سیستم ایمنی سالم هم پدال گاز میخواهد و هم ترمز.
سیستم ایمنی سالم باید در مواجهه با عفونت یا آسیب با تمام قوا وارد عمل شود، اما به محض رفع خطر باید دست از فعالیت بردارد.
هرچه سن بالاتر میرود، سامانه ترمز ضعیفتر میشود و سیستم ایمنی در واکنش به خطرات واقعی کارایی کمتری پیدا میکند، اما همچنان بهشکل نامحسوس به فعالیت خود ادامه میدهد. این نقص نشان میدهد که چرا بالا رفتن سن با آسیبپذیری بیشتر در مواجهه با عفونتها و افزایش بارِ بیماریهای التهابی همراه است.
ئو هانوِن، متخصص طب عملکردی، میگوید ایمنی بهینه بهمعنی برخورداری از قدرت حداکثری نیست، بلکه به این معنی است که سیستم ایمنی بتواند بهدرستی واکنش نشان دهد و بعد از آن به حالت تعادل برگردد. او در برنامه «سلامت ۱+۱» شبکه انتیدی، رسانه خواهر اپک تایمز، گفت: «حفظ این توانایی ممکن است از ارکان مهم اما کمترشناختهشده سالمندی سالم باشد.»
وقتی زنگ خطر سیستم ایمنی خاموش نمیشود
التهاب فینفسه چیز بدی نیست، بلکه بخشی از سازوکار دفاعی بدن است که به کنترل عفونت و ترمیم بافتهای آسیبدیده کمک میکند. مشکل از جایی شروع میشود که واکنش التهابی فروکش نکند و سامانه هشدار سیستم ایمنی بیوقفه به فعالیت خود ادامه دهد.
پژوهشگران به التهاب زمینهای و پایداری که در سنین بالا رخ میهد، «التهاب سالمندی» میگویند. این وضعیت با بیماریهای قلبیعروقی، دیابت نوع دو، روماتیسم مفصلی، دمانس و سایر بیماریهای مزمن ارتباط دارد. البته التهاب فقط یکی از عوامل مؤثر است و علت اصلی سالمندی یا بیماری بهشمار نمیرود.
التهاب ماندگار ارتباط تنگاتنگی با سوختوساز بدن دارد. کنترل نامناسب قند خون، افزایش چربی احشایی و تحلیلرفتن توده عضلانی باعث افزایش سیگنالهای التهابی میشوند. از این گذشته، التهاب روند تنظیم قند خون، سوختوساز چربی، خواب و حفظ توده عضلانی را مختل میکند و باعث ایجاد چرخهای میشود که در آن اختلالات متابولیکی با فعالشدن سیستم ایمنی ارتباط متقابل دارند.
استرس مزمن هم به تداوم این چرخه دامن میزند. کورتیزول در حالت عادی به تجمیع انرژی در مواجهه با چالشها کمک میکند و مانع از آن میشود که سیستم ایمنی واکنش افراطی نشان دهد. اگر استرس جسمانی یا روانی ادامهدار باشد، سامانه واکنش به استرس دچار اختلال شده و تنظیم قند خون، خواب و التهاب دشوارتر میشود.
ئو گفت: «بعضی از بیماران با رفع کمخوابی، مشکلات گوارشی یا اختلالات متابولیک با بهبود قند خون یا فشار خون خود مواجه میشوند، اما این مسئله ثابت نمیکند که التهاب تنها علت مشکل است، بلکه نشان میدهد که چرا رفع عوامل فشار به سود بیماران تمام میشود.»
از آنجا که تنظیم سیستم ایمنی تا حدی به توان تفکیک خطرات واقعی از عوامل بیضرر بستگی دارد، روده بهعنوان مهمترین زمین تمرینِ سیستم ایمنی شناخته میشود.
روده؛ زمین تمرینِ سیستم ایمنی
دستگاه گوارش یکی از بزرگترین و فعالترین بخشهای سیستم ایمنی بدن را در خود جای داده است. سلولهای ایمنی روده هرروز با مواد غذایی، میکروبهای مفید و عوامل بیماریزا سروکار دارند. این سلولها باید با عوامل بیضرر کنار بیایند و آماده حمله به عوامل خطرناک باشند.
ئو میگوید به یبوست، اسهال، نفخ، تهوع و دیگر تغییرات گوارشی توجه کنید. این علائم شایع بوده و لزوماً نشانه اختلال عملکرد سیستم ایمنی نیستند، اما تداوم علائم یا ظهور علائم بیدلیل به این معنی است که باید به وضعیت گوارش، رژیم غذایی، مصرف دارو یا بیماریهای زمینهای خود توجه کنید.
ئو توصیه میکند که برای حمایت از سلامتی آهسته غذا بخورید، پرخوری نکنید، مصرف غذاهای فوقفرآوریشده و سرشار از قند را به حداقل برسانید و فیبر مورد نیاز بدن را از طریق غذاهای گیاهی تأمین کنید.
فیبر بهویژه با «ترمز» سیستم ایمنی در ارتباط است. باکتریهای روده انواع فیبر را تخمیر کرده و آنها را به اسیدهای چرب زنجیرهکوتاه تبدیل میکنند؛ ترکیباتی که سلولهای جداره روده بزرگ از آنها تغذیه میکنند و باعث بهبود عملکرد سد رودهای و واکنشهای ایمنی میشوند. سبزیجات، میوهها، حبوبات، غلات کامل، مغزیجات و دانهها حاوی انواع فیبر هستند. از اینرو، تنوع غذایی به یک «ابرغذا» ارجحیت دارد.
پروبیوتیکها همیشه باعث تقویت سیستم ایمنی نمیشوند. تأثیر آنها بسته به نوع پروبیوتیک و وضعیت سلامتی افراد متفاوت بوده و مصرف پروبیوتیک بیشتر لزوماً به نتیجه بهتری منتهی نمیشود.
روده تنها یک بخش ماجراست. اگر هدفتان حفظ انعطافپذیری سیستم ایمنی باشد و بهدنبال فعالیت حداکثری آن نباشید، باید در عادتهای روزمره خود بازنگری کنید و ببینید آیا این عادتها کمک میکنند که بدن به حالت تعادل برگردد؟
بازگشت بدن به حالت تعادل
تأثیر خواب بر کسی پوشیده نیست. خواب و سیستم ایمنی ارتباط متقابل دارند: فعالیت سیستم ایمنی بر خواب اثر میگذارد و خواب هم به تنظیم پاسخهای ایمنی ذاتی و اکتسابی کمک میکند. کمبود خواب در بلندمدت به التهاب خفیف و مداوم دامن میزند. از اینرو، داشتن خواب منظم و کافی فراتر از احساس شادابی بعد از بیداری است.
توصیه ئو این است که از تغییرات کوچک و ماندگار شروع کنید. برای نمونه، امشب ۳۰ دقیقه زودتر به رختخواب بروید و زمان خواب و بیداریتان را ثابت نگهدارید. مزیت این عادت در داشتن ساعت خواب مشخص خلاصه نمیشود، بلکه یک بازه زمانی مطمئن برای ریکاوری و ترمیم بدن فراهم میکند.
تحرک هم جزو عوامل تنظیمکننده بدن است. فعالیت بدنی منظم حساسیت به انسولین را بهبود میبخشد، به حفظ توده عضلانی کمک میکند و چربی احشایی را به حداقل میرساند؛ عواملی که میتوانند درمجموع منابع تنش التهابی را خنثی کنند. ورزش به هماهنگی فعالیتهای التهابی و ضدالتهابی کمک میکند. لزوماً نباید تمرینات سنگین انجام دهید. بسته به وضعیت سلامتی و توانایی فردی میتوانید سراغ پیادهروی، تمرینات مقاومتی، شنا، دوچرخهسواری یا سایر فعالیتهای بدنی مؤثر بروید.
کنترل استرس هم حائز اهمیت است. تمرینات تنفسی، مدیتیشن، نیایش، وقتگذراندن در فضای باز، روابط اجتماعی و فعالیت بدنی فشار زندگی را از روی دوشتان برنمیدارند، اما باعث میشوند که بدنتان در حالت آمادهباش دائمی نماند. با اینحال، اضطراب، افسردگی یا بیخوابی مداوم نیازمند درمانهای تخصصی بوده و با خودیاری برطرف نمیشوند.
ئو نسبت به مصرف مکملهایی که با شعار تقویت سیستم ایمنی یا افزایش طول عمر عرضه میشوند هشدار میدهد. مکمل میتواند کمبود یا نیاز شما را برطرف کند، اما جای خواب، تحرک، غذای مغذی یا مراقبتهای پزشکی مناسب را نمیگیرد. برخی از مکملها ممکن است حاوی ترکیبات تکراری باشند یا با دارو تداخل پیدا کنند. از اینرو، در مصرف مکمل باید هدفمند عمل کنید و دنبال مصرف حداکثری نباشید.
این عادتها درمجموع به سیستم ایمنی بدن کمک میکنند که در مواقع لازم واکنش نشان دهد و پس از رفع تهدید به حالت تعادل برگردد. سالمندی سالم به چیزی فراتر از یک سپر دفاعی قدرتمند نیاز دارد. این روند با مهار سیستم ایمنی پس از رفع خطر و برخورداری از انعطاف لازم برای ترمیم و ریکاوری بدن گره خورده است.
