گلوتاتیون سوختِ سامانه طبیعی سمزدایی بدن است، اما بیشتر مکملها فاقد گلوتاتیون لازم برای سمزدایی هستند.
بدن ما تقریباً از اواخر بیست سالگی بدون علامت خاصی بهتدریج توان حفظ مولکولی را که برای پاکسازی بدن ضروری است از دست میدهد.
این مولکول گلوتاتیون نام دارد که آنتیاکسیدان طبیعی بدن است. گلوتاتیون بهطور مداوم در کبد ساخته میشود و تقریباً در تمام سلولهای بدن کاربرد دارد و سموم بدن را قبل از آسیبرساندن به سلولها از بین میبرد.
وقتی این مدافع نیرومند تحت تأثیر عواملی مانند افت عملکرد میتوکندریها، مواجهه با پرتو فرابنفش و افزایش سمومی که کبد توان پاکسازی آنها را ندارد تحلیل میرود، مغز و بدن در قبال تنش اکسایشی بیدفاع میشوند. این وضعیت به افت عملکرد ذهنی، اختلال خواب و کاهش انرژی منجر میشود؛ مگر آنکه دریافت مواد مغذی و اتخاذ عادتهای سازگار با تولید گلوتاتیون را جدیتر بگیریم.
گلوتاتیون چیست؟
گلوتاتیون بهواسطه اسیدهای آمینهای ساخته میشود که از طریق غذا به بدن راه پیدا میکنند و در بیشتر سلولهای بدن بهویژه سلولهای مغز و کبد یافت میشوند. گلوتاتیون به محافظت از سلولهای بدن از جمله سلولهای مغز، کبد و چشمها در قبال تنش اکسایشی کمک میکند. گلوتاتیون همچنین در پاکسازی کبد از ترکیبات زیانآور مانند داروها، آلایندهها، هورمونها و فرآوردههای متابولیکی دخیل است و به بدن کمک میکند که آنها را از طریق ادرار، صفرا یا مدفوع دفع کند.
نایان پاتل، داروساز و پژوهشگر گلوتاتیون، گلوتاتیون را به آتشنشانی تشبیه میکند که شعله رادیکالهای آزاد را قبل از آسیبرساندن به سلولها خاموش میکند. پاتل گفت: «گلوتاتیون باعث میشود سموم بدن به ترکیباتی تبدیل شوند که بدن میتواند بهراحتی دفعشان کند.»
میتوکندریها در سلولهای بدن نقش نیروگاههای کوچکی را دارند که غذا و اکسیژن را به انرژی مصرفی بدن تبدیل میکنند. این فرایند با تولید فرآوردههای ناپایداری به نام رادیکالهای آزاد همراه است که موجب ایجاد تنش اکسایشی و آسیبدیدن سلولهای سالم میشوند. تنش اکسایشی با هزاران علامت و عارضه ارتباط دارد و بیماران اغلب بعد از رفع عوامل خطر بهبود پیدا میکنند؛ حتی قبل از آنکه تأثیر علانم در آزمایشات بالینی بروز پیدا کند.
وقتی سطح گلوتاتیون کاهش مییابد، تأثیر آن به نقاط مختلف بدن سرایت میکند. پاتل گفت: «هورمونها، سوختوساز و سمزدایی مثل مهرههای دومینو بههم متکی هستند. وقتی مهره اول میافتد، اتفاق خاصی رخ نمیدهد؛ اما درنهایت همهچیز فرومیپاشد.»
مغز در این شرایط بهشدت آسیب میبیند: حدود ۲۰ درصد از کل اکسیژن بدن را مصرف میکند و باعث تنش اکسایشی میشود که گلوتاتیون به مهار آن کمک میکند. پژوهشها نشان دادهاند که سطح گلوتاتیون در مغز افراد مبتلا به آلزایمر بهمراتب کمتر است.
مایکل ادسون، متخصص طب سوزنی و نویسنده حوزه سلامت طبیعی، که چندین سال درباره نقش گلوتاتیون در بیماریهای زوال عصبی و بیماریهای چشمی تحقیق کرده است، به اپک تایمز گفت: «گلوتاتیون در جلوگیری از تاخوردگی نادرست پروتئینها در مغز، مقابله با پلاکهای آمیلوئید بتا و خنثیکردن رادیکالهای آزاد نقش حیاتی دارد. اگر رادیکالهای آزاد خنثی نشوند، الکترونها را از سلولهای سالم میگیرند و باعث تخریب و مرگ سلولهای مغزی میشوند.»
سطح پایینتر گلوتاتیون با آلزایمر، پارکینسون و برخی از بیماریهای چشمی مرتبط با تنش اکسایشی ارتباط دارد. از اینرو، گلوتاتیون مستلزم تحقیقات بیشتر است و هنوز نمیتوان آن را بهعنوان یک گزینه درمانی در نظر گرفت.
غذاهایی که به افزایش سطح گلوتاتیون کمک میکنند
بدن برای حفظ سطح گلوتاتیون به دریافت مداوم مواد مغذی نیاز دارد. پاتل گفت: «غذا بهترین مکمل است. غذا نهتنها اسیدهای آمینه مورد نیاز را فراهم میکند، بلکه آنزیمهایی را هم در اختیار بدن قرار میدهد که اسیدهای آمینه را به گلوتاتیون تبدیل میکنند.»
کبد برای ساخت گلوتاتیون به سه اسید آمینه اصلی نیاز دارد: سیستئین، گلوتامین و گلیسین. بهترین منابع سیستئین، که اولین اسید آمینه مورد نیاز کبد برای ساخت گلوتاتیون بهشمار میرود، غذاهای پروتئینه مانند تخممرغ، گوشت، مرغ و ماهی هستند.
سیر و سبزیجات چلیپایی مانند بروکلی، کلم غنچهای، کلم، کلمبرگ و کلم چینی جزو بهترین منابع گیاهی ترکیبات گوگردی هستند که به تولید سیستئین کمک میکنند. سبزیجات سرشار از ترکیبات گوگردی با افزایش سطح گلوتاتیون از تنش اکسایشی جلوگیری میکنند.
چند ماده مغذی دیگر هم از آنزیمهایی که در تولید و بازسازی گلوتاتیون دخیل هستند پشتیبانی میکنند؛ فرایندی که گلوتاتیون اکسیدشده را دوباره به شکل فعال خود تبدیل میکند تا به خنثیکردن رادیکالهای آزاد ادامه دهد. این مواد شامل رسوراترول، سلنیوم، ویتامین ث و آلفالیپوئیک اسید هستند. پاتل گفت: «مغزیجات برزیلی انتخاب بسیار خوبی هستند، زیرا سرشار از سیستئین بوده و سلنیوم زیادی هم دارند.»
افزایش سطح گلوتاتیون در مصرف مواد مغذی خلاصه نمیشود. پرهیز از الکل، دخانیات، حلالها و دود شمع یا عود، که به تنش اکسایشی دامن میزنند، فشار وارده به سامانه دفاع آنتیاکسیدانی بدن را کاهش میدهد.
با اینحال، تأمین مواد غذایی مغذی همیشه آسان نیست. مطالعات مختلف نشان دادهاند که تراکم مواد مغذی در محصولات کشاورزی تجاری در چند دهه اخیر کاهش یافته است؛ روندی که به شیوههای مدرن مدیریت خاک و برداشت زودهنگام محصولات بهجای برداشت در زمان مناسب نسبت داده میشود که با هدف افزایش ماندگاری محصولات انجام میگیرد. این روند تغییری در مبانی علم تغذیه ایجاد نمیکند، اما ارزش غذایی وعدههای ما را نسبت به چند دهه پیش کاهش داده و باعث شده که خیلیها به مکملها متوسل شوند.
مشکل اینجاست که بیشتر مکملهای گلوتاتیون عملکرد چندان خوبی ندارند.
چرا بیشتر مکملهای گلوتاتیون مؤثر نیستند؟
پژوهشگران در اینباره اتفاقنظر دارند که مصرف مکملهای خوراکی گلوتاتیون چندان کارساز نیست.
وقتی غذاهای پروتئینه مصرف میکنید، بدن از اسیدهای آمینه سیستئین، گلیسین و گلوتامات استفاده میکند تا داخل سلولها- بهویژه سلولهای کبد- گلوتاتیون بسازد. مکملهای گلوتاتیون عملکرد متفاوتی دارند. بخش قابلتوجهی از گلوتاتیون قبل از رسیدن به جریان خون در فرایند گوارش تجزیه میشود. مقداری هم که جذبِ بدن میشود، باید وارد سلولهای مختلف شود تا نقش آنتیاکسیدانی خود را ایفا کند. تزریق وریدی، فرایند گوارش را دور میزند؛ اما این روش هم نمیتواند ورود گلوتاتیون به داخل سلولها را تضمین کند. از اینرو، مصرف مکمل در بیشتر افراد راه به جایی نمیبرد.
پاتل سازوکار این فرایند را با یک تشبیه توضیح میدهد: وقتی کلید با قفل جور باشد، در باز میشود و گلوتاتیون به سلول راه پیدا میکند. گلوتاتیون بعد از ورود به سلولها از طریق مایع درون آنها- یا سیتوزول- به میتوکندریها منتقل میشود و فعالیت خود را شروع میکند.
شرکت پاتل یک اسپری موضعی تولید کرده که گلوتاتیون را بهجای مصرف خوراکی از طریق اسپری به پوست منتقل میکند. او با استناد به مطالعهای که در سال ۲۰۲۳ در نشریه آنتیاکسیدانها منتشر شد، گفت که گلوتاتیون از طریق پوست جذبِ بهتری دارد. در این مطالعه ۳۰ داوطلب سالم روزی دو مرتبه بهمدت سه روز از اسپری یا دارونما استفاده کردند. سطح گلوتاتیون بعد از ۷۲ ساعت در گلبولهای قرمز داوطلبان گروه اسپری بالاتر بود.
این مطالعه نشان داد که اسپری موضعی گلوتاتیون، که برای جذب پوستی طراحی شده، برخی از شاخصهای زیستی را بهشکل قابلتوجهی بهبود میدهد. پژوهشگران در این مطالعه از اسپری شرکت پاتل استفاده نکردند. از اینرو، نمیتوان اثربخشی آن را قطعی دانست.
نکات مهم
گلوتاتیون از مؤلفههای اصلی رویکردی است که برای تقویت سامانه دفاع آنتیاکسیدانی بدن، تأمین مواد مغذی و اصلاح سبک زندگی اتخاذ میشود. دریافت منظم مواد مغذی مهمتر از مصرف تفننی مکملهای گلوتاتیون با دوز بالا خواهد بود.
لزوماً نباید گلوتاتیون بیشتری وارد جریان خون خود کنیم. هدف این است که به بدن کمک کنیم گلوتاتیون مورد نیاز خود را تولید کند. از اینرو، باید مصرف مواد غذایی حاوی پیشسازهای گلوتاتیون، کاهش بار سموم و استفاده آگاهانه از مکملهای هدفمند را در اولویت بگذاریم؛ ترجیحاً مکملهایی که توسط نهادهای مستقل آزمایش شده باشند.
اگر نکات فوق را رعایت کنیم، سلولهای بدن میتوانند بهطور طبیعی گلوتاتیون بیشتری تولید کنند که بهنوبهخود باعث بهبود کیفیت زندگی میشود.
