: «انسان هنگام مدیتیشن چیزی فراتر از آرامش جسمانی را تجربه میکند؛ ترکیبی از آرامش و تندرستی که با آسایش و رضایت درونی عمیق همراه است.»
مغز با مدیتیشن شکوفا میشود
مدیتیشن قشر پیشانی مغز بهویژه قشر پیشپیشانی را فعال میکند.
قشر پیشپیشانی مرکز فرماندهی مغز است و افزایش فعالیت در این ناحیه با بهبود تمرکز، کنترل هیجانات و خودآگاهی همراه است.
مدیتیشن منظم باعث ایجاد تغییرات ساختاری در مغز و کاهش شتاب افت عملکرد عصبی میشود. حجم ماده خاکستری مغز با افزایش سن کاهش مییابد، اما پژوهشها نشان دادهاند افرادی که در سنین ۴۰ تا ۵۰ سالگی مدیتیشن میکنند، ضخامت قشر مغزشان شبیه افرادی است که ۲۰ سال جوانتر هستند و مدیتیشن نمیکنند. این ضخامت بیشتر میتواند ضامن عملکرد ذهنی شما باشد.
مطالعه دیگری که داوطلبان حاضر در آن اهل مدیتیشن نبودند، نشان داد که ۸ هفته تمرین با افزایش حجم ماده خاکستری در مغز همراه است.
هیپوکامپ، که در یادگیری و حافظه دخیل است، از مهمترین نقاطی بود که رشد عصبی را تجربه کرد. هیپوکامپ معمولاً بر اثر استرس مزمن، زوال عصبی مرتبط با افزایش سن و افسردگی کوچک میشود.
نقاط مرتبط با خودآگاهی و همدلی با مدیتیشن با افزایش حجم ماده خاکستری مواجه شدند؛ تغییری که باعث میشود نسبت به سلامت روان خود و همچنین نسبت به دیدگاه دیگران حساسیت بیشتری پیدا کنید.
دکتر اندرو نیوبرگ، پژوهشگر علوم اعصاب و مدیر پژوهشی مؤسسه سلامت یکپارچه مارکوس، که زیر نظر بیمارستان دانشگاه توماس جفرسون در فیلادلفیا فعالیت دارد، به اپک تایمز گفت: «مدیتیشن با افزایش انعطاف عصبی همراه است؛ امری که امکان رشد و تغییر مغز را فراهم میآورد.»
نیوبرگ گفت: «هرچه بیشتر مدیتیشن کنید، تأثیر انعطاف عصبی بیشتر خواهد شد.»
مدیتیشن را میتوان درمان طبیعی اضطراب و افسردگی دانست.
افرادی که مدیتیشن میکنند، کنترل بیشتری روی احساسات خود دارند. آمیگدال یا همان مرکز پردازش هیجانات در این افراد ارتباط عصبی قویتری با قشر پیشپیشانی دارد؛ بخشی که مسئول توابع اجرایی و خویشتنداری است. این نشان میدهد که این افراد توانایی بیشتری در کنترل رفتار و عواطف خود دارند.
نیوبرگ افزود که مدیتیشن باعث ترشح مواد شیمیایی «حالخوبکن» در مغز میشود. وقتی مدیتیشن میکنید، استریاتوم یا همان جسم مخطط که بخشی از مرکز پاداش و انگیزه مغز است، ۶۵ درصد دوپامین بیشتری آزاد میکند. همچنین افرادی که سالها مدیتیشن کردهاند، ممکن است حدود ۲۶ درصد سروتونین بیشتری در خون خود داشته باشند.
مطالعهای در سال ۲۰۲۲ با محوریت اضطراب انجام گرفت. پژوهشگران درمان استرس به کمک ذهنآگاهی را با داروی اسسیتالوپرام مقایسه کردند که جزو داروهای اصلی اضطراب و افسردگی بهشمار میرود. نتایج نشان داد که اثربخشی ذهنآگاهی در درمان اضطراب تفاوت چندانی با اثربخشی اسسیتالوپرام ندارد.
دکتر الیزابت اِی. هوگ، روانپزشک و مدیر پژوهشی اختلالات اضطرابی در مرکز پزشکی دانشگاه جورجتاون، به اپک تایمز گفت: «مدیتیشن راهکاری با عوارض جانبی کمتر برای درمان اختلالات اضطرابی است.»
اثربخشی مدیتیشن فراتر از ذهن است و ساختار بیولوژیکی بدن را هم دربرمیگیرد.
تسکین قلب و کاهش درد
مدیتیشن با کاهش ضربان قلب و تسکین درد، بدن را آرامتر میکند.
دکتر وی. اِس. پراکاش، متخصص قلب و الکتروفیزیولوژی در بیمارستان مانیپال شهر بنگلور در هند، به اپک تایمز گفت: «مدیتیشن با کاهش هورمونهای استرس و التهاب و تکمیل فرایند استراحت و ترمیم بدن، خطر بیماریهای قلبیعروقی را به حداقل میرساند. مدیتیشن بدن را از حالت «ستیز یا گریز» خارج کرده و آن را بهسمت حالت «هضم و استراحت» سوق میدهد. از اینرو، ضربان قلب کاهش یافته و تغییرپذیری ضربان قلب افزایش پیدا میکند.»
پراکاش گفت: «بهبود تغییرپذیری ضربان قلب بسیار حائز اهمیت است، زیرا شکل واکنش به انواع استرس را بهبود میدهد و باعث میشود که قلبتان آمادگی بیشتری داشته باشد.»
تأثیر آرامبخش مدیتیشن به کاهش درد و ناراحتی هم کمک میکند.
مطالعهای در سال ۲۰۲۵ نشان داد که تأثیر مدیتیشن مبتنی بر ذهنآگاهی در رفع کمردرد مزمن در افرادی که از داروهای شبهافیونی استفاده میکنند، مشابه درمان شناختی-رفتاری است.
دکتر الکساندرا زگیرسکا، نویسنده اصلی مطالعه حاضر و معاون پژوهشی گروه پزشکی خانواده در دانشکده پزشکی دانشگاه ایالتی پنسیلوانیا، به اپک تایمز گفت: «ذهنآگاهی به ما یاد میدهد که درنگ کنیم و به فکر شرایط جسمانی خود باشیم. ذهنآگاهی به ما یادآوری میکند که درد و ناراحتی بالا و پایین دارد و قابل کنترل است؛ دیدگاهی که میتواند شدت درد و رنج ما را به حداقل برساند.»
زگیرسکا گفت: «افراد اغلب از کاه کوه میسازند و انتظار دارند که دردشان شدیدتر شود و به همین دلیل از فعالیتهای عادی خود اجتناب میکنند که به شکلگیری یک چرخه معیوب منجر میشود. ذهنآگاهی به شکستن این چرخه کمک میکند.»
مدیتیشن فواید بسیاری برای سلامتی دارد، اما این تمرین در سنتهای باستانی اهداف والاتری داشته است.
پلی بهسوی درک عمیقتر
مدیتیشن پیش از آنکه با اهداف درمانی به کار گرفته شود، بخشی از آیینهای معنوی بود و راهی برای رسیدن به آرامش درونی و درک عمیقترِ زندگی بهشمار میرفت.
شو، که اجداد او در زمینه طب سنتی چینی فعالیت داشتند، میگوید: «وقتی مدیتیشن میکنید، «چی» یا همان خون و نیروی حیاتی بدن به جریان میافتد و مغز و بدن را از درون تغذیه میکند. وقتی جسم و ذهن به تعادل برسند، آگاهی یا «شن» هم وارد فاز شفافیت و سکون میشود.»
شو میگوید زمانی که انسان عوامل حواسپرتی را کنار میزند و وارد فاز سکون میشود، به آرامش حقیقی دست پیدا میکند.
شو گفت: «آرامش عمیق مدیتیشن، مثل خلأ نیست. بهنظرم این آرامش نوعی وضوح ذهنیِ بالاست که فهم و خرد عمیق انسان بهطور طبیعی در آن تجلی پیدا میکند.»
او افزود: «در فاز آرامش بهوضوح احساس میکنم که انرژی کل بدنم را فراگرفته است؛ گویی تکتک سلولها سرشار از انرژی بوده و در آن غوطهور شدهاند.»
این پدیده بهمنزله «همنوایی با جهان هستی» است.
دعا نوعی مدیتیشن است
مطالعات نیوبرگ به کمک اسکن مغز نشان میدهند که مدیتیشن و دعا از منظر فیزیولوژی عصبی سازوکار مشابهی دارند.
هردو فعالیت فوق سطح توجه و تمرکز را افزایش میدهند و فعالیت قشرهای آهیانهای را به حداقل میرسانند. قشرهای آهیانهای به ما کمک میکنند که موقعیتمان را در فضای پیرامون بشناسیم. نیوبرگ گفت کاهش فعالیت آنها باعث میشود افرادی که اهل مدیتیشن یا دعا هستند، حس کنند مرز میان خویشتن و جهان پیرامون از بین رفته و پیوند عمیقی با جهان هستی یا خدای خود دارند.»
مارگارت تری، مشاور و پژوهشگر، به اپک تایمز گفت: «احساس یگانگی با جهان هستی باعث میشود که در عمق وجودتان احساس امنیت کنید و اثر شفابخش دارد.»
نیوبرگ گفت: «مدیتیشن و دعا انسان را سرشار از حس شگفتی و فروتنی میکند که بهتدریج عمق بیشتری پیدا کرده و درنهایت به خوشبینی و هدفمندی منجر میشود.»
چگونه میتوانیم از قدرت شفابخش مدیتیشن استفاده کنیم؟
ورود به آرامش
مدیتیشن بهطور سنتی با تنفس آگاهانه شروع میشود، با کنار زدن افکار پراکنده ادامه پیدا میکند و درنهایت به آرامش و وضوح فکری منتهی میشود.
تری که بیش از ۲۰ سال درباره فواید تمرین معنوی فالون گونگ تحقیق کرده و سه کتاب در اینباره نوشته است، گفت فالون گونگ به او کمک کرد که هیاهوی همیشگی ذهنش را فروبنشاند.
تری گفت: «مدیتیشن نمایش نیست، بلکه نوعی تمرین است.»
او به افرادی که به مدیتیشن روی میآورند، توصیه میکند روزانه ۵ دقیقه در سکوت کامل بنشینند و مدت زمان این کار را بهتدریج افزایش دهند. لازم نیست ذهنتان را از همان اول خالی کنید. به افکار خود توجه کنید و اگر به فکر ناخوشایند یا ترسناکی برخوردید، بگذارید از ذهنتان خارج شود و غرقِ آن نشوید. اگر ذهنتان منحرف شد، به لحظه حال و جایی که هستید برگردید.»
تری گفت بعد از آنکه با مدیتیشن به آرامش میرسد، حس میکند موجی از گرما در نقاط مختلف بدنش به جریان افتاده است. او افزود که اندکی بعد احساس میکند بدنش «ناپدید شده» و چیزی جز آگاهی باقی نمانده است.
انسان در زندگی روزمره تابع احساسات خود است. احساسات مثل آتش شعلهور میشوند و ذهن و جسم ما را فرسوده میکنند. اما سکون ذهنی میتواند عمیقاً ترمیمکننده باشد.
تری گفت: «وقتی در حالت سکون واقعی باشید، دیگر هیچ سلول یا مولکولی در بندِ محدودیتهای جهان مادی نخواهد بود.»
او افزود: «ذهن آرام آمادگی پذیرش چیزهایی را پیدا میکند که هرگز نمیتوان با فکر کردن به آنها رسید.»
