کبد فقط به غذایی که میخورید واکنش نشان نمیدهد. نتایج یک پژوهش گسترده نشان داده که ساعت غذا خوردن بر خطر ابتلا به بیماریهای کبدی اثر میگذارد.
در این پژوهش، نزدیک به ۲۰۰ هزار بزرگسال آمریکایی بهمدت ۱۶ سال تحت نظر بودند. پژوهشگران نشان دادند افرادی که در ساعات پایانی شب غذا میخوردند، ۳۶ درصد بیشتر در معرض ابتلا به کبد چرب و ۲۸ درصد بیشتر در معرض ابتلا به سیروز کبدی قرار داشتند؛ عارضهای که در مراحل پیشرفته با زخمشدن و تخریب بافت کبد همراه است. البته این پژوهش ثابت نمیکند که عادت غذا خوردن در ساعات پایانی شب علت بروز این بیماریها باشد.
یافتههای پژوهشی
پژوهشگران در این پژوهش که در نشریه تخصصی گوارش بالینی و بیماریهای کبدی منتشر شد، دادههای سه مطالعه بلندمدت را بررسی کردند: مطالعه سلامت پرستاران، مطالعه دوم سلامت پرستاران و مطالعه پیگیری متخصصان حوزه سلامت.
هیچیک از داوطلبان در ابتدای پژوهش سابقه بیماری کبدی نداشتند. ۷۸ درصد از داوطلبان زن بودند و بهطور میانگین ۵۹ سال داشتند. همچنین ۲۲ درصد از آنها با چاقی و ۵ درصد با دیابت دستبهگریبان بودند. داوطلبان هر ۲ تا ۴ سال یکبار به پرسشنامهای درباره رژیم غذایی و سبک زندگی خود پاسخ میدادند.
پژوهشگران بر سه عادت غذایی تمرکز کردند: غذا خوردن در فاصله زمانی بین شام و خواب یا پس از زمان خواب، حذف صبحانه و دفعات غذا خوردن در طول روز. پژوهشگران زمان غذا خوردن داوطلبان را ثبت کردند، اما نمیدانستند آنها میانوعده مصرف میکردند یا یک وعده غذایی کامل میخوردند و چه مقدار غذا مصرف میکردند. پژوهشگران بررسی کردند که کدامیک از داوطلبان در طول پژوهش به بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال عملکرد متابولیک یا سیروز کبدی مبتلا شدند.
بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال عملکرد متابولیک، که بهعنوان بیماری کبد چرب غیرالکلی هم شناخته میشود، زمانی بروز میکند که چربی مازاد در کبد انباشته شود؛ بهویژه در افرادی که با عوامل خطر متابولیکی مانند چاقی یا دیابت نوع دو دستوپنجه نرم میکنند. این بیماری در برخی افراد به التهاب و زخمشدن بافت کبد میانجامد و درنهایت به سیروز منتهی میشود؛ عارضهای که عملکرد طبیعی کبد را مختل میکند.
ارتباط میان غذا خوردن در ساعات پایانی شب و بیماری کبدی حتی پس از در نظر گرفتن عواملی مانند سن، شاخص توده بدنی، میزان کالری دریافتی، دیابت، مصرف الکل، فعالیت بدنی و کیفیت رژیم غذایی همچنان پابرجا بود. از اینرو، این ارتباط را نمیتوان صرفاً با وزن بیشتر یا مصرف کالری بالاتر در افرادی که دیرتر غذا میخورند، توضیح داد.
پژوهشگران برای اطمینان بیشتر دو بررسی تکمیلی انجام دادند.
آنها ابتدا شیفتهای کاری چرخشی شبانه را در محاسبات خود لحاظ کردند. این برنامه کاری میتواند الگوی غذا خوردن و سوختوساز بدن را مختل کند. ارتباط میان غذا خوردن در ساعات پایانی شب و بیماری کبد چرب پابرجا ماند، اما میزان خطر سیروز از ۲۸ درصد به ۴۹ درصد افزایش یافت. این نشان میدهد که خطر بیماری کبدی در شیفت کاری شبانه خلاصه نمیشود.
پژوهشگران همچنین این احتمال را بررسی کردند که شاید بعضیها از قبل بیماری کبدی داشته و از بیماری خود بیخبر باشند و به همین دلیل رژیم غذایی خود را تغییر داده باشند. از اینرو، افرادی را که طی چهار سال نخست دوره پیگیری به بیماری کبدی مبتلا شده بودند، از مطالعه کنار گذاشتند. با اینحال، نتایج به قوت خود باقی بود.
دکتر رابرت ویلچانسکی، متخصص کبد و پیوند عضو در دانشگاه علوم و بهداشت اورگن و نویسنده مسئول این پژوهش، به اپک تایمز گفت: «این یافتهها با نتایج پژوهشهای پیشین درباره افراد مبتلا به چاقی و سندرم متابولیک همخوانی دارد.»
بررسی دیگر عوامل خطر نشان داد که حذف صبحانه ارتباط چندانی با بیماریهای کبدی نداشت. نتیجه مربوط به دفعات غذا خوردن هم مبهم بود. افرادی که فقط ۱ یا ۲ مرتبه در روز غذا میخوردند، در مقایسه با افرادی که ۳ وعده غذایی داشتند، بیشتر در معرض خطر ابتلا به سیروز بودند.
با اینحال، ارتباط میان دفعات غذا خوردن و سیروز از نظر آماری درخور توجه نبود. این نشان میدهد که شاید الگوی مشاهدهشده تصادفی باشد و نباید آن را قطعی و قابل اتکا بدانیم.
چرا زمان غذا خوردن اهمیت دارد؟
یکی از مهمترین دلایل به ساعت زیستی بدن مربوط میشود.
اندرو مکهیل، دانشیار دانشگاه علوم و بهداشت اورگن و مدیر آزمایشگاه خواب، کرونوبیولوژی و سلامت این دانشگاه و از نویسندگان پژوهش، به اپک تایمز گفت: «ساعت زیستی بدن، ما را برای غذا خوردن و ورزش در طول روز و خوابیدن و فستینگ در طول شب آماده میکند.»
ساعت زیستی بدن بر نحوه پردازش غذا پس از تاریکشدن هوا اثر میگذارد. مکهیل در اینباره گفت: «وقتی شبها بیدار میمانید و غذا میخورید، بدن در مقایسه با زمانی که همان غذا را در طول روز میل میکنید، کالری بسیار کمتری میسوزاند. از اینرو، کالریهای اضافی در بدن انباشته میشوند.»
مکهیل میگوید کبد بیش از سایر اندامها از این ناهماهنگی آسیب میبیند. برخلاف ساعت اصلی مغز که عمدتاً به نور حساس است، ساعت زیستی کبد تحت تأثیر مواد مغذی و هورمونهایی مانند انسولین قرار دارد؛ هورمونهایی که پس از غذا خوردن در بدن ترشح میشوند.
او توضیح داد: «وقتی غذا میخوریم، مواد مغذی وارد بدن میشوند و ممکن است ساعت زیستی کبد را مختل کنند، زیرا کبد را به پردازش غذا وامیدارند. این وضعیت باعث ناهماهنگی ساعت زیستی مغز و ساعت زیستی کبد میشود.»
این مسئله در مورد بیماری کبد چرب حائز اهمیت است؛ عارضهای که ارتباط تنگاتنگی با نحوه پاسخگویی بدن به انسولین و نحوه پردازش چربی دارد.
غذا خوردن در ساعات پایانی شب ممکن است با مختل کردن روند پردازش مواد مغذی، باعث تجمع بیشتر چربی در کبد شود. وقتی انسولین بهدرستی عمل نمیکند، اسیدهای چرب بیشتری وارد کبد میشوند و کبد هم کربوهیدراتهای دریافتی را به چربی تبدیل میکند.
نتایج یک پژوهش نشان داد افرادی که به بیماری کبد چرب مبتلا بودند، در مقایسه با افراد چاقی که کبد چرب نداشتند، در طول شب مقاومت بیشتری به انسولین داشتند، گلوکز بیشتری در کبدشان تولید میشد و چربی بیشتری هم میساختند.
این نشان میدهد که پردازش قند و چربی در طول شب سازوکار متفاوتی دارد، اما ثابت نمیکند که غذا خوردن در ساعات پایانی شب علت بروز این تغییر باشد.
ساعت زیستی بدن در برابر ساعت دیواری
وقتی صحبت از زمان غذا خوردن میشود، ممکن است ساعت درونی بدن اهمیت بیشتری از ساعت دیواری خانه داشته باشد.
مکهیل و همکارانش در پژوهشهای پیشین خود به بررسی الگوی غذا خوردن ۱۱۰ دانشجو پرداختند و آنها را بهمدت ۷ روز کنترل کردند. آنها زمان غذا خوردن دانشجوها را با زمان آغاز ترشح ملاتونین مقایسه کردند؛ هورمونی که ترشح آن از آغاز شبِ زیستی بدن حکایت دارد.
مکهیل گفت: «همانطور انتظار میرفت، متوجه شدیم زمان غذا خوردن براساس زمان آغاز ترشح ملاتونین با میزان چربی بدن ارتباط دارد، اما زمان غذا خوردن براساس ساعت معمولی شبانهروز ارتباطی با میزان چربی بدن ندارد. به عبارت دیگر، غذا خوردن در زمانی که از نظر ساعت زیستی بدن شب محسوب میشود، با افزایش میزان چربی بدن ارتباط داشت. اما خوردن غذای دیرهنگام براساس ساعت معمولی شبانهروز ارتباطی با میزان چربی بدن نداشت.
پژوهشگران پیشتر میزان چربی بدن را بررسی کرده بودند و توجهی به بیماریهای کبدی نداشتند. آنها در پژوهش اخیر هم به ساعت زیستی بدن داوطلبان توجه نداشتند، اما مکهیل امیدوار است که این موضوع در تحقیقات آتی مورد بررسی قرار بگیرد.
زمان غذا خوردن چه تأثیری بر سلامتی دارد؟
پژوهشگران میگویند هنوز برای ارائه توصیههای بالینی زود است. با اینحال، مکهیل به افرادی که قصد دارند عادتهای غذایی خود را اصلاح کنند، توصیه میکند درصورت امکان ۲ تا ۴ ساعت پیش از زمان خواب از غذا خوردن پرهیز کنند.
این پژوهش نشان نمیدهد که تغییر زمان غذا خوردن میتواند از ابتلا به بیماریهای کبدی پیشگیری کند.
این مسئله بهویژه درباره شبکارها اهمیت دارد، زیرا برنامه غذا خوردن و خوابیدن آنها ممکن است با ساعت زیستی بدنشان در تضاد باشد. مکهیل میگوید: «نمیدانیم این افراد برای محافظت از سلامت کبد خود باید از چه ساعتی از غذا خوردن پرهیز کنند یا چگونه عادتهای غذایی خود را تغییر دهند.»
با اینحال، پژوهشگران دانشگاه علوم و بهداشت اورگن این یافتهها را نقطه شروع یک مطالعه بالینی جدید میدانند تا مشخص شود که آیا ایجاد تغییرات جزئی در ساعت صرف غذا به حفظ سلامت کبد کمک میکند یا تأثیری ندارد.

















