شش ماه پس از آغاز حملات نظامی نیروهای آمریکا و اسرائیل به ایران، واشینگتن همچنان در یک رویارویی نظامی و دیپلماتیک با تهران قرار دارد.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، از زمان آغاز عملیات نظامی در ۲۸ فوریه، اهداف آمریکا را نابودی نیروی دریایی جمهوری اسلامی، از بین بردن ظرفیت تولید موشکی آن، برچیدن حمایت تهران از گروههای نیابتی منطقهای و جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هستهای اعلام کرده است. درگیری کنونی کمتر از یک سال پس از عملیات ارتش آمریکا برای بمباران سه مرکز هستهای ایران آغاز شد.
نیروهای آمریکایی با همکاری اسرائیل و دیگر شرکای منطقهای، در عملیاتی موسوم به «عملیات خشم حماسی»، به مدت ۳۸ روز متوالی به اهدافی در ایران حمله کردند.
این عملیات در ۸ آوریل، همزمان با برقراری آتشبس میان واشینگتن و تهران پایان یافت. دو طرف در ماه ژوئن بر سر چارچوبی برای مذاکرات صلح بیشتر توافق کردند، اما درگیریهای مسلحانه بعدی مذاکرات را از مسیر خود خارج کرد.
در ادامه، هفت نکته مهم درباره این درگیری در آستانه ششماهگی آن آمده است.
حملات اولیه و تغییر رهبری در جمهوری اسلامی
در ساعات ابتدایی درگیری، نیروهای آمریکا و اسرائیل موج سنگینی از حملات را علیه رهبران جمهوری اسلامی و بخشهای مهم نظامی آن آغاز کردند. علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی و دهها تن از فرماندهان ارشد نظامی جمهوری اسلامی در همان موج نخست حملات کشته شدند.
مجتبی خامنهای، پسر علی خامنهای جانشین پدرش شد. خامنهای جوانتر در موج نخست حملات در ۲۸ فوریه به شدت مجروح شد و از آن زمان در انظار عمومی دیده نشده است.
جیم وب، کهنهسرباز پیادهنظام تفنگداران دریایی آمریکا و مشاور مستقل امنیت ملی این کشور گفت هدف از این حملات اولیه آمریکا و اسرائیل، تغییر سریع حکومت در تهران بود.
وب گفت: «در واقع، دقیقا عکس آن اتفاق افتاده است؛ بهطوری که بهاصطلاح تندروها… قدرت را در دست گرفتهاند و عملاً جامعه را بیش از پیش نظامی کردهاند.»
ترامپ در اول مارس، در حالی که تهران با پیامدهای از دست دادن رهبران خود روبهرو بود، از «همه میهنپرستان ایرانی که مشتاق آزادی هستند» خواست «از این فرصت استفاده کنند، شجاع، جسور و قهرمان باشند و کشور خود را پس بگیرند.»
در ۳۸ روز نخست حملات، نیروهای آمریکا و شرکای آن اعلام کردند بیش از ۱۰۰ شناور نیروی دریایی جمهوری اسلامی و شمار زیادی از هواپیماهای نظامی آن را آسیب زده یا منهدم کردهاند. آنها همچنین اعلام کردند چندین مرکز مورد استفاده جمهوری اسلامی برای تولید، نگهداری و پرتاب موشکها و پهپادهای تهاجمی را هدف قرار دادهاند.
نیروهای جمهوری اسلامی پس از پایان «عملیات خشم حماسی» همچنان بخشی از ذخایر موشکی و پهپادی خود را حفظ کردند و در درگیریهای بعدی در جریان رویارویی ادامهدار از آنها استفاده کردهاند.
وب گفت: «واقعا نمیدانیم چه تعداد موشک برای آنها باقی مانده است، اما به نظر میرسد همچنان تعداد زیادی موشک و همچنین پهپادهای واقعا ارزانقیمت تولید میکنند.»
ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا از ارائه ارزیابی دقیقتر درباره میزان خسارات جمهوری اسلامی خودداری کرد.
پل دیویس، کهنهسرباز ارتش آمریکا و تحلیلگر اطلاعاتی که اکنون استاد مؤسسه سیاست جهانی است، گفت عملیات آمریکا جمهوری اسلامی را از نظر نظامی منزوی کرده است، اما شکست جمهوری اسلامی به آن سرعت و وضوحی که برخی افراد در دولت ترامپ انتظار داشتند، رخ نداده است.
دیویس گفت: «آنها کمی مقاومتر از چیزی بودهاند که فکر میکنم برخی افراد اطراف ترامپ پیشبینی میکردند.»
نیروهای آمریکایی نیز متحمل تلفات شدهاند
در حالی که نیروهای آمریکا هزینههایی به تهران تحمیل کردهاند، خود نیز متحمل تلفات شدهاند.
پنتاگون تا ۲۷ اوت، کشته شدن ۱۸ نظامی آمریکایی و مجروح شدن ۷۵۹ نفر را گزارش کرده است.
نیروهای آمریکا همچنین تعدادی هواپیما از دست دادهاند. سه جنگنده اف-۱۵ئی استرایک ایگل آمریکا در اول مارس، در حادثهای که ظاهرا ناشی از آتش خودی بود، بر فراز کویت سرنگون شدند.
شش نیروی هوایی آمریکا نیز در ۱۲ مارس بر اثر سقوط هواپیمای سوخترسان کیسی-۱۳۵ استراتوتانکر در غرب عراق کشته شدند. یک فروند کیسی-۱۳۵ دیگر نیز در این حادثه آسیب دید، اما توانست به سلامت فرود بیاید.
یک جنگنده اف-۱۵ئی دیگر در ماه آوریل بر فراز ایران سرنگون شد و عملیات نجات پرخطری برای بازیابی دو خلبان آمریکایی آغاز شد. در جریان عملیات نجات این دو خلبان، یک هواپیمای تهاجمی ای-۱۰ وارثاگ ۲ و دو هواپیمای ترابری امسی-۱۳۰جی کماندو ۲ از دست رفتند.
ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا از تایید مجموع هواپیماها و تجهیزات از دسترفته آمریکا تا این مرحله خودداری کرد.
نیروهای آمریکا در هفتههای پیش از آغاز «عملیات خشم حماسی» در منطقه مستقر شدند. براساس اعلام ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا، بیش از ۵۰ هزار نیروی آمریکایی همچنان در منطقه حضور دارند.
پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا در جلسه استماع مجلس سنا در ماه ژوئیه، هزینه جنگ برای آمریکا تا آن زمان را حدود ۳۷.۵ میلیارد دلار اعلام کرد. پنتاگون از آن زمان برآورد جدیدتری ارائه نکرده است.
کاهش ذخایر تسلیحاتی آمریکا
نگرانیها درباره ذخایر موشکهای رهگیر و مهمات دورایستای آمریکا همچنان افزایش یافته است.
مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی ماه گذشته برآورد کرد که نیروهای آمریکا در جریان این جنگ دستکم ۶۵ درصد از ذخایر موشکهای رهگیر پاتریوت و ۳۸ درصد از ذخایر موشکی سامانه تاد را مصرف کردهاند. این اندیشکده برآورد کرد که این مهمات تا سال ۲۰۲۹ بهطور کامل جایگزین نخواهند شد.
این مرکز همچنین تخمین زد که نیروهای آمریکا در جریان «عملیات خشم حماسی» بیش از هزار موشک کروز تاماهاوک استفاده کردند و پس از آن نیز حملات نظامی دیگری در ماه ژوئیه انجام دادند. براساس برآورد این اندیشکده، آمریکا تا اواخر سال ۲۰۳۰ یا اوایل ۲۰۳۱ قادر به جایگزینی کامل این موشکهای تاماهاوک نخواهد بود.
کاترین تامپسون، پژوهشگر ارشد حوزه دفاع و سیاست خارجی در موسسه کاتو و مقام سابق پنتاگون، به اپک تایمز گفت استفاده گسترده از تسلیحات در جنگ ایران و کاهش پیشین ذخایر بهدلیل کمک به اوکراین، آمریکا را با «گسترش بیش از حد واقعی قدرت نظامی در مقایسه با توانایی تامین منابع موردنیاز برای تعهداتش» روبهرو کرده است.
او گفت: «این موضوع به دو دلیل بهویژه نگرانکننده است: نخست، آسیبپذیریای که در مهمترین صحنه عملیاتی ما، یعنی منطقه هند و اقیانوس آرام ایجاد میکند؛ و دوم، ادامه ناتوانی در پذیرش این واقعیت که آمریکا واقعا با کمبود منابع و انتخابهای دشوار در زمینه منابع نظامی مواجه است.»
ترامپ در ۶ اوت گفت ذخایر برخی تسلیحات «محدودتر» شده است، اما آمریکا همچنان «مقادیر عظیمی مهمات» در اختیار دارد.
او همچنین در ۱۷ اوت به فاکس نیوز گفت: «آنچه استفاده کردهایم ناچیز است. ما مقدار زیادی سلاح در سطح متوسط داریم.»
پنتاگون اقداماتی را برای جایگزینی ذخایر تسلیحاتی آمریکا آغاز کرده است. این هفته، پنتاگون از قرارداد ۲۲.۹ میلیارد دلاری با شرکت ریتیان برای افزایش تولید موشکهای تاماهاوک خبر داد.
مناقشه بر سر تنگه هرمز ادامه دارد
کنترل تنگه هرمز در سراسر این درگیری یکی از نقاط اصلی مناقشه بوده است. نیروهای جمهوری اسلامی در واکنش به حملات اولیه آمریکا و اسرائیل تلاشهایی را برای بستن این مسیر حیاتی کشتیرانی آغاز کردند.
پس از فروپاشی آتشبس ایالات متحده و جمهوری اسلامی در ماه ژوئیه، تردد کشتیها در تنگه طی ماه گذشته کاهش یافته است. براساس دادههای وبسایت جهانی ردیابی کشتیها «مارینترافیک»، در مقایسه با حدود ۱۳۰ عبور روزانه پیش از جنگ، در ۲۳ اوت ۹ عبور، در ۲۴ اوت هفت عبور و در ۲۵ اوت پنج عبور تایید شد.
اختلال در تردد کشتیها از تنگه هرمز در زمان جنگ باعث افزایش قیمت سوخت شده است.
براساس شاخص معیار قیمت نفت آمریکا، قیمت هر بشکه نفت خام در ۲۷ اوت به ۸۲.۷۸ دلار رسید که در مقایسه با ۶۶.۹۶ دلار در ۲۷ فوریه، ۲۴ درصد افزایش نشان میدهد. قیمت نفت در ماه آوریل برای مدتی به بیش از ۱۱۴ دلار در هر بشکه رسید.
ترامپ این هفته گفت تنگه هرمز برای عبور نفتکشها فعال است، میلیونها بشکه نفت در یک روز از این آبراه عبور میکند و تمام مینهای جمهوری اسلامی از مسیر دریایی پاکسازی شدهاند.
رئیسجمهور آمریکا در گفتوگو با گلن بک، مجری رادیویی گفت: «تنگه فعال است. بله، هر از گاهی یک پهپاد یا موشک یا چیزی شلیک میشود، اما این تنگه کاملا فعال است. مقدار زیادی نفت از آن خارج میشود.»
در حالی که عبور از این آبراه همچنان با خطر همراه است، سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا اعلام کرد یک نفتکش تجاری در ۲۷ اوت هنگام عبور از تنگه هرمز با یک پرتابه ناشناس هدف قرار گرفته است.
جمهوری اسلامی اعلام کرده است تنگه هرمز تا زمانی که آمریکا با فهرست خواستههای تهران، از جمله پایان دادن به محاصره دریایی و لغو تحریمها، موافقت نکند، بسته خواهد ماند.
جمهوری اسلامی و عمان در ۲۵ اوت (سوم شهریور) و در میانه این بنبست، ایجاد یک «کریدور موقت کشتیرانی» در تنگه هرمز را پیشنهاد کردند.
آمریکا به جنگ اقتصادی روی آورده است
پس از ماهها درگیری مسلحانه، دولت ترامپ با گسترش جنگ اقتصادی برای منزوی کردن تهران، راهبرد خود را تغییر داده است.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، در ۲۴ اوت «عملیات طرد اقتصادی» دولت را اعلام کرد.
وزارت خزانهداری آمریکا تحریمهای بیشتری علیه دهها شرکت، فرد و کشتی مرتبط با فعالیتهای نفتی، هستهای، موشکی و سایبری جمهوری اسلامی وضع کرد. بسنت همچنین گفت شرکتهای خارجی که همچنان به پولشویی برای جمهوری اسلامی ادامه دهند، در معرض خطر قطع دسترسی به نظام دلاری آمریکا قرار خواهند گرفت.
بسنت جدول زمانی مشخصی برای تطبیق کشورها با این کارزار انزوای اقتصادی تعیین نکرد، اما گفت آمریکا «صبر بینهایت» ندارد.
پکن با استفاده از پالایشگاههای کوچک و مستقل که نفت را از طریق کشتیهای ناوگان سایه وارد میکنند، تحریمهای آمریکا را دور زده است. بانکهای کوچک چینی و واسطههای غیربانکی نیز این تراکنشها را پردازش میکنند تا از تحریمهای آمریکا اجتناب کنند.
با وجود محاصره آمریکا، پکن در ماه اوت به واردات نفت از ایران ادامه داد، هرچند میزان این واردات به شکل قابلتوجهی کاهش یافته است.
تحریمهای جدید آمریکا در کنار محاصره دریایی جمهوری اسلامی اعمال میشوند که در ماه آوریل آغاز شد، در ژوئن متوقف شد و در ژوئیه از سر گرفته شد. برد کوپر، فرمانده ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا، در بیانیهای در ۲۷ اوت (پنجم شهریور) گفت از زمان ازسرگیری محاصره آمریکا در ماه ژوئیه، حتی یک بشکه نفت جمهوری اسلامی از تنگه هرمز خارج نشده است.
اقتصاد ایران بهشدت آسیب دیده است
شرایط اقتصادی ایران همچنان رو به وخامت است. این کشور با ابرتورم و بحران ارزی مواجه است.
ارزش ریال ایران در برابر دلار آمریکا بهشدت کاهش یافته است. در ۲۷ اوت، ارزش دلار به رکورد نزدیک به ۱.۴ میلیون ریال رسید؛ در حالی که در ابتدای سال هر دلار ۴۲ هزار ریال بود.
بن سبطی، کهنهسرباز ارتش اسرائیل که اکنون بهعنوان تحلیلگر ایران در موسسه مطالعات امنیت ملی فعالیت میکند، گفت محاصره آمریکا تاثیر بسیار زیادی بر اقتصاد ایران داشته است.
سبطی در ۱۲ اوت در گفتوگو با خبرنگاران در باشگاه ملی مطبوعات در واشینگتن گفت میزان واردات ایران اکنون تنها حدود ۲۵ درصد سطح پیش از درگیری است. او افزود جنگ به بنادر ایران آسیب زده و انتقال کالا به داخل کشور را دشوار کرده است.
اگرچه آمار رسمی نرخ تورم در ماه ژوئیه را نزدیک به ۹۰ درصد اعلام کرده است، بن سبطی گفت بسیاری از ایرانیان معتقدند نرخ واقعی تورم بسیار بالاتر است.
او گفت: «ایرانیها در رنج هستند، اما آن را پذیرفتهاند. مردم در شرایطی هستند که میگویند: “باشد، میتوانیم رنج بکشیم، اما به هر شکلی این حکومت را کنار بزنید.»
آمریکا در شرایطی جنگ اقتصادی خود علیه جمهوری اسلامی را گسترش میدهد که بسیاری از آمریکاییها از ادامه درگیری و ماهها قیمت بالای بنزین سرخورده شدهاند.
حمایت عمومی از ترامپ نیز کاهش یافته است.
جدیدترین نظرسنجی رویترز/ایپسوس نشان میدهد تنها ۳۱ درصد از بزرگسالان آمریکایی از اقدام نظامی آمریکا علیه جمهوری اسلامی حمایت میکنند. همین نظرسنجی نشان داد ۳۳ درصد از پاسخدهندگان عملکرد ترامپ در کاخ سفید را تایید میکنند.
