سلیاک جزو بیماریهای خودایمنی شایع است که نه در اثر فعالیت بیشازحد دستگاه ایمنی، بلکه بهدلیل مختلشدن عملکرد آن رخ میدهد.
دستگاه ایمنی ممکن است مدتها قبل از ابتلا به بیماری و حتی قبل از آنکه سراغ غذاهای حاوی گلوتن بروید، علائم سلیاک را بروز دهد.
از قدیم گفتهاند که سلیاک بر اثر واکنش بیشازحد دستگاه ایمنی به گلوتن رخ میدهد. با اینحال، مطالعه اخیر مجله ایمونولوژی و زیستشناسی سلولی نشان میدهد که افت عملکرد دستگاه ایمنی ممکن است زودتر از خودِ بیماری شروع شود و ابعاد عمیقتری داشته باشد.
این مطالعه بر سلولهای ایمنی موسوم به سلولهای تی کمکی تمرکز داشت. نقش این گلبولهای سفید در سلولهای ایمنی به نقش گروهبانها در قبال سربازها شباهت دارد. گلبولهای سفید به سلولهای ایمنی فرمان میدهند، واکنش ایمنی بدن را هماهنگ میکنند، با عفونتها مقابله کرده و به تولید آنتیبادی کمک میکنند.
قضیه این نیست که سلولهای ایمنی بیشفعال بودند، زیرا برخلاف انتظار عملکرد ضعیفتری داشتند. این سلولها اینترلوکین-۲ کمتری تولید میکردند، با سرعت کمتری تقسیم میشدند و احتمال بقای آنها بهمراتب کمتر بود. این الگو فارغ از جنسیت بیماران، زمان تشخیص بیماری و زمان شروع رژیم غذایی بدون گلوتن در همه مشاهده شد.
دکتر جیسون کورنبلیت، متخصص گوارش از مرکز جاستآنسر، که نقشی در این مطالعه نداشت، به اپک تایمز گفت: «این مسئله نشان میدهد که تغییر عملکرد روده ممکن است صرفاً نتیجه التهاب فعال یا مواجهه با گلوتن نباشد. شاید این تغییرات نشاندهنده وجود یک الگوی ذاتی در عملکرد دستگاه ایمنی باشند که احتمالاً ریشه ژنتیکی دارد.»
تفاوتی که از ابتدا وجود داشته است
پژوهشگران برای شناخت تفاوتها از فناوری جدیدی به نام زمانسنج سلولی سایتون۲ استفاده کردند. آنها ابتدا سلولهای ایمنی را برای مدت کوتاهی به فعالیت واداشتند و سپس تمام محرکها را حذف کردند تا ببینند سلولها چگونه عمل میکنند. دکتر ونسا برایانت، از نویسندگان این مطالعه، در بیانیهای گفت: «این روش تا حدی شبیه اسباببازیهای کوکی است که کوکشان میکنیم و منتظر میمانیم تا ببینیم تا چه مدت به حرکت ادامه میدهند و چه کارهایی میکنند.»
این آزمایش نشان داد سلولها خصوصیتی دارند که پژوهشگران به آن «شتاب ایمنی» میگویند؛ مفهوم علمی جدیدی که نشان میدهد سلولهای ایمنی بعد از حذف محرک اولیه تا چه مدت فعال میمانند.
پژوهشگران دریافتند که سلولهای تی کمکی اینترلوکین-۲ کمتری تولید میکنند، با سرعت کمتری تقسیم میشوند و احتمال بقای آنها بهمراتب کمتر است.
کورنبلیت گفت: «وجود گلوتن همچنان برای فعالشدن بیماری ضروری است، اما ممکن است دستگاه ایمنی از همان ابتدا غیرطبیعی عمل کند. این مسئله نشان میدهد که چرا بیماری سلیاک در بعضی از خانوادهها شایعتر است و چرا با سایر بیماریهای خودایمنی همپوشانی دارد.»
کورنبلیت از دیدگاه یک متخصص گوارش گفت: «این مطالعه از آن جهت اهمیت دارد که نشان میدهد بیماری سلیاک صرفاً در واکنش به ورود گلوتن به روده رخ نمیدهد و ممکن است نتیجه عملکرد متفاوت دستگاه ایمنی باشد.»
دریچهای بهسوی بیماریهای خودایمنی
این مطالعه با تمرکز روی بیماری سلیاک انجام گرفت، اما پژوهشگران میگویند که ممکن است الگوی مشابهی در دستگاه ایمنی افراد مبتلا به دیگر بیماریهای خودایمنی وجود داشته باشد؛ بیماریهایی که حدود ۵ درصد از مردم با آنها دستبهگریبان هستند.
جیسون تایدین، از نویسندگان این مطالعه، معتقد است که الگوی آزمایشی جدید میتواند الگوی نهفته در پسِ بیماریهای خودایمنی مختلف را آشکار کند. تایدین در این بیانیه گفت: «سلولهای کمکی همیشه موضوع اصلی مطالعات مربوط به بیماریهای خودایمنی نبودهاند، اما سرنخهای خوبی در اختیار ما میگذارند تا بفهمیم چرا بیماریهای خودایمنی در برخی از گروهها شایعتر هستند.»
تیم تحقیقاتی تایدین درحال بررسی این موضوع است که آیا وجود الگوی مشابه در دستگاه ایمنی در مورد سایر بیماریهای خودایمنی هم صدق میکند یا خیر و اینکه تبعات این الگو از چه سنی در زندگی بیماران ظاهر میشوند.
این یافتهها به تشخیص زودهنگام کمک میکنند، اما متخصصان درخصوص کارکرد بالینی آنها مردّد هستند و با ملاحظه پیش میروند.
کورنبلیت گفت: «اگر تحقیقات آتی تأیید کنند که الگوهای ایمنی قبل از بروز علائم یا آسیبدیدگی روده ظاهر میشوند، بررسی عملکرد سلولهای ایمنی به شناسایی زودهنگام افراد گروه پرخطر کمک خواهد کرد.»
این مسئله بهویژه برای بستگان درجه یک افراد مبتلا به سلیاک، کودکانی که حامل ژنهای مرتبط با سلیاک هستند و بیماران مبتلا به دیگر بیماریهای خودایمنی حائز اهمیت است.
کورنبلیت گفت: «این امر امکان پایش دقیقتر، انجام آزمایشات آنتیبادی، ارزیابی وضعیت تغذیه و تشخیص بهموقع بیماری را فراهم میکند. با اینحال، قبل از آنکه بتوانیم از این روش در شرایط بالینی استفاده کنیم، به انجام تحقیقات بزرگتر و بلندمدت با حضور افراد گروه پرخطر نیاز داریم.»
