جیمز گوری
آیا پکن در این فکر است که کشورهای تمامیتخواه را به نسخه دیجیتالی چین تبدیل کند؟
چین به بزرگترین صادرکننده فناوریهای نظارتی جهان تبدیل شده و از این حیث خیلیها را نگران کرده است. تجهیزات نظارتی صادراتی پکن شامل طیف وسیعی از زیرساختهای فناورانه هستند که ظرفیت قابلتوجهی در پایش، شناسایی و رهگیری مردم دارند.
این فناوریها شامل دوربینها، هوش مصنوعی، شبکههای مخابراتی، رایانش ابری، تشخیص چهره، تشخیص پلاک خودرو و سامانههای فرماندهی یکپارچه هستند. بسیاری از کشورهای متوسط مشتریِ این فناوریها شدهاند یا همین حالا از آنها استفاده میکنند.
تبدیل دیگر کشورها به «نسخه مینیاتوری چین»
ترکیه یک نمونه بارز است.
ترکیه در بخش نظارت هنوز به نسخه مینیاتوری چین تبدیل نشده است. نظام و نهادهای سیاسی این کشور با چین تفاوت دارند. با اینحال، شرکتهای فناوری چینی نفوذ قابلتوجهی در زیرساختهای دیجیتال ترکیه پیدا کردهاند و این موضوع را کتمان نمیکنند. شرکت هواوی فناوری دوربینهای مداربسته مجهز به هوش مصنوعی و فناوریهای «شهر امن» خود را در بازار ترکیه عرضه کرده است.
اینکه چین میخواهد فناوریهای بیشتری را به شرکای تجاری خود بفروشد، اقدام عجیبی نیست. با اینحال، آیا ممکن است چین در پی این باشد که کشورهای بیشتری از فناوریهای نظارتی آن استفاده کنند و به این کشور متکی شوند تا ملتشان با استقرار فناوریهای شهر هوشمند به «نسخه مینیاتوری چین» تبدیل شود؟
نظارت با دوربینهای مجهز به هوش مصنوعی
دوربینها نخستین مؤلفه این سامانه هستند.
شرکتهای چینی مانند هیکویژن و داهوا در زمینه تجهیزات نظارت تصویری پیشتاز هستند. در همینحال، هواوی دوربینهای مجهز به هوش مصنوعی را توسعه داده که میتوانند تصاویر را بهصورت پیشرفته تحلیل کنند. مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی گزارش داده که شرکتهای چینی فناوریهای مختلفی را توسعه دادهاند که دوربینها، تحلیلهای مبتنی بر هوش مصنوعی و استقرار سامانههای یکپارچه را شامل میشود.
فناوری مجهز به هوش مصنوعی هواوی در ترکیه مورد استفاده قرار گرفته است. این فناوری دوربینهایی دارد که در ساخت آنها از تراشههای هوش مصنوعی و قابلیت یادگیری عمیق استفاده شده است. این دوربینها عامل شناسایی و تشخیص هستند و اطلاعات دریافتی را همزمان به سامانههای مبتنی بر رایانش ابری منتقل میکنند. این سامانهها میتوانند در مقیاس گسترده و با استفاده از دوربینهای بیشمار فعالیت کنند.
این وضعیت در کشورهایی مانند ترکیه از تغییر ظرفیتهای نظارتی حکایت دارد. دوربینهای معمولی صرفاً وقایع را ثبت و ضبط میکنند، اما دوربینهای مجهز به هوش مصنوعی میتوانند هویت سوژهها و زمان، مکان و محتوای وقایع را هم ثبت و ضبط کنند.
ایندو از زمین تا آسمان تفاوت دارند.
«شهرهای هوشمند» میتوانند به شبکههای نظارتی تبدیل شوند
بستر شهر هوشمند دومین مؤلفه این سامانه است.
در سامانه شهر هوشمند هواوی از نسل پنجم شبکه مخابرات، هوش مصنوعی، تجهیزات متصل به اینترنت اشیاء، رایانش ابری و تحلیل کلانداده استفاده شده است. این شرکت از یک «مغز دیجیتالی» یکپارچه استفاده کرده که توابع و منابع اطلاعاتی دولت را به هم متصل میکند.
هیچکدام از این فناوریها سنخیتی با مقوله تمامیتخواهی ندارند. سامانههای هوشمند کنترل ترافیک، مدیریت انرژی و خدمات عمومی یکپارچه از جمله فناوریهایی هستند که برای افزایش کارآمدی شهرها توسعه یافتهاند.
مشکل از جایی شروع میشود که این سامانهها به پایگاههای اطلاعاتی امنیتی متصل شوند.
دوربینها تصاویر را ثبت میکنند، شبکههای مخابراتی دادههای مربوط به موقعیت مکانی و ارتباطاتی را تولید میکنند، حسگرهای شهر هوشمند اطلاعات مربوط به تردد افراد را ثبت و ضبط کرده و هوش مصنوعی هم این دادهها را در لحظه با هم ادغام میکند.
از اینرو، ما دیگر صرفاً با یکسری دوربین ساده روبهرو نیستیم؛ بلکه با یک سامانه شهریِ اطلاعاتی و نظارتی سروکار داریم.
این فناوری چیز جدیدی نیست، اما اشاعه آن جای نگرانی دارد. مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی میگوید هواوی طی سالهای گذشته با دهها کشور در رابطه با توسعه «شهر امن» قرارداد بسته که شامل تحویل دوربینهای مداربسته، نظارت تصویری هوشمند، تشخیص چهره و پلاک خودرو، پایش عمومی، مراکز فرماندهی و دیگر فناوریهای امنیتی میشوند.
ردپای دیجیتال هواوی
مؤلفه مهم بعدی این سامانه، ارتباطات از راه دور است. هواوی از سالها پیش در ترکیه و کشورهای دیگر فعالیت داشته و نقش پررنگی در حوزه پژوهش و فناوری این کشورها ایفا کرده است. این شرکت حدود هزار و ۵۰۰ نفر را در ترکیه به خدمت گرفته و یک مرکز تحقیق و توسعه هم در استانبول دارد. از اینرو، کارکنان هواوی در مدیریت و راهاندازی فناوریها دخیل هستند که بهنوبهخود فرصت بیشتری برای گردآوری اطلاعات فراهم میکند.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که زیرساخت مخابراتی نقش دستگاه عصبیِ سامانههای نظارتی مدرن را ایفا میکند. این زیرساخت یک چرخه اطلاعاتی فناورانه قدرتمند است که در آن دوربینها و حسگرها به گردآوری اطلاعات میپردازند، تلفنها اطلاعات تولید میکنند، شبکهها وظیفه انتقال را برعهده دارند، سامانههای ابری در ذخیره و تحلیل اطلاعات دخیل هستند و هوش مصنوعی به تحلیل و تفسیر اطلاعات میپردازد.
هرچه این سامانهها یکپارچهتر شوند، دولتها میتوانند شناخت جامعتر و دقیقتری از شهروندان خود داشته باشند.
مدل شهر هوشمند هواوی این فناوریها را درهم میآمیزد.
فناوری نظارتی مقیاسپذیر
چرا دولتها سراغ این فناوریها میروند؟
همهچیز در ایدئولوژی خلاصه نمیشود، هرچند ممکن است ایدئولوژی بخشی از ماجرا باشد. در بسیاری موارد، صرفاً پای اقتصاد در میان است.
شرکتهای چینی فعال در بخش نظارت میتوانند تجهیزات کامل خود را با قیمتهای نازل در اختیار دولتها بگذارند. شرکای «شهر امن» هواوی جزو کشورهای با درآمد متوسط هستند که نشان میدهد صرفه اقتصادی و وعدههای تجاری در خرید این فناوریها بیتأثیر نبودهاند.
این قراردادها بهتنهایی فرصت تجاری قابلملاحظهای در اختیار پکن قرار میدهند. وقتی میتوانیم زیرساخت نظارتی را بهصورت آماده خریداری کنیم، چرا از صفر شروع کنیم؟
از این گذشته، این سامانهها میتوانند به دولتهای نامشروع کمک کنند تا در قدرت بمانند. همچنین وقتی کشوری در یک زیستبوم مبتنی بر فناوری سرمایهگذاری میکند، جایگزینکردن آن میتواند پرهزینه باشد.
مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی میگوید کشورهایی که از تجهیزات هواوی استفاده میکنند، ممکن است بهدلیل هزینه بالای جایگزینی تجهیزات چارهای جز ادامه استفاده از آنها نداشته باشند. به این ترتیب، شرکتهای چینی سهم بیشتری از بازار به دست میآورند و استانداردهای فنی خود را نهادینه میکنند.
نمیخواهم بگویم رژیمهای خودکامه جزو مشتریان هواوی نیستند. خیلیها هستند.
دادهها بهمثابه یک دارایی راهبردی
دادهها مؤلفه دیگر این سامانه هستند.
خروجی صادرات فناوریهای نظارتی ساخت چین ممکن است فراتر از فروش تجهیزات نظارتی باشد. صادرات این تجهیزات به شرکتهای چینی کمک میکند که استانداردهای فناورانه خود را اشاعه دهند، در بازارهای خارجی تجربه کسب کنند و عمق بیشتری به روابط تجاری خود بدهند.
مشکل این است که اگر شرکتهای چینی به تأمینکننده اصلی دوربینها، شبکهها، سامانههای ابری و بسترهای هوش مصنوعی جهان تبدیل شوند، در زیرساختهای دیجیتال کشورهای دیگر ریشه خواهند کرد.
این وضعیت حتی بدون دسترسی مستقیم به دادهها هم باعث اعمال نفوذ چین خواهد شد.
این روند چه معنایی دارد؟
ترکیه در کنار دیگر کشورها میتواند هشداری برای آیندگان باشد. مشکل این نیست که ترکیه به نسخه مینیاتوری چین تبدیل شده است. نگرانی ما از این بابت است که قابلیتهای نظارتی از طریق زیرساختهای تجاری مرسوم وارد این کشور شدهاند.
از اینرو، رقابت چین و غرب بیش از پیش به رقابت بر سر الگوهای مبتنی بر فناوری تبدیل شده که توجه بسیاری از کشورها را به خود جلب کردهاند.
الگوی چین بر مقیاس گسترده، یکپارچگی و کنترل متمرکز تأکید دارد.
دموکراسیهای غربی عموماً به فکر حریم خصوصی، شفافیت و محدودیتهای قانونی هستند. البته دولتهای غربی هم از فناوری تشخیص چهره، نظارت مبتنی بر هوش مصنوعی و دیگر فناوریهای نظارتی استفاده میکنند.
برتری چین در این است که شرکتهای چینی میتوانند بخش بزرگی از این زیرساختها را در قالب یک بسته واحد عرضه کنند. از اینرو، صادرات فناوری آسانتر و جایگزینکردن آن بعد از راهاندازی اولیه دشوار و پرهزینه خواهد بود.
چالشی که آمریکا و کشورهای غربی با آن روبهرو هستند، در رقابت با هواوی، هیکویژن یا داهوا خلاصه نمیشود. آنها باید با یک زیستبوم فناورانه تمامعیار رقابت کنند.
مسئله این نیست که تمام دوربینهای چینی مخفیانه درحال جاسوسی از شهروندان خارجی هستند؛ مسئله این است که کشورهایی مانند ترکیه و دیگر کشورهایی که به زیرساختهای دیجیتال چین متکی هستند، بهدلیل این وابستگی به یک دیکتاتوری دیجیتال تبدیل میشوند یا مسیر دیگری در پیش میگیرند.
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
جیمز گوری نویسنده کتاب «بحران چین» (۲۰۱۳) است و در پادکست «جمهوری موزفروش» در یوتیوب درباره مسائل روز چین صحبت میکند.
