مطالعه ۹۰ هزار کودک و نوجوان هلندی نشان داد که مصرف داروهای ضدروانپریشی حتی در کوتاهمدت خطر ابتلا به دیابت نوع دو را افزایش میدهد. این مسئله بهویژه در دختران نوجوان مشهود است.
مطالعه پژوهشگران نشان داد که مصرف داروهای ضدروانپریشی در کودکان و نوجوانان هلندی به خطر ابتلا به دیابت نوع دو دامن میزند.
این داروها گاهی برای رفع مشکلاتی تجویز میشوند که موارد مصرف آنها بهطور رسمی تأیید نشده است. برای نمونه، میتوان به تحریکپذیری مرتبط با اختلال طیف اوتیسم، اختلال کمتوجهی-بیشفعالی، اضطراب و مشکلات خواب اشاره کرد.
پژوهشها نشان میدهند حدود ۶۰ درصد تا بیش از ۸۰ درصد از نسخههای مربوط به داروهای ضدروانپریشی، که برای افراد زیر سن قانونی تجویز میشوند، برای درمان مشکلاتی در نظر گرفته شدهاند که موارد مصرف آنها مورد تأیید نیستند.
یافتهها نشان میدهند که مصرف کوتاهمدت این داروها به احتمال ابتلا به دیابت نوع دو دامن میزند؛ عارضهای که بیش از ۳۴ میلیون بزرگسال آمریکایی را درگیر کرده و شیوع آن در میان جوانان سیر صعودی دارد.
افزایش خطر با ادامه مصرف
پژوهشگران در این مطالعه، که در ماه ژوئیه در نشریه شبکه آزاد جاما منتشر شد، سوابق پزشکی حدود ۹۰ هزار کودک و نوجوان را طی چند سال بررسی کردند و احتمال ابتلا به دیابت را قبل و بعد از آغاز مصرف داروهای ضدروانپریشی مورد مقایسه قرار دادند. آنها دریافتند که حتی مصرف کوتاهمدت این داروها هم با افزایش قابلتوجه احتمال ابتلا به دیابت نوع دو ارتباط دارد.
خطر ابتلا به دیابت با ادامه مصرف داروها افزایش مییابد؛ بهطوریکه موارد ابتلای سالانه از حدود ۲.۵ مورد بهازای هر ۱۰ هزار مصرفکننده در سال نخست، بعد از پنج سال به بیش از ۹ مورد بهازای هر ۱۰ هزار مصرفکننده رسید که از افزایش تقریباً چهاربرابری حکایت دارد.
دختران و نوجوانان ۱۳ تا ۱۹ ساله در مقایسه با پسران و کودکان کمسنوسال از نظر ابتلا به دیابت با خطر بیشتری دستبهگریبان بودند. پژوهشگران داوطلبان را به لحاظ جنسیت و تفاوت سنی تفکیک نکرده بودند.
حتی بیمارانی که فقط در سال نخست دارو مصرف کرده بودند، در سالهای آتی با افزایش خطر ابتلا به دیابت مواجه شدند که نشان میدهد تأثیر دارو به مصرف طولانیمدت محدود نمیشود. یافتههای حاضر با پژوهشهای قبلی همخوانی دارند و هردو نشان میدهند که احتمال ابتلا به دیابت نوع دو در جوانانی که داروی ضدروانپریشی مصرف میکنند، دو تا سهبرابر بیشتر از جوانانی است که اهل این داروها نیستند.
پژوهشهای قبلی نشان میدهند که سطح خطر برای همه یکسان نیست و برخی از داروها خطرات متابولیکی متفاوتی دارند:
الانزاپین (زیپرکسا) بهعنوان دارویی شناخته میشود که بیشترین خطر را برای افراد زیر سن قانونی دارد. این دارو باعث افزایش شدید چربی بدن و افزایش سریع وزن میشود و حساسیت بدن به انسولین را بهشدت کاهش میدهد.
کلوزاپین (کلوزاریل) بهندرت برای افراد زیر سن قانونی تجویز میشود، اما بهاندازه الانزاپین باعث ایجاد تغییرات متابولیکی، افزایش سریع وزن و ابتلا به دیابت میشود.
چرا داروهای ضدروانپریشی به خطر ابتلا به دیابت دامن میزنند؟
افزایش سریع و قابلتوجه وزن بدن که در پی افزایش فعالیت برخی از گیرندههای مغز و بافتهای اطراف آنها رخ میدهد، دو دلیل اصلی افزایش خطر ابتلا به دیابت نوع دو بر اثر مصرف داروهای ضدروانپریشی هستند.
دکتر وینای سارانگا، روانپزشک و بنیانگذار مؤسسه ادونسد نوروهلث در کارولینای شمالی، که نقشی در این مطالعه نداشت، میگوید: «داروهای ضدروانپریشی میتوانند سوختوساز بدن را به چند طریق مختلف مختل کنند که برخی با افزایش وزن مرتبط هستند و برخی دیگر کاری با وزن بیماران ندارند.»
عملکرد برخی از داروهای ضدروانپریشی با گیرندههای هیپوتالاموس مغز- ناحیهای که وظیفه تنظیم گرسنگی و مصرف انرژی را برعهده دارد- تداخل دارد. مختلشدن این گیرندهها باعث میل شدید به غذا میشود، احساس سیری را کاهش میدهد و سوختوساز بدن را به حداقل میرساند؛ عواملی که باعث افزایش سریع وزن شده و به خطر ابتلا به دیابت دامن میزنند.
حتی اگر وزنتان بالا نرود، ممکن است با افزایش قند خون مواجه شوید. این داروها گیرنده ام۳ را در سلولهای انسولینسازِ لوزالمعده مهار میکنند و میزان ترشح انسولین بعد از صرف غذا را به حداقل میرسانند. این داروها همچنین روند پیامرسانی کبد را مختل میکنند و باعث میشوند که کبد ذخایر قند را همچنان وارد جریان خون کند؛ حتی اگر سطح قند خون از قبل بالا باشد. از این گذشته، این داروها باعث افت توان بافتهای عضلانی در جذب قند خون میشوند.
سارانگا افزود: «برخی از داروهای ضدروانپریشی جدا از خطر ابتلا به دیابت سطح کلسترول و فشار خون را افزایش میدهند و موجب خستگی، خشکی دهان یا یبوست میشوند و بعضاً به لرزش و خشکی عضلات دامن میزنند. برخی از بیماران هم با اختلالات هورمونی مواجه میشوند.»
سارانگا به اپک تایمز گفت: «وقتی پای کودکان و نوجوانان در میان است، عوارض جانبی بهویژه مایه نگرانی هستند. کودکان ممکن است در معرض خطراتی قرار بگیرند که سالها ادامه پیدا کند. همیشه باید این پرسش را مطرح کنیم که آیا فواید دارو به خطرات آن میچربند یا خیر.»
ارزیابی خطرات و فواید
سارانگا تأکید کرد که داروهای ضدروانپریشی در موارد لازم نقش بسزایی در درمان کودکان و نوجوانان دارند. او گفت: «این داروها در درمان اختلالات روانپریشی، اختلال دوقطبی شدید و علائم رفتاری حاد بسیار ارزشمند هستند.»
اگر علائم خفیفتر باشند و داروها در شرایطی تجویز شوند که گزینههای درمانی ایمنتری در دسترس باشد، محاسبات ما دستخوش تغییر خواهد شد. سارانگا افزود: «قبل از آنکه این داروها را برای رفع اضطراب یا بیخوابی تجویز کنیم، باید فهرست بلندبالای داروهای اصلی را امتحان کنیم.»
کفه ترازوی خطرات و فواید درمان باید برای تمام بیماران متعادل باشد. اگر بیمار جوان ما با یک عارضه جدی دستبهگریبان باشد و داروی ضدروانپریشی باعث بهبود عملکرد یا ایمنی او شود، فواید دارو «قطعاً» به خطرات آن میچربند.
داروهای جایگزین با موارد مصرف غیررسمی
سارانگا میگوید قبل از آنکه به دارو متوسل شوید، باید علت بروز علائم را پیدا کنید.
او گفت: «باید دید آیا کودک واقعاً اختلال اضطرابی دارد یا ممکن است بهدلیل شرایط خاص خانه یا مدرسه دچار اضطراب شده باشد؟ این مسئله در مورد تحریکپذیری و بیخوابی هم صدق میکند.»
سارانگا افزود: «علائم کودک ممکن است نتیجه مشکلی باشند که ارتباطی با سلامتی او ندارد. برای نمونه، شاید کودک خواب کافی نداشته باشد. از این گذشته، علائم کودک ممکن است نشانه طیف گسترده مشکلات جسمانی و روانی باشند.»
او گفت: «باید ببینیم بیمار با چه مشکلی دستبهگریبان است و علت اصلی را شناسایی کنیم.»
سارانگا افزود: «وقتی علل احتمالی را یکی پس از دیگری کنار میگذارید، میتوانید سراغ درمان بروید. درمان بیخوابی با رعایت بهداشت خواب و رفتاردرمانی انجام میگیرد. برای رفع اضطراب بهتر است قبل از شروع دارو از درمان شناختیرفتاری کمک بگیرید.»
سارانگا گفت: «اگر علائم متوسط یا حاد هستند، باید همزمان از درمان شناختیرفتاری و دارو کمک بگیرید؛ زیرا مصرف دارو اثربخشی درمان را دوچندان میکند.»
