رژیم کتوژنیک ممکن است اختلالات متابولیک مرتبط با بیماریهای روانی و عوارض داروهای مرتبط با این امراض را برطرف کند.
افراد مبتلا به بیماریهای حاد روانی بهطور میانگین ۱۰ تا ۲۵ سال زودتر از دیگران از دنیا میروند که ربطی به خودکشی ندارد و بر اثر بیماریهای قلبی، دیابت و اختلالات متابولیک رخ میدهد. پژوهشگران میگویند رژیم کتوژنیک در این موارد نویدبخش ظاهر شده است.
رژیم کتوژنیک که باعث میشود بدن سوخت مورد نیاز خود را بهجای گلوکز از کتونهای چربی تأمین کند، از مدتها پیش برای رفع صرع مقاوم به درمان تجویز میشود. پژوهشگران زیادی در حال بررسی این موضوع هستند تا ببینند آیا راهکارهای متابولیک در افراد مبتلا به اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبی هم مفید هستند یا خیر.
یک رویکرد جدید برای درمان بیماریهای روانی
بیماریهای روانی در گذشته بهعنوان یک اختلال مغزی شناخته میشدند. اما اکنون همه میدانند که سلامت روان ارتباط تنگاتنگی با سوختوساز بدن دارد.
پژوهشهای زیادی نشان دادهاند که اختلالات متابولیک از جمله مقاومت به انسولین، التهاب مزمن، چربی خون و مختلشدن فرایند تولید انرژی در سطح سلولی، نقش بسزایی در شکلگیری و پیشرفت بیماریهای روانی دارند.
بیماریهای روانی حدود ۱.۱ میلیارد نفر را در سراسر جهان درگیر کردهاند و اغلب بر تفکر، احساس و رفتار افراد اثر میگذارند.
دکتر شبانی ستی، مؤسس کلینیک روانپزشکی متابولیک در دانشگاه استنفورد، به اپک تایمز گفت: «طب مدرن داروها و راهکارهای درمانی مختلفی ارائه کرده است، اما این گزینهها در همه افراد مؤثر نیستند. از اینرو، دانشمندان سازوکار بیماریهای روانی را مورد بازنگری قرار دادهاند.»
یکی از حوزههایی که مورد توجه قرار گرفته به عملکرد میتوکندریها مربوط میشود.
دکتر ادوارد کدی، پژوهشگر حوزه روانپزشکی متابولیک در کلینیک روانپزشکی لندن، به اپک تایمز گفت: «میتوکندریها را بهعنوان باتری سلولها در نظر بگیرید که تقریباً در تمام فعل و انفعلات بدن از واکنش به استرس گرفته تا تولید انرژی نقش حیاتی دارند.»
در بسیاری از اختلالات روانی شاهد هستیم که مغز در استفاده مؤثر از انرژی دچار مشکل میشود. کتونها منبع سوخت جایگزین را فراهم میکنند که میتواند این اختلال را تا حدی جبران کند؛ تأثیری که پیشتر در مورد صرع ثابت شده است. لازم به ذکر است که صرع از چند مسیر شیمیایی عصبی مشترک با اختلال دوقطبی برخوردار است. بسیاری از داروهایی که برای کنترل تشنج تجویز میشوند، در تثبیت خلقوخو هم مؤثر هستند.
ارتباط بین مصرف انرژی در مغز و سلامت متابولیک اهمیت ویژهای دارد، زیرا داروهای ضدروانپریشی، با وجود اثربخشی، باعث بروز افزایش وزن، دیابت و بیماری قلبی میشوند؛ امراضی که بهنوبهخود عمر بیماران را کوتاهتر میکنند.
دکتر جولین تروکیس، متخصص دیابت و از پژوهشگران حوزه روانپزشکی متابولیک، به اپک تایمز گفت: «نگرانی از عوارض داروها باعث شده که هدف دیگری را هم دنبال کنیم و سراغ درمانهای جدید برویم تا عوارض جانبی را به حداقل برسانیم.»
تروکیس گفت رژیم کتوژنیک میتواند به درمان بیماریهای روانی ناشی از اختلالات متابولیک و عوارض متابولیکی داروها کمک کند.
چیزی که پژوهشها نشان میدهند
داوطلبان مبتلا به اسکیزوفرنی یا اختلال دوقطبی که مشکلات متابولیک هم داشتند، در مطالعه آزمایشی چهارماهه پژوهشگران دانشگاه استنفورد از رژیم کتوژنیک استفاده کردند. مصرف کربوهیدرات در این رژیم غذایی بدون احتساب فیبر به حدود ۲۰ گرم در روز محدود شد. داوطلبان همچنین چند دستور غذایی دریافت کردند و دائماً تحت نظر بودند.
علائم روانی داوطلبان مبتلا به اسکیزوفرنی براساس پرسشنامه ارزیابی علائم روانی بهطور میانگین ۳۲ درصد بهبود یافت. مبتلایان به اختلال دوقطبی هم ۶۹ درصد بهبود پیدا کردند. بهطور کلی، همه افرادی که رژیم کتو را رعایت کرده بودند، بهبود یافته و یا درحال بهبودی بودند. نرخ بهبود بیماران اسکیزوفرنی از ۳۸ درصد در ابتدای مطالعه به ۸۱ درصد افزایش یافت.
داوطلبان همچنین از نظر وزن، فشار خون، چربی و دیگر شاخصهای متابولیک بهبود یافتند.
در یک تحلیل گذشتهنگر که با حضور ۳۱ بزرگسال مبتلا به بیماریهای حاد روانی مقاوم به درمان اعم از افسردگی، اختلال دوقطبی و اختلال اسکیزوافکتیو انجام گرفت، داوطلبان علاوه بر بستری در بیمارستان از رژیم کتوژنیک استفاده کردند.
مقیاس درجهبندی افسردگی همیلتون، که برای سنجش شدت افسردگی به کار میرود، از سطح حاد به سطح بهبودی کامل رسید. مقیاس درجهبندی مونتگومری-آسبرگ که برای بررسی علائم خلقی مورد استفاده قرار میگیرد، از سطح متوسط به سطح خفیف تنزل یافت. در بیماران مبتلا به اختلال اسکیزوافکتیو، که ترکیبی از علائم اسکیزوفرنی و دورههای اختلال خلقی است، شدت توهم، هذیانگویی و انزوای اجتماعی از سطح حاد به سطح خفیف کاهش پیدا کرد.
به نظر میرسد که پایبندی به رژیم غذایی اهمیت زیادی داشته باشد، زیرا مغز درصورت دریافت بیوقفه کتونها بهتر عمل میکند تا اینکه بهطور مقطعی کتون دریافت کند.
در مطالعه آزمایشی استنفورد، ۹۱ درصد از داوطلبانی که به رژیم کتو پایبند بودند و در ۸۰ تا ۱۰۰ درصد از مواقع در حالت کتوز قرار داشتند، با بهبود قابلتوجه علائم بیماری روانی خود مواجه شدند. در مقابل، تنها ۵۰ درصد از افرادی که تا حدی به رژیم کتو پایبند بودند و در ۵۰ تا ۷۹ درصد از مواقع در حالت کتوز قرار داشتند، با بهبود علائم مواجه شدند.
ستی گفت رژیم کتوژنیک در درمان اختلال دوقطبی و اسکیزوفرنی نویدبخش ظاهر شده است، اما تأثیر آن در هرکسی متفاوت است. این رژیم همچنان بهعنوان راهکار بهبود صرع مقاوم به درمان شناخته میشود، اما برای درمان آلزایمر و پارکینسون و اختلالات متابولیک مانند دیابت نوع دو هم مورد توجه قرار دارد.
عملکرد مغز در رژیم کتو
غذا خوردن طبق رژیم کتو چه تأثیری بر مغز میگذارد؟
مغز در بیشتر مواقع از گلوکز، که با خوردن کربوهیدرات تأمین میشود، بهعنوان سوخت استفاده میکند. وقتی مصرف کربوهیدرات کاهش مییابد، بدن شروع به چربیسوزی کرده و مولکولهایی به نام کتون تولید میکند. اجسام کتونی سوخت جایگزین مغز را تأمین میکنند و باعث تثبیت فعالیت مغز و کاهش تحریکپذیری میشوند.
کتونها همچنین از دستگاه عصبی محافظت میکنند و باعث کاهش التهاب و تنش اکسایشی میشوند.
وقتی منبع سوخت مغز از گلوکز به کتونها تغییر میکند، اختلال عملکرد میتوکندریها جبران شده و از آسیب بیشتر جلوگیری میشود.
کتونها در شرایط خاص سوخت مؤثری هستند و نسبت به گلوکز آسیبهای اکسایشی کمتری ایجاد میکنند. این تفاوت در بدن افراد سالم به چشم نمیآید، اما زمانی که سوختوساز گلوکز مختل شده یا مغز تحت فشار متابولیک قرار میگیرد، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
رژیم کتو برای چه کسانی نامناسب است؟
رژیم کتوژنیک برای طیف وسیعی از افراد و بیماریها مفید عمل میکند، اما برای همه مناسب نیست.
تروکیس گفت افرادی که دچار اختلالات متابولیک نادر هستند و نمیتوانند چربی را به شکل مؤثر به انرژی تبدیل کنند، باید از این رژیم پرهیز کنند. رژیم کتو وضع این افراد را بدتر میکند.
او افزود: «افرادی که بهطور ارثی کلسترول بالا دارند، باید احتیاط بیشتری به خرج دهند؛ زیرا سطح الدیال این افراد بیش از حد طبیعی بوده و واکنش چربی خون آنها به رژیم کتوژنیک متغیر است. همچنین در بیماریهایی مانند پانکراتیت حاد، نارسایی شدید کبد و بیماری پیشرفته کلیوی، مصرف بالای چربی میتواند خطرآفرین باشد.»
رژیم کتو با برخی از داروها از جمله داروهای ضدروانپریشی و داروهای دیابت تداخل دارد و ممکن است بیمار به دوز اختصاصی و تغییرات شخصی نیاز داشته باشد.
خانمهای باردار و مادران شیرده، کودکان و افراد مبتلا به دیابت نوع یک هم نمیتوانند از این رژیم استفاده کنند. تروکیس افزود که افراد مبتلا به بیماری قلبی، بهویژه کسانی که چربی زیادی مصرف میکنند، باید با احتیاط بیشتری سراغ این رژیم بروند.
از کجا شروع کنیم؟
پرسش بعدی این است که چطور میتوانیم رژیم کتوژنیک را به شکل عملی و پایدار شروع کنیم.
رژیم کتوژنیک کلاسیک معمولاً از نسبت چهار به یک پیروی میکند که یعنی وزن چربی دریافتی باید چهار برابر مجموع پروتئین و کربوهیدرات باشد.
این امر مستلزم آن است که منابع طبیعی چربی مانند آووکادو، روغن زیتون، روغن نارگیل، کره، روغن حیوانی، چربی خوک، بادام، گردو، دانه چیا و بذر کتان را در اولویت قرار دهید.
کرولاین سوزی، متخصص تغذیه، به اپک تایمز گفت: «باید در حد اعتدال پروتئین مصرف کنید تا عضلاتتان حفظ شوند. از مصرف بیشازحد پروتئین پرهیز کنید، زیرا ممکن است به گلوکز تبدیل شود. گوشتهای پرچرب، مرغ، ماهی بهویژه سالمون، ماهی خالخالی و ساردین، تخممرغ و لبنیات پرچرب مانند پنیر و ماست یونانی، رایجترین منابع پروتئین در رژیم کتوژنیک هستند.
مصرف کربوهیدرات معمولاً حداقلی و حدود ۲۰ تا ۵۰ گرم کربوهیدرات خالص در روز است که باید عمدتاً از سبزیجات کمکربوهیدرات مانند سبزیجات برگدار، بروکلی، گلکلم، کدو خورشتی، مارچوبه و فلفل تأمین شود. همچنین میتوانید در حد ناچیز از میوههای کمقند مانند انواع توت استفاده کنید. سوزی افزود که نوشیدنیهای بدون قند مانند چای، قهوه و آب هم در رژیم کتو مورد استفاده قرار میگیرند.
مهمترین مسئله، ایمنی است؛ بهویژه زمانی که رژیم کتو با اهداف درمانی در دستور کار قرار میگیرد. ستی گفت عوارض اولیه رژیم کتو که به آن «آنفلوآنزای کتو» میگویند، شامل خستگی، سردرد و تحریکپذیری است که در مرحله سازگاری با رژیم ظاهر میشوند. این علائم معمولاً خفیف و موقتی هستند و با کاهش تدریجی کربوهیدرات، نوشیدن آب کافی، تنظیم الکترولیتها و مصرف سبزیجات کمکربوهیدرات و سرشار از فیبر تسکین پیدا میکنند.
نکاتی هم در رابطه با تغذیه بیماران وجود دارد. سوزی گفت محدود کردن میوهها، غلات کامل و حبوبات ممکن است دریافت برخی از مواد مغذی را به حداقل برساند و در بلندمدت به خطر سوءتغذیه دامن بزند؛ بهویژه اگر برنامهریزی دقیقی برای این کار نداشته باشید. مصرف فیبر اندک هم میتواند باعث بروز یبوست و ناراحتیهای گوارشی شود.
نظارت مداوم پزشکی، تغییرات شخصیسازیشده و پشتیبانی هدفمند به بهبود ایمنی و پایداری بلندمدت رژیم کتو کمک میکند. تروکیس توصیه کرد افرادی که قصد شروع رژیم کتوژنیک را دارند، بهتر است با پزشکشان درباره موارد منع مصرف مشورت کنند و رژیم را زیر نظر متخصص تغذیه شروع کنند.
تروکیس گفت: «مدتزمان ایدهآل رژیم کتو در هرکسی متفاوت است. برخی از بیماران ممکن است از رژیم طولانیمدت سود ببرند و برخی دیگر به مرور زمان به رژیمهای منعطفتر روی بیاورند.»
ستی، که رهبری مطالعه آزمایشی استنفورد را برعهده داشت، گفت: «برای اثبات اثربخشی این رژیم درمانی به پژوهشهای بیشتری نیاز داریم. با اینحال، نتایج نویدبخش بودهاند.»
پژوهشگران پس از اتمام مطالعه با داوطلبان مصاحبه کردند و یکی از آنها گفت: «این رژیم واقعاً میتواند جان خیلیها را نجات دهد. زندگی من را که نجات داد.»
