تحلیلگران از این واقعیت ابراز تاسف میکنند که برخی جوانان چینی مائو را میستایند، در حالی که همزمان از شی جینپینگ، رهبر کنونی حزب کمونیست چین به دلیل توسل به روشهای کنترلی مائو انتقاد میکنند.
جمهوری خلق چین در نهم سپتامبر امسال پنجاهمین سالگرد مرگ مائو تسهتونگ، بنیانگذار حکومت کمونیستی این کشور را گرامی داشت؛ در حالی که این کشور همچنان با میراث تلخ او دستوپنجه نرم میکند.
در حال حاضر برخی جوانان چینی به مائو روی آوردهاند، آن هم در شرایطی که شی جینپینگ، رهبر کنونی حزب کمونیست چین، برای تشدید کنترل بر جامعه چین از روشهای مائو استفاده میکند. تحلیلگرانی که با اپک تایمز گفتوگو کردند، این رویکرد برخی جوانان چینی را انتخابی تأسفبار میدانند.
مائو در ۹ سپتامبر ۱۹۷۶ در ۸۲ سالگی درگذشت. مرگ او به تسریع پایان انقلاب فرهنگی انجامید؛ جنبش تودهای خشونتباری که مائو در سال ۱۹۶۶ به راه انداخت و به مرگ میلیونها نفر منجر شد.
انقلاب فرهنگی، اقدام نظاممند حزب کمونیست چین برای ریشهکن کردن ادیان، ارزشها و فرهنگ سنتی چین و همچنین آرمانهای مدرن دموکراتیک بود و در عین حال به حذف رقبای سیاسی مائو در داخل حزب انجامید.
در سرمقاله سال ۲۰۰۴ اپک تایمز با عنوان «نه شرح و تفسیر درباره حزب کمونیست» آمده است: «با کشتن مسیحیان، تائوئیستها، بوداییها و پیروان باورهای مذهبی عامیانه، ادیان سرکوب و از جامعه حذف شدند. کشتارهای گسترده در جریان انقلاب فرهنگی نیز از نظر فرهنگی و سیاسی، حاکمیت مطلق حزب کمونیست چین را تثبیت کرد.»
بین سالهای ۱۹۴۹ تا ۱۹۷۶، در دوران حکومت مائو، حزب کمونیست چین از طریق کارزارهای سیاسی، کار اجباری و قحطیهای تاریخی باعث مرگ غیرطبیعی دهها میلیون نفر شد و در همین حال صدها میلیون چینی در فقر زندگی میکردند.
در «نه شرح و تفسیر درباره حزب کمونیست» آمده است: «از سال ۱۹۴۹، بیش از نیمی از جمعیت چین تحت آزار و سرکوب حزب کمونیست چین قرار گرفتهاند؛ از جمله حدود ۸۰ میلیون نفر که بر اثر عوامل غیرطبیعی جان باختند. این رقم از مجموع شمار کشتهشدگان دو جنگ جهانی بیشتر است.»
فرانک دیکوتر، تاریخنگار برجسته چین، در کتاب «تراژدی رهایی» برآورد کرده است که تنها در هشت سال نخست حکومت حزب کمونیست چین، از ۱۹۴۹ تا ۱۹۵۷، بیش از پنج میلیون غیرنظامی به دلایل غیرطبیعی جان باختند؛ مرگهایی که ناشی از کارزارهای گسترده ایجاد وحشت، اصلاحات ارضی و پاکسازیهای سیاسی بود.
«جهش بزرگ به جلو» از سال ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۲، کارزار اقتصادی و اجتماعی تحت رهبری مائو و حزب کمونیست چین بود که هدف آن رسیدن سریع به ایالات متحده و بریتانیا و پیشی گرفتن از آنها بود. این کارزار با اشتراکیسازی اجباری، انتقال گسترده نیروی کار از بخش کشاورزی و برنامهریزی متمرکز و معیوب، تولید کشاورزی چین را ویران کرد و قحطی فاجعهبار بزرگ چین را رقم زد. برآورد میشود این قحطی باعث حدود ۴۰ میلیون مرگ غیرطبیعی شده و همچنین شمار تولدها را بین سالهای ۱۹۵۹ تا ۱۹۶۱ کاهش داده باشد. مجموعه کتاب «اسناد تاریخی جمهوری خلق چین» که در سال ۱۹۹۴ منتشر شد، آن را «احتمالا بزرگترین قحطی جهان در این قرن» توصیف کرده است.
پس از مرگ مائو در سال ۱۹۷۶، حزب کمونیست چین رسما «گروه چهار نفره»، که همسر مائو نیز عضو آن بود، مسئول انقلاب فرهنگی معرفی کرد و اعضای این گروه را به محاکمه کشاند تا مائو را از مسئولیت سیاسی مستقیم مصون نگه دارد.
حزب کمونیست چین در «قطعنامه درباره برخی مسائل در تاریخ حزب ما از زمان تاسیس جمهوری خلق چین» که در سال ۱۹۸۱ تصویب شد، میراث مائو را رسما ارزیابی و آن را «هفت بخش دستاورد و سه بخش اشتباه» توصیف کرد. این ارزیابی مانع از انتقاد بیشتر از مائو شد و در عین حال کیش شخصیت او را بهعنوان نماد حکومت کمونیستی حفظ کرد.
فنگ چونگیی، دانشیار مطالعات چین در دانشگاه فناوری سیدنی، درباره ستایش مائو در چین گفت: «همه حکومتهای تمامیتخواه دارای ویژگیهای کیش شخصیت و رهبری دیکتاتوری هستند.»
او به اپک تایمز گفت: «چه در قالب راستگرا ظاهر شوند، مانند هیتلر در آلمان نازی و چه در قالب چپگرا، مانند استالین در اتحاد جماهیر شوروی، مائو تسهتونگ در چین، کاسترو در کوبا یا چائوشسکو در رومانی، مجموعهای از کشورهای کمونیستی همگی در همین دسته قرار میگیرند.»
شنگ شوئه، نویسنده و فعال حقوق بشر ساکن کانادا به اپک تایمز گفت که به باور او، حزب کمونیست چین نمیتواند واقعا مائو را محکوم کند. او گفت: «اگر حزب کمونیست چین بخواهد مائو تسهتونگ را بابت تمام جنایاتی که مرتکب شده پاسخگو بداند، این به معنای اعتراف به این است که حزب کمونیست چین باید از زمان تاسیس خود بهعنوان یک گروه جنایتکار و یک گروه تروریستی طبقهبندی شود.»
او گفت روایت رسمی حزب کمونیست چین که شکستهای دوران مائو را به تمرکز بیش از حد قدرت و کیش شخصیت نسبت میدهد، مسئله اصلی را کاملا نادیده میگیرد. او افزود: «ریشه مسئله در نظام استبدادی نهفته است که بر پایه ایدئولوژی کمونیستی بنا شده است.»
فنگ نیز گفت اگر جایگاه مائو از او گرفته شود و بهطور کامل نفی شود، پایههای حزب کمونیست چین بیثبات خواهد شد. او گفت: «این امر مشروعیت حزب را تضعیف میکند و به از دست رفتن قدرت منجر خواهد شد. این نتیجهگیری که مائو “۷۰ درصد درست و ۳۰ درصد اشتباه” بود، کاملا پوچ است و با واقعیت تاریخی فاصلهای بسیار زیاد دارد.»
شی به روشهای مائو متوسل میشود
رسانههای دولتی چین در ۹ سپتامبر بهطور همزمان مقالاتی در ستایش مائو منتشر کردند.
شی ژونگشون، پدر شی جینپینگ و معاون سابق نخستوزیر چین، در جریان انقلاب فرهنگی پاکسازی شد و تحت آزار و اذیت شدید قرار گرفت و خانه آنها نیز غارت شد. شی جینپینگ که در آن زمان نوجوان بود، «دانشآموز مرتجع» نامیده شد و تحت بازجویی و آموزش سیاسی اجباری قرار گرفت. شی در ۱۵ سالگی از پکن به روستای دورافتاده لیانگجیاخه در استان شاآنشی فرستاده شد تا تحت عنوان دریافت «بازآموزی» از دهقانان در مزرعه کار کند.
با وجود رنجهایی که شی و خانوادهاش در دوران انقلاب فرهنگی متحمل شدند، او پس از رسیدن به رهبری حزب کمونیست چین در سالهای اخیر برای تحکیم قدرت خود به ایدئولوژی و شیوههای دوران مائو متوسل شده و جامعه چین را به سمت چپ افراطی سوق داده است. اقداماتی که شی در پیش گرفته شامل ترویج کمونهای مردمی، تلاش برای فرستادن میلیونها جوان بیکار به مناطق روستایی بهمنظور حل مشکل مداوم بیکاری و تشدید کنترل ایدئولوژیک و سانسور سخن و هنر است.
شنگ گفت: «امروز شی جینپینگ صرفا از مائو تقلید نمیکند، بلکه هدفش پیشی گرفتن از اوست. دو پایه بسیار مهم ایدئولوژی و ارزشهای او، مائو تسهتونگ و انقلاب فرهنگی هستند.»
او گفت: «مائو را میشد رهبر جهان سوم، شامل آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین دانست. اکنون شی میخواهد رهبر تمام جهان باشد. به همین دلیل بود که شی بلافاصله پس از به قدرت رسیدن، مفهوم “جامعهای با آینده مشترک برای بشریت” را مطرح کرد.»
فنگ گفت پس از آغاز سیاست «اصلاحات و گشایش» حزب کمونیست چین، اقتصاد بازار و اندیشههای خارجی وارد چین شدند و نوعی بیداری را در سراسر جامعه برانگیختند. او گفت: «اگرچه جامعه مدنی شکل نگرفته است، روابط گسترده و نزدیک با جهان خارج دوباره برقرار شد و این امر چالشی برای حزب کمونیست چین ایجاد کرد.»
او افزود: «کاری که شی جینپینگ اکنون انجام میدهد، نمایانگر جناح تندرو درون حزب است. او در تلاش برای حفظ قدرت آنها به الگوی مائوئیستی بازمیگردد؛ اقدامی که هم برخلاف روند تاریخی و هم مغایر با منافع و خواست مردم چین است.»
شنگ گفت در واقع انقلاب فرهنگی هرگز واقعا پایان نیافته است، زیرا ایدئولوژی آن در سراسر ساختار استبداد تمامیتخواه حزب کمونیست چین و ابزارهای سرکوب آن تداوم یافته است. او گفت: «سیاست “اصلاحات و گشایش” حزب کمونیست چین از همان ابتدا نمایشی فریبنده بود. تنها هدف آن کاهش محدودیتهای اقتصادی بر مردم بود تا بتوانند ثروت تولید کنند؛ ثروتی که بخش بزرگی از آن برای تقویت قدرت حکومتی حزب کمونیست چین استفاده میشود.»
جوانان سرخورده در چین به مائو روی میآورند
پس از مراسم برافراشتن پرچم ملی حکومت چین در میدان تیانآنمن پکن، صفی طولانی برای بازدید از آرامگاه مائو تشکیل شد که هم سالمندان و هم جوانان متولد دهههای ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ در آن حضور داشتند. به گزارش روزنامه دولتی «جیفانگ دیلی»، دانشجویان نیز در محل اقامت سابق مائو در شانگهای مراسم یادبود برگزار کردند.
براساس گزارش چندین رسانه چینیزبان، صدها نفر از هواداران مائو از ۸ سپتامبر در میدان مجسمه برنزی مائو تسهتونگ در شائوشان، واقع در استان هونان و زادگاه مائو گرد هم آمدند. برخی تصاویر مائو و پرچمهای قرمز یا پلاکاردهایی با شعارهای طرفدار مائو در دست داشتند، برخی لباس گاردهای سرخ دوران انقلاب فرهنگی را پوشیده بودند و تعدادی نیز از استانهای دیگر برای حضور در شائوشان به آنجا سفر کرده بودند.
دادههای اداره ملی آمار چین نشان میدهد نرخ بیکاری نیروی کار شهری ۱۶ تا ۲۴ ساله، بدون احتساب دانشجویان، در ماه ژوئیه به ۱۷.۹ درصد افزایش یافت و به رکورد جدیدی رسید. در همین حال، برخی پژوهشها برآورد کردهاند که نرخ واقعی بیکاری جوانان در چین ممکن است بیش از ۴۰ درصد باشد.
شنگ گفت در بحبوحه ناآرامیهای سیاسی کنونی، رکود اقتصادی و کاهش فرصتهای شغلی، جوانان مطلقا هیچ امیدی به آینده نمیبینند. مرجعی که متاسفانه برای مقایسه به آن رجوع میکنند، دوران مائو است.»
شنگ گفت در نظام دولتی دوران مائو، مقامها تا حد زیادی توزیع مواد غذایی، پوشاک، مسکن و نیازهای روزمره ساکنان شهرها را کنترل میکردند و این امر به توزیع نسبتا برابر فقر منجر شده بود؛ وضعیتی که برخی اکنون با توجه به شکاف طبقاتی گسترده امروز، با حس نوستالژی به آن نگاه میکنند.
او گفت: «مردم چین [تحت حاکمیت حزب کمونیست چین] توان حرکت به جلو را ندارند، بنابراین اکنون تنها راه خروج، نگاه کردن به گذشته است. این دقیقا وضعیتی است که شی جینپینگ به وجود آورده است.»
شنگ هشدار داد: «افراد زیادی برای ادای احترام به زادگاه مائو تسهتونگ سفر میکنند. این پدیدهای عمیقا ناراحتکننده است.»
او گفت مائو یکی از جنایتکارترین چهرههای تاریخ بشر بود. «حکومت او به بزرگترین مقیاس و بیشترین شمار تلفات انسانی ثبتشده منجر شد. با این حال، همچنان افراد زیادی او را میپرستند و تحسین میکنند. البته در یک محیط تمامیتخواه، تفکر اکثریت قاطع مردم در محدودههایی محصور شده است که حزب کمونیست چین تعیین میکند.»
فنگ گفت استفاده جوانان چینی از مائو برای انتقاد از چین معاصر تحت حاکمیت حزب کمونیست چین، انتخابی تاسفبار است.
او گفت: «بسیاری از اعتراضات در چین سرکوب شدهاند. حزب کمونیست چین از اینترنت، نظام اعتبار اجتماعی و انواع ابزارهای دیجیتال برای کنترل مردم چین بهطور کامل استفاده میکند.»
او افزود: «مردم چون قادر به شکل دادن مقاومتی موثر نیستند، به مائو روی میآورند و از سخنان خود مائو تسهتونگ برای انتقاد از رهبری کنونی شی جینپینگ استفاده میکنند.»
