تغییرات مغز مدتها پیش از بروز علائم شناختی یا رفتاری شروع میشوند.
بیماری آلزایمر یک اختلال پیشرونده عصبی است که بهتدریج حافظه، مهارت تفکر و توانایی انجام کارهای روزمره را از بین میبرد. این عارضه بهعنوان شایعترین بیماری زوال عصبی شناخته میشود. آلزایمر یک بیماری برگشتناپذیر و مهلک است.
آلزایمر معمولاً بدون علامت شروع میشود و سالها پیش از تشخیص پزشک در قالب اشتباهات روزمره بروز پیدا میکند و بهسادگی نادیده گرفته میشود.
در قسمت اول درباره نشانهها و علائم اولیه این بیماری و نیز علل و راههای تشخیص آن پرداخته شد و در این قسمت به روشهای درمان آن میپردازیم.
روشهای درمان بیماری آلزایمر
بیماری آلزایمر درمان قطعی ندارد. از اینرو، درمان بر جلوگیری از روند پیشرفت بیماری، مدیریت علائم و اصلاح محیط خانه جهت تسهیل فعالیتهای روزمره تمرکز دارد.
۱. داروها
داروهای آلزایمر با هدف کاهش سطح پروتئین آمیلوئید بتا در مغز و کمک به مدیریت مشکلات رفتاری تجویز میشوند. البته تأثیر کلی داروها ناچیز و بعضاً از نظر ایمنی و اثربخشی مورد تردید است. پزشکان معمولاً درمان آلزایمر را با داروهای سبک آغاز میکنند و دوز دارو را بهتدریج با توجه به توان بیمار افزایش میدهند.
داروهای آلزایمر خفیف تا متوسط
داروهای مورد استفاده در مراحل اولیه بیماری به تثبیت حافظه و تفکر و انجام کارهای روزمره کمک میکنند.
- مهارکنندههای کولیناستراز: این داروها با جلوگیری از تجزیه استیلکولین- ناقل عصبی که ارتباط نورونها را تقویت میکند- به کنترل علائم شناختی و رفتاری کمک میکنند، اما اثربخشی آنها با پیشرفت بیماری کاهش مییابد. برای نمونه میتوان به گالانتامین، ریواستیگمین، بنزگالانتامین و دونپزیل اشاره کرد.
- داروهای ایمنیدرمانی: این داروها پروتئین آمیلوئید بتا را هدف میگیرند تا مقدار پلاکهای مغزی کاهش یابد. این داروها در مراحل اولیه بیماری باعث کاهش سرعت افت عملکرد شناختی شده و سطح پروتئین آمیلوئید را به حداقل میرسانند. برای نمونه میتوان به لکانمب و دونانمب هستند.
داروهای آلزایمر متوسط تا پیشرفته
داروهای مورد استفاده در مراحل پیشرفته بیماری بر کاهش علائم و حفظ کیفیت زندگی تمرکز دارند.
- ممانتین: این دارو باعث کاهش علائم شده و به بیماران کمک میکند که تا مدتها به انجام فعالیتهای روزمره مانند استفاده از توالت ادامه دهند. ممانتین فعالیت گلوتامات را تنظیم میکند که افزایش آن میتواند به سلولهای مغزی آسیب بزند. این دارو بعضاً به همراه مهارکنندههای کولیناستراز مصرف میشود.
- برکسپیپرازول: تأثیر این داروی ضدروانپریشی در مدیریت نابسامانیهای مرتبط با آلزایمر مورد تأیید قرار گرفته است.
داروهایی که باید در مصرف آنها احتیاط کنید
داروهای زیر تنها پس از بررسی ریسک و عوارض جانبی از سوی پزشک، و درصورت مؤثر نبودن گزینههای غیردارویی ایمن، تحت نظارت دقیق بیمار و پرستار مصرف میشوند.
- داروهای خواب: معمولاً از این داروها اجتناب کنید، زیرا باعث پریشانی و افزایش خطر زمینخوردن میشوند.
- داروهای ضد اضطراب: بعضی از داروها مانند بنزودیازپینها باعث خوابآلودگی، سرگیجه، زمینخوردن و افزایش سرگیجه میشوند.
- داروهای ضدتشنج: ممکن است باعث خوابآلودگی، سرگیجه، تغییر خلقوخو و پریشانی شوند.
- داروهای ضدروانپریشی: برای درمان توهم، باورهای نادرست، پارانویا، پریشانی و پرخاشگری تجویز میشوند، اما ممکن است عوارض بدی داشته باشند که برای نمونه میتوان به افزایش خطر مرگومیر در سالمندان مبتلا به دمانس اشاره کرد.
۲. درمانهای شناختی
درمان شناختی شامل فعالیتها و راهکارهای ساختارمندی است که با هدف تحریک تفکر، حافظه و حل مسئله در دستور کار قرار میگیرد و از عملکرد روزمره و سلامت عاطفی حمایت میکند.
- تحریک شناختی: این درمان شامل راهکارهای بهبود حافظه، گفتار و مهارتهای حل مسئله بوده و اغلب بهصورت گروهی انجام میگیرد و بیماران را به تعامل اجتماعی تشویق میکند.
- توانبخشی شناختی: متخصص و حامی با همکاری یکدیگر راهکارهایی را جهت مدیریت کارهای روزانه تنظیم میکنند تا نقاط سالم مغز به بخشهای ضعیفتر کمک کنند و بیمار احساس موفقیت کند.
- خاطرهبازی: این راهکار بر خاطرات بلندمدت، مهارتها و تجربیات مثبت تمرکز دارد تا روحیه بیمار و سلامت روانی او تقویت شود. خاطرهبازی با استفاده از عوامل محرک مانند عکس یا موسیقی و با هدف یادآوری گذشته انجام میگیرد و باعث تشکیل یک پرونده شخصی از زندگی فرد میشود.
۳. گیاهانی که از نورونها محافظت میکنند
بعضی از گیاهان دارویی از سلامت مغز پشتیبانی میکنند و ممکن است عوامل مرتبط با آلزایمر را مهار کنند.
- آشواگاندا: ترکیب «ویتافرین ای» موجود در آشواگاندا به کاهش انباشت پروتئینهای مضر مغز و کاهش التهاب و تنش اکسایشی کمک میکند. ۴۰ فرد مبتلا به اختلال شناختی خفیف در یک کارآزمایی تصادفی کنترلشده روزانه به مدت ۶۰ روز ۲۵۰ میلیگرم عصاره آشواگاندا مصرف کردند و با بهبود حافظه و توجه مواجه شدند.
- زردچوبه: زردچوبه حاوی کورکومین است؛ ترکیبی طبیعی با خواص آنتیاکسیدانی و ضدالتهابی که از سلامت مغز پشتیبانی میکند. تحقیقات نشان میدهند که این ماده با کاهش پلاکهای مغزی و جلوگیری از انباشت پروتئینهای مضر آمیلوئید بتا جلوی روند پیشرفت آلزایمر را میگیرد.
- مریمگلی: عصاره مریمگلی از خلقوخو، عملکرد شناختی و عملکرد کولینرژیک پشتیبانی میکند. محققان در مطالعه خود به افراد مبتلا به آلزایمر خفیف تا متوسط روزانه به مدت چهار ماه ۶۰ قطره عصاره مریمگلی دادند و نتایج خوبی به دست آوردند.
۴. طب سوزنی
طب سوزنی بهویژه در مراحل اولیه با تسکین علائم و تقویت محیط میکروسکوپی مغز از عملکرد مغز بیماران آلزایمری پشتیبانی میکند. تحقیقات نشان میدهند که این راهکار از طریق کاهش انباشت آمیلوئید بتا، بهبود نوسانات پروتئین تائو و کاهش التهاب عصبی عمل میکند.
محققان در یک مطالعه مروری در سال ۲۰۱۹ با بررسی ۱۳ مطالعه نشان دادند که طب سوزنی باعث بهبود حافظه و عملکرد شناختی در بیماران آلزایمری میشود و در بسیاری از موارد مؤثرتر از راهکارهای مرسوم طب غربی عمل میکند و عوارض جانبی کمتری هم دارد. با اینحال، طب سوزنی هنوز در درمان بالینی آلزایمر کاربرد گستردهای ندارد.
۵. زنبوردرمانی
محصولات زنبور عسل به سلامت مغز بیماران آلزایمری کمک میکنند.
ژل رویال یا شاهانگبین ترکیبی است که زنبورهای کارگر تولید میکنند و غذای ملکه محسوب میشود. مطالعات پیشبالینی متعدد نشان دادهاند که این ترکیب اثرات محافظتی دارد و به تقویت حافظه کمک میکند. شاهانگبین با کمک به بقای سلولهای مغزی، کاهش التهاب و تنش اکسایشی، بهبود تنظیم انرژی و محدود کردن آسیب ناشی از پروتئینهای مضر مانند آمیلوئید بتا عمل میکند.
۶. درمانهای نوظهور
پژوهشگران در حال بررسی راهکارهای درمانی جدیدی هستند که با هدف گرفتن تغییرات زیستی زمینهای جلوی روند پیشرفت آلزایمر را میگیرند.
- درمان با لیتیوم: مطالعهای در ماه اوت نشان داد که سطح لیتیوم در قشر پیشپیشانی مغز- ناحیهای که با حافظه و تصمیمگیری سروکار دارد- در بیماران آلزایمری بالغ بر ۵۰ درصد کاهش مییابد. یک تحلیل جامع هم نشان داده که لیتیوم جلوی افت عملکرد شناختی را میگیرد و به تقویت تفکر و حافظه در افراد دچار اختلال خفیف شناختی و آلزایمر کمک میکند.
- درمان با سدیم بنزوات: این ترکیب که بهعنوان نگهدارنده مواد غذایی مورد استفاده قرار میگیرد، نشان داده که به تقویت عملکرد شناختی کمک میکند. به نظر میرسد این ترکیب با حفظ دیسرین- یک پیامرسان شیمیایی که با یادگیری و حافظه سروکار دارد- به بهبود ارتباط سلولهای مغزی کمک میکند و ممکن است تنش اکسایشی را هم که به پیشرفت آلزایمر کمک میکند به حداقل برساند.
راهکارهای طبیعی و سبک زندگی در مدیریت بیماری آلزایمر
مدیریت بیماری آلزایمر بر تعامل اجتماعی منظم، تحرک فیزیکی، تغذیه مناسب، مراقبتهای بهداشتی منظم و داشتن یک محیط آرام و هدفمند متکی است.
۱. بازی
استفاده از بازی بهعنوان یک راهبرد مداخلهای برای افراد مبتلا به دمانس با مزایای شناختی، عاطفی و اجتماعی قابلتوجهی همراه است. مطالعهای در سال ۲۰۲۲ نشان داد که پرستارها با انجام بازیهای سفارشی توانستند سطح انرژی، خلقوخو و ارتباطات اجتماعی بیماران را بهبود بخشند.
۲. موسیقی
یک مطالعه مروری سیستماتیک در سال ۲۰۲۳ با بررسی ۸ مطالعه دیگر نشان داد که موسیقیدرمانی عملکرد شناختی بیماران آلزایمری را بهبود میبخشد؛ بهویژه در مداخلاتی که خودِ بیمار هم در ساخت موسیقی مشارکت دارد. این یافتهها نشان میدهند که موسیقی میتواند یک گزینه درمانی مکمل باشد. مطالعهای در ماه ژوئیه نشان داد که پخش قطعات موتسارت عملکرد شناختی موشها را بهبود میبخشد.
۳. رقص
یک مطالعه مروری در سال ۲۰۱۹ با بررسی ۱۲ مطالعه دیگر نشان داد که رقص میتواند عملکرد فیزیکی، شناختی و تندرستی روانی بیماران آلزایمری را بهبود بخشد. بیشتر مطالعات نشان دادهاند که رقص کیفیت زندگی بیماران و عملکرد پرستاران را ارتقا داده یا جلوی روند پیشرفت بیماری را گرفته است.
۴. غذاها و رژیمهای تقویتکننده مغز
غذاهای تقویتکننده مغز از حافظه و سلامت مغز محافظت میکنند. غلات کامل و حبوبات انرژی مورد نیاز نورونها را فراهم میکنند. میوههایی مانند توت، انگور، هندوانه و آووکادو حاوی انواع آنتیاکسیدانها، رسوراترول و لیکوپن هستند که از افت عملکرد حافظه جلوگیری میکنند.
سبزیجات دارای برگ تیره و چغندر به تقویت جریان خون کمک کرده و سطح التهاب را کاهش میدهند. غذاهای دریایی و انواع صدف حاوی اسیدهای چرب امگا-۳ و ویتامین ب-۱۲ هستند که به تقویت عملکرد شناختی کمک میکنند.
مغزها و روغن زیتون چربیهای سالمی دارند که سلامت عروق را تقویت میکنند. تخم کدو، آفتابگردان و کنجد سرشار از ویتامین ئی و سایر مواد مغذی کلیدی برای سلامت مغز هستند.
کنجد حاوی تیروزین است که تولید دوپامین را افزایش میدهد و همچنین روی، ویتامین ب-۶ و منیزیم دارد که باعث افزایش هوشیاری و تیزهوشی میشوند.
رژیمهای خاصی که بیماران آلزایمری میتوانند از آنها استفاده کنند عبارتند از:
- رژیم غذایی مدیترانهای: این رژیم بر سبزیجات، میوهها، غلات کامل، حبوبات، آجیل، روغن زیتون و مصرف مکرر ماهی تأکید دارد و مصرف گوشت قرمز و غذاهای فرآوریشده را محدود میکند. از اینرو، رژیم مدیترانهای جلوی پیشرفت آلزایمر را میگیرد.
- رژیم مایند: این رژیم ترکیبی از رژیم مدیترانهای و رژیم دَش است و بر سبزیجات دارای برگ تیره، انواع توت، غلات کامل، حبوبات، مغزها، ماهی و روغن زیتون تأکید دارد، اما مصرف گوشت قرمز، شیرینی، پنیر، کره و سرخکردنیها را محدود میکند.
۵. مکملهای مغذی
بعضی از ویتامینها و مواد معدنی از سلامت مغز حمایت کرده و کمبودهای مرتبط با افت عملکرد شناختی را جبران میکنند.
- سلنیوم: تحقیقات نشان میدهند که سطح سلنیوم در افراد مبتلا به آلزایمر نسبت به سالمندان سالم پایینتر است.
- روی: آزمایشات بالینی اولیه نشان میدهند که مصرف روی به کاهش سطح عنصر مضر مس کمک کرده و عملکرد شناختی بیماران را بهبود میبخشد.
- ویتامینهای گروه ب: یک تحلیل فراگیر در سال ۲۰۲۲ با ارزیابی ۹۵ مطالعه دیگر نشان داد که مکملهای ویتامین ب سرعت افت عملکرد شناختی را کند میکنند.
۶. تمرینات هوازی و مقاومتی
فعالیت بدنی منظم از جمله پیادهروی، باغبانی، آشپزی یا ورزش میتواند جلوی افت عملکرد شناختی را بگیرد و پیشرفت دمانس را به تأخیر بیاندازد.
ترکیب تمرینات هوازی و مقاومتی با فعالیتهای روزمره مانند پیادهروی، رقص و باغبانی به تقویت سلامت مغز و تندرستی کمک میکند. دستکم ۵ روز در هفته و هر روز ۳۰ دقیقه به خودتان حرکت دهید تا از گردش خون بهینه و سلامت مغزی برخوردار باشید.
۷. خواب کافی
خواب عمیق و ترمیمکننده با حرکات آرام چشم از مغز در برابر آمیلوئید بتا محافظت میکند. تحقیقات نشان میدهند که پیشرفت آلزایمر با چرخه شبانهروزی بدن ارتباط مستقیم دارد؛ همان ساعت داخلی بدن که خواب، بیداری و سایر چرخههای روزانه را کنترل میکند. چرخه شبانهروزی فعالیت حدود نیمی از ۸۲ ژن مرتبط با خطر آلزایمر را تنظیم میکند.
۸. مدیتیشن
مدیتیشن از سلامت مغز حمایت میکند و در پیشگیری یا حتی احیای عملکرد شناختی مؤثر است. تحقیقات نشان میدهند افرادی که مدیتیشن میکنند، کمتر دچار آتروفی هیپوکامپ- کاهش اندازه هیپوکامپ مغز که با حافظه، یادگیری و جهتیابی سروکار دارد- میشوند و کمتر احساس تنهایی و انزوا میکنند که با افزایش خطر آلزایمر ارتباط مستقیم دارد. مدیتیشن همچنین خواب بیماران را بهبود میبخشد، فشار خون را کاهش میدهد، خطر بیماریهای قلبیعروقی را به حداقل میرساند و از سلامت کلی مغز و بدن حمایت میکند.
۹. رایحهدرمانی
در رایحهدرمانی از استنشاق یا استعمال پوستی روغنهای گیاهی استفاده میشود. این راهکار درمانی به تقویت تفکر و حافظه بیماران آلزایمری کمک میکند، زیرا این روغنها از نورونها محافظت میکنند و خواص ضدپیری دارند.
بعضی از این روغنهای گیاهی عبارتند از:
- اسطوخودوس: آرامشبخش است و افسردگی، خشم و برانگیختگی را کاهش میدهد.
- فرنجمشک: اضطراب و بیخوابی را کاهش داده و حافظه را تقویت میکند.
- یلانگ-یلانگ: به کاهش افسردگی کمک میکند و خواب بیماران را بهبود میبخشد.
- برگاموت (میوه ترنج): اضطراب، پریشانی و استرس را کاهش میدهد و خواب بیماران را بهبود میبخشد.
۱۰. ملاحظات دیگر
این راهکارها درمانی نیستند، اما نقش مهمی در حمایت از تندرستی بیماران آلزایمری دارند.
- اقدامات ایمنی و حمایتی: محیط زندگی باید روشن، شاد و ایمن باشد. عوامل محرک مانند صدای تلویزیون و رادیو را کاهش دهید تا بیمار تحت فشار قرار نگیرد. داشتن برنامه منظم برای انجام کارهای روزمره مانند غذا خوردن، حمام کردن و خوابیدن باعث میشود که بیمار محیط خود را بشناسد، حس ثبات ایجاد میکند و کیفیت خواب را افزایش میدهد. فعالیتهای منظم جسمانی و ذهنی به تقویت استقلال و تعامل بیمار کمک میکنند. با پیشرفت دمانس میتوان این فعالیتها را به کارهای کوچکتر تقسیم کرد.
- مراقبت بلندمدت: مراکز تخصصی امکان مراقبت بلندمدت را فراهم میکنند، از کارکنان آموزشدیده برخوردارند، روتین هدفمند دارند و فعالیتهای مؤثر و تدابیر ایمنی ارائه میکنند.
پیشرفت بیماری آلزایمر قابل پیشبینی نیست. بیماران بهطور متوسط تا ۷ سال پس از تشخیص زنده میمانند. البته مسیر بیماری در افراد مختلف یکسان نیست و میتواند از ۱ تا ۲۵ سال به طول بیانجامد. افرادی که توان راهرفتن را از دست میدهند، بیش از ۶ ماه زنده نمیمانند، اما طول عمر افراد متفاوت است.
تأثیر نگرش ذهنی بر آلزایمر
تحقیقات نشان میدهند که مثبتاندیشی با بهبود سلامتی و کاهش خطر دمانس ارتباط دارد.
کنجکاوی برای حافظه و یادگیری حیاتی است. مطالعهای در سال ۲۰۱۹ نشان داد که کنجکاوی با افزایش توجه بیمار به یادگیری او کمک میکند و با تثبیت حافظه باعث ماندگاری اطلاعات میشود.
چگونه میتوان از آلزایمر پیشگیری کرد؟
با توجه به اینکه علت آلزایمر عمدتاً ناشناخته است، راه مشخصی برای پیشگیری از آن وجود ندارد. با اینحال، اقدامات زیر به کاهش خطر کمک میکنند.
انتخابهای سبک زندگی
روتینها و عادتهای روزانه بر سلامت بلندمدت مغز اثر میگذارند و به کاهش خطر آلزایمر کمک میکنند.
- فعالیت ذهنی و اجتماعی: مشارکت در فعالیتها، فرصتهای یادگیری یا داوطلبشدن برای تحریک مغز
- ترک سیگار: از سلامت مغز و قلب حمایت میکند و خطر دمانس را به حداقل میرساند
- محدود کردن الکل: مصرف الکل در حد ایمن از سلامت شناختی بلندمدت محافظت خواهد کرد
- ورزش منظم: فعالیتهای هوازی و عضلهسازی برای بهبود گردش خون و عملکرد مغز
- چای سبز: حاوی آنتیاکسیدان بوده و مصرف منظم آن باعث بهبود حافظه و مهارت تفکر میشود
- حفظ احساسات مثبت: مطالعهای در سال ۲۰۲۰ نشان داد افرادی که در طول ماه احساسات مثبت بیشتری داشتند، در ده سال آینده کمتر با افت عملکرد حافظه مواجه شدند.
مدیریت مشکلات پزشکی
مدیریت بیماریهای مزمن نقش بسزایی در کاهش خطر افت عملکرد شناختی دارد.
- کنترل دیابت، بیماری قلبی و فشار خون بالا: با محافظت از رگها و حمایت از سلامت مغز جلوی افزایش خطر دمانس را میگیرد
- درمان افسردگی: از سلامت شناختی و عاطفی حمایت کرده و خطر دمانس را به حداقل میرساند
- معاینات پزشکی منظم: به شناسایی و رفع اختلالاتی که با افزایش خطر دمانس ارتباط دارند کمک میکند
- معاینه منظم شنوایی و بینایی: به شناسایی و رفع اختلالاتی که با افزایش خطر دمانس ارتباط دارند کمک میکند
ملاحظات دیگر
عوامل کمکی و راهبردهای حمایتی هم به سلامت کلی مغز و کاهش خطر دمانس کمک کنند.
- شطرنج: تحقیقات نشان میدهند که بازیهایی مانند شطرنج با کاهش خطر دمانس ارتباط دارند. محققان در مطالعهای در سال ۲۰۲۳ بالغ بر ۱۰ هزار سالمند استرالیایی را طی ۱۰ سال بررسی کردند و متوجه شدند که انجام بازیهای رومیزی مانند شطرنج خطر دمانس را کاهش میدهد.
- سیلدنافیل (ویاگرا): تحقیقات نشان میدهند که سیلدنافیل خطر بیماری آلزایمر را تا ۶۹ درصد کاهش میدهد و جریان خون مغز را بهبود میبخشد.
- مشاوره ژنتیکی: در مواردی که چندین عضو خانواده در سنین پایین به دمانس مبتلا شدهاند مؤثر خواهد بود.
عوارض احتمالی بیماری آلزایمر
مرحله پیشرفته بیماری آلزایمر بعضاً با بروز سایر مشکلات پزشکی همراه است:
- ذاتالریه استنشاقی: مشکلات بلع باعث ورود غذا یا مایعات به ریهها شده و به ذاتالریه استنشاقی منجر میشود که مهمترین علت مرگومیر در اکثر بیماران آلزایمری است.
- زمینخوردن: مشکل تعادل، کاهش آگاهی فضایی و عدم تشخیص عمق، خطر زمینخوردن را افزایش میدهند.
- سوءتغذیه و کمآبی: بیاشتهایی یا فراموشکردن غذا و مایعات منجر به دریافت آب و غذای ناکافی میشود.
- سرگردانی: گمگشتگی و بیقراری باعث میشود که بیمار بدون رعایت ملاحظات ایمنی از خانه خارج شود.
- تغییرات شخصیتی: تغییر الگوی رفتاری میتواند روابط بیماران را تحت فشار بگذارد.
- توهم و باورهای نادرست: باورهای نادرست یا دیدن و شنیدن چیزهایی که وجود خارجی ندارند به افزایش اضطراب و سردرگمی دامن میزنند.
