قدمهای شما قبل از بروز علائم حافظه از اختلالات مغزی پرده برمیدارند.
قبل از آنکه حافظه رو به افول بگذارد، علائم اختلال مغزی بهشکل غیرمنتظرهای در طرز راه رفتن شما نمایان میشوند.
خیلیها تصور میکنند کندشدن حرکات یا بیثباتی در حین راه رفتن بخشی از روند سالخوردگی است، اما متخصصان مغز و اعصاب میگویند راه رفتن جزو پیچیدهترین وظایف مغز است و تغییر سرعت، تعادل یا هماهنگی گاهاً سالها قبل از بروز علائم مربوط به افت عملکرد حافظه ظاهر میشوند.
دکتر پینگشیان، جراح مغز و اعصاب بیمارستان دانشگاه ملی چیائو تونگ در تایوان، به اپک تایمز گفت: «راه رفتن آینه سلامت مغز است و هرگونه تغییر در طرز راه رفتن میتواند نشانه اولیه بیماریهای عصبی باشد.»
چرا راه رفتن با مغز ارتباط دارد؟
شاید فکر کنید راه رفتن بهشکل اتوماتیک انجام میگیرد، اما قدمهای ما نتیجه همکاری نقاط مختلف مغز هستند که در کسری از ثانیه رخ میدهد. مغز فقط پاها را به حرکت درنمیآورد، بلکه حرکت آنها را برنامهریزی میکند، باعث حفظ تعادل میشود، محیط اطراف را زیر نظر میگیرد و فرم بدن را تنظیم میکند.
پینگشیان میگوید وظایف مغز به شرح زیر هستند:
- فرمانهای حرکتی: لوب پیشانی سیگنال «قدم برداشتن» را ارسال میکند.
- کنترل تعادل: مخچه مرکز ثقل بدن را تنظیم میکند.
- درک موقعیت و فاصله: لوب آهیانه موقعیت و فاصله ما نسبت به محیط اطراف را ارزیابی میکند.
- مدیریت توجه: قشر پیشپیشانی از برخورد با موانع و زمینخوردن جلوگیری میکند.
اگر هربخشی از این سامانه پیچیده دچار اختلال شود، سرعت راه رفتن کاهش پیدا میکند.
پنج اختلال مغزی که ممکن است قبل از همه در طرز راه رفتنتان نمایان شوند
وقتی پا به سن میگذارید، علائم سکته خفیف یا ابتلا به بیماریهای تحلیلبرنده عصبی مانند پارکینسون یا دمانس قبل از همه در طرز راه رفتنتان نمایان میشوند.
۱. دمانس زودهنگام
افرادی که با اختلالات ذهنی خفیف دستبهگریبان هستند، اغلب قبل از افت حافظه با کندشدن سرعت راه رفتن خود مواجه میشوند.
پژوهشگران در مطالعهای که در سال ۲۰۲۳ در نشریه ساینتیفیک ریپورتس منتشر شد، سرعت راه رفتن حدود ۲ هزار داوطلب سالمند را بررسی کردند و نشان دادند افرادی که عملکرد ذهنی ضعیفتری داشتند، آهستهتر راه میرفتند. حتی افرادی که با اختلالات ذهنی خفیف دستوپنجه نرم میکردند، قبل از افت شدید حافظه با کاهش سرعت راه رفتن خود مواجه شدند.
۲. بیماری پارکینسون
مغز افراد مبتلا به پارکینسون بهتدریج توان تولید دوپامین را از دست میدهد. این مسئله باعث کوتاهترشدن قدمها، کشیدن پاها در حین راه رفتن و حرکت غیرطبیعی دستها میشود.
خیلیها به اشتباه تصور میکنند این تغییرات نشانه سالخوردگی هستند و فرصت درمان زودهنگام را از دست میدهند.
۳. بیماری عروق کوچک مغزی
سکته میتواند مسیرهای انتقال ماده سفید را در عروق کوچک عمقی مغز مسدود کند، انتقال پیامهای عصبی را مختل کرده و باعث کاهش سرعت و ثبات در راه رفتن شود. با اینحال، خیلیها مشکلاتشان را بهدلیل عدم مواجهه با علائم فلج یکطرفه نادیده میگیرند.
۴. هیدروسفالی با فشار طبیعی
اگر حجم مایع مغزینخاعی در بطنهای مغزی بیشازحد عادی باشد، بافت مغز در احاطه یک بادکنک پر از آب قرار میگیرد و عملکرد عصبهای مرتبط با راه رفتن مختل میشود. بیماران اغلب حس میکنند پاهایشان به زمین چسبیده است، قدمهای کوتاهی دارند و بهسختی میتوانند پاهایشان را بلند کنند.
۵. هماتوم مزمن سابدورال
بعضی از سالمندان در اثر برخورد با اشیاء پیرامون در حین راه رفتن دچار خونریزی جزئی میشوند و خون بعد از چند هفته بهتدریج در ناحیه سابدورال انباشته میشود و به مغز فشار وارد میکند. این وضعیت با قدمهای بیثبات، خوابآلودگی، عکسالعمل کند و دیرهنگام و احساس ضعف در یک سمت بدن همراه است.
التهاب مزمن بر راه رفتن اثر میگذارد
پینگشیان میگوید التهاب مزمن هم مانند دمانس و پارکینسون باعث تحلیلرفتن مغز میشوند. مطالعات نشان دادهاند سالمندانی که با عوامل التهابی متعدد دستبهگریبان هستند، اغلب آهستهتر راه میروند و با افزایش خطر اختلالات حرکتی روبهرو هستند.
التهاب مزمن و خفیف مثل یک آتش کوچک و همیشگی است که در مغز زبانه میکشد. شاید هیچ چیزی احساس نکنید، اما سطح آسیبدیدگی هرروز بیشتر میشود:
- آسیبدیدگی سلولهای عصبی: عوامل التهابی مانند سایتوکینهای پیشالتهابی IL-6 و TNF-α به سلولهای عصبی آسیب میزنند و انتقال سیگنالهای عصبی را مختل میکنند.
- آسیبدیدگی ماده سفید مغز: «مدارهای ارتباطی» مغز که مسئول انتقال فرمانهای حرکتی هستند، آسیب میبینند و راه رفتن را دشوارتر میکنند.
- کاهش دوپامین: التهاب مزمن از ترشح دوپامین جلوگیری کرده و قدم برداشتن را دشوارتر و کندتر میکند.
- ناهماهنگی عضلات: تأخیر در ارسال سیگنالهای مغزی، زمانبندی انقباض عضلات را مختل میکند و باعث کاهش سرعت و ثبات در راه رفتن میشود.
پینگشیان میگوید عوامل مختلف از جمله کمبود خواب طولانیمدت، سندرم متابولیک، عدم تعادل میکروبیوم روده و استرس روانی طولانیمدت باعث التهاب مزمن میشوند. این عوامل بیسروصدا به روند تحلیلرفتن مغز و افت توان حرکتی دامن میزنند.
پنج تغییر در طرز راه رفتن که نباید نادیده گرفته شوند
پینگشیان گفت کاهش سرعت راه رفتن یکشبه رخ نمیدهد و مغز اغلب از مدتها قبل زنگ خطر را به صدا درمیآورد:
نگاه کردن به زمین در حین راه رفتن: نگاه شما در حین راه رفتن باید بهسمت جلو باشد. اگر طبق عادت در حین قدم زدن به زمین نگاه میکنید، ممکن است از نظر تعادل و درک موقعیت و فاصله دچار مشکل شده باشید.
برداشتن قدمهای برای چرخیدن: از آنجا که مغز برای تغییر جهت با سرعت کمتری واکنش نشان میدهد، باید برای چرخیدن قدمهای کوتاهتر و بیشتری بردارید.
مشکل تعادل در حین راه رفتن و صحبت کردن: از دست دادن تعادل در حین راه رفتن و صحبت کردن نشانه «اختلال تکلیف دوگانه» است که از افت توانایی مغز در پردازش همزمان دو کار مختلف حکایت دارد. این وضعیت میتواند نشانه افت عملکرد ذهنی باشد.
کوتاهترشدن تدریجی قدمها: اگر طول قدمهایتان در ساعات صبح یا در محیطهای ناآشنا کوتاهتر و سرعت قدمهایتان آهستهتر است، ممکن است نشانه وجود مشکلات جدیتر باشد.
حرکت نامتقارن دستها در حین راه رفتن: اگر یک دستتان بهشکل طبیعی حرکت کند اما دست دیگر غیرطبیعی باشد، میتواند نشانه اختلال در انتقال سیگنالهای عصبی باشد.
پینگشیان گفت اگر با این علائم دستوپنجه نرم میکنید و بهویژه اگر اخیراً از ناحیه سر آسیب دیده و زمین خوردهاید، باید هرچه سریعتر برای معاینه به جراح مغز و اعصاب مراجعه کنید.
حمایت از سلامت مغز از طریق سبک زندگی
امکان پیشگیری صددرصدی از بیماریهای عصبی وجود ندارد، اما عادتهای سالمی که ضدالتهاب و دوستدارِ مغز هستند، به حفظ توان حرکتی در دوران سالمندی کمک میکنند.
نوبوسادا شینورا، عصبشناس ژاپنی، مصرف روغن سیر را برای حفظ توان ذهنی و حفاظت از عصبها پیشنهاد میکند.
مطالعه مروری نشریه ایسیاس کمیکال نوروساینس نشان میدهد که ترکیبات شیمیایی موجود در سیر بهویژه ترکیبات آلی گوگرد نقش بسزایی در درمان بیماری پارکینسون دارند. این ترکیبات تنش اکسایشی را کاهش میدهند، عملکرد میتوکندریها را احیا کرده و واکنشهای التهابی عصبی را به حداقل میرسانند؛ امری که به محافظت از سلولهای عصبی مغز کمک میکند.
روغن سیر را میتوانید به سالاد سبزیجات، سوپ میسو، ناتو و توفوی سرد اضافه کنید یا آن را به همراه نان میل کنید. شینورا گفت سالها قبل از عمل جراحی از روغن سیر استفاده میکرد. او حالا احساس میکند که فعالیت عصبی منظمتری دارد و از انرژی بیشتری برخوردار است.
شینورا افزود: «حفاظت از مغز نباید در یک ماده غذایی خاص خلاصه شود، زیرا داشتن یک رژیم غذایی جامع اهمیت بیشتری دارد. رژیم غذایی باید شامل سبزیجات و غلات کامل باشد و مواد غذایی تخمیری، غذاهای دریایی و انواع قارچ را در اختیارتان بگذارد.» شینورا مصرف بالماهی آبی، سانما و ساردین را توصیه میکند که سرشار از اسیدهای چرب امگا-۳ از جمله دوکوزاهگزانوئیک اسید و ایکوزاپنتانوئیک اسید بوده و برای سلامت مغز مفید هستند.
شینورا علاوه بر رعایت رژیم غذایی بر انجام ورزشهای هوازی مانند تایچی و پیادهروی سریع تأکید دارد. شدت ورزش باید به اندازهای باشد که کمی عرق کنید و ضربان قلبتان از ۱۱۰ یا ۱۲۰ بالاتر نرود. نیازی به انجام ورزشهای سنگین نیست.
از دست دادن حافظه همیشه اولین نشانه خطر نیست. گاهی علائم اولیه در طرز راه رفتنتان نمایان میشوند.
اگر متوجه شدید آهستهتر راه میروید، قدمهای خیلی کوتاه برمیدارید، در چرخیدن و تغییر جهت مشکل دارید یا بیشتر از قبل تعادلتان را از دست میدهید، همه را صرفاً به بالا رفتن سنتان نسبت ندهید.
