درمان با سلولهای بنیادی بهسرعت درحال پیشرفت است، اما هنوز رویه مشخصی ندارد.
یک صنعت چندمیلیارد دلاری حول این ایده شکل گرفته که سلولهای بدن انسان میتوانند مشکلاتی را که علم پزشکی هنوز راهی برای درمانشان ندارد برطرف کنند. درحالیکه تعداد کلینیکهای فعال در حوزه سلول بنیادی افزایش یافته است، شکاف بین وعدههای اولیه و دستاوردی که علم پزشکی داشته دائماً بیشتر میشود.
گریگ نواچک، که زمانی بهطور حرفهای ورزش میکرد، در سال ۲۰۱۰ دچار پارگی شدید عضله همسترینگ شد. عضله دوسر فموریس در پشت ران او به دو نیم تقسیم شد و ۱۰ سانتیمتر تحلیل رفت. عضله به دو بخش مجزا تقسیم شده بود و فرورفتگی واضحی روی پای او دیده میشد. چند جراح مختلف به او گفتند احتمال موفقیت در جراحی بسیار پایین است.
در همینحال، نواچک با شرکتی در جنوب فلوریدا آشنا شد که در زمینه فرآوری سلولهای بنیادی فعالیت میکرد. او به اپک تایمز گفت که شانزده روز بعد از دریافت درمان ترکیبی سلول بنیادی و پلاسمای غنی از پلاکت- این ماده از خون بیمار تهیه میشود و حاوی فاکتورهای ترمیمکننده است- در تصاویر امآرآی معلوم شد که دو سر عضله به هم متصل شدهاند.
او گفت: «این درمان زندگیام را تغییر داد، اما ممکن است برای همه مؤثر نباشد.»
اثربخشی روشهای درمانی مبتنی بر سلولهای بنیادی محرز است، اما پیشرفت آن در سالهای اخیر تا حد زیادی در کلینیکهای خصوصی رخ داده که استفاده از سلولهای بنیادی را برای درمان درد مفاصل، آسیبها و دیگر بیماریهای مزمن تبلیغ میکنند، اما شواهد علمی معتبری هم برای تبلیغات خود ندارند.
سلول بنیادی چیست و پزشکان از کدام سلولها استفاده میکنند؟
سلولهای بنیادی طی فرایندی به نام تمایز سلولی به سلولهای هدف تبدیل میشوند و به ترمیم یا جایگزینی بافتهای آسیبدیده کمک میکنند. در پزشکی از این سلولها در عمل پیوند مغز استخوان برای درمان سرطان خون و اختلالات سیستم ایمنی استفاده میشود.
پژوهشگران امکان استفاده از سلولهای بنیادی در طیف گستردهای از بیماریها از جمله بیماریهای عصبی، اختلالات خودایمنی و آسیبهای ارتوپدی را در دست بررسی دارند، اما هنوز در مرحله آزمایش به سر میبرند.
سلولهای بنیادی مورد استفاده در پزشکی ترمیمی بهطور کلی در چهار دسته قرار میگیرند. البته این دستهبندیها با پیشرفت تحقیقات دستخوش تغییر میشوند.
- سلولهای بنیادی بالغ: این سلولها رایجترین نوع مورد استفاده در فرایند درمان هستند. از بین انواع اصلی این سلولها میتوان به سلولهای بنیادی خونساز اشاره کرد که در پیوند مغز استخوان برای اختلالات خونی یا ایمنی مورد استفاده قرار میگیرند، یا سلولهای بنیادی مزانشیمی که از مغز استخوان یا بافت چربی استخراج میشوند. این سلولها قابلیت تبدیلشدن به استخوان، غضروف، چربی و تاندون را دارند. از سلولهای مزانشیمی بیشتر در کلینیکهای خصوصی ارتوپدی استفاده میشود.
- سلولهای بنیادی قبل از زایمان: این سلولها در بند ناف، جفت و بافتهایی یافت میشوند که در حین زایمان با آنها سروکار داریم. از سلولهای بنیادی بند ناف برای درمان اختلالات خونی یا ایمنی استفاده میشود، اما کاربرد سلولهای دیگر در پزشکی ترمیمی و درمان ضدالتهابی در دست بررسی است.
- سلولهای بنیادی جنینی: این سلولها از جنین بهدست میآیند و عمدتاً در تحقیقات آزمایشگاهی کاربرد دارند. سلولهای بنیادی جنینی هنوز در حوزه بالینی مورد استفاده قرار نمیگیرند. همچنین از آنجا که استخراج این سلولها باعث ازبینرفتن جنین میشود، اخلاقیبودن این کار مورد بحث است.
- سلولهای بنیادی پرتوان القایی: سلولهای بالغی هستند که از نو برنامهریزی میشوند تا رفتار سلولهای جنینی را تقلید کنند. این سلولها برای درمان بیماریهایی مانند اختلالات فرسایشی و بیماریهای قلبی توسعه مییابند، اما کاربرد آنها به تحقیقات یا آزمایشات بالینی محدود میشود.
آزمایشات بالینی به کجا رسیدهاند؟
بهاستثنای سلولهای بنیادی خونسازِ بند ناف که برای درمان اختلالات خونی یا ایمنی استفاده میشوند، روشهای درمانی مبتنی بر این سلولها عمدتاً مورد تأیید سازمان غذا و داروی آمریکا نیستند. بسیاری از کلینیکهای خصوصی خارج از نظارت مستقیم این سازمان فعالیت میکنند، زیرا در بسیاری از این روشها از سلولهای خود بیمار استفاده میشود و این روشها جزو اقدامات پزشکی بهشمار میروند و در دسته داروهای مورد تأیید سازمان غذا و دارو قرار نمیگیرند. از اینرو، این روشها با نوعی خلاء قانونی مواجه هستند.
عمل پیوند سلولهای بنیادی خونساز برای درمان سرطان و اختلالات خونی مورد تأیید سازمان غذا و داروی آمریکا قرار دارد. اما موارد دیگر از جمله روشهای درمان ارتوپدی و مفصلی هنوز در دست بررسی هستند.
براساس یک تحلیل فراگیر که در سال ۲۰۲۵ با بررسی ۲۵ آزمایش بالینی و مشارکت هزار و ۳۴۱ بیمار انجام گرفت، تزریق سلولهای بنیادی با بهبود موقت درد و عملکرد زانو در بیماران مبتلا به آرتروز همراه است که یکی از رایجترین موارد درمان در کلینیکهای خصوصی بهشمار میآید. با اینحال، برای تأیید مزایا و ایمنی بلندمدت این روش به شواهد بیشتری نیاز داریم.
مطالعه دیگری در سال ۲۰۲۰ با بررسی ۹ آزمایش بالینی نشان داد که روشهای مبتنی بر سلولهای بنیادی در مقایسه با روشهای سنتی مؤثرتر هستند و طی ۲۴ ماه باعث کاهش درد و بهبود عملکرد زانو میشوند، اما عوارض جانبی قابلتوجهی ندارند. البته این مطالعه با مشارکت ۳۳۹ بیمار انجام گرفت که تعداد نسبتاً اندکی است.
تحقیقات مربوط به سلولهای بنیادی در مورد بیماریهای زوال عصبی مانند آلزایمر، پارکینسون، اسکلروز جانبی آمیوتروفیک، اماس و آسیبهای نخاعی، از مطالعات حیوانی به آزمایشات اولیه انسانی رسیدهاند.
کریستین دراپو، دانشمند، نویسنده و پژوهشگر سلولهای بنیادی، به اپک تایمز گفت: «حتی اگر از سلولهای بنیادی استفاده کنیم، ترمیم بافتها همچنان از جدول زمانی طبیعی بدن پیروی خواهد کرد. عواملی مانند سن، وضعیت سلامتی و شدت آسیبدیدگی نقش بسزایی در نتیجه درمان دارند.»
او گفت: «فرایند ترمیم بافتها که در مدلهای پیشبالینی مشاهده میشود، در بیماران انسانی روند متفاوتی دارد. مطالعات حیوانی از تشکیل بافت جدید، رشد دوباره آکسونها و ترمیم غضروف حکایت دارند، اما این مدلها کنترلشده هستند، آسیبدیدگی استاندارد دارند و شرایط زندگی آنها در مقایسه با سالمندان مبتلا به بیماریهای مزمن بهتر است.»
او افزود که مزیت اصلی سلولهای بنیادی مزانشیمی در محیطهای بالینی بیشتر عملکردی است تا ساختاری. «شاید بیماران با کاهش درد، بهبود دامنه حرکتی یا کاهش التهاب مواجه شوند، اما بهندرت پیش میآید که بافت آسیبدیده بهطور کامل ترمیم پیدا کند.»
دکتر پاملا مهتا، جراح ارتوپد و مؤسس مرکز ارتوپدی رزیلنس، دیدگاه مشابهی دارد. مهتا به اپک تایمز گفت: «بیمارانی که از آرتروز خفیف تا متوسط و آسیبهای مزمن تاندون رنج میبرند، بهترین نتیجه را میگیرند. این مشکلات عمدتاً از التهاب و ترمیم ضعیف نشأت میگیرند. سلولهای بنیادی در مورد آرتروز پیشرفته یا پارگی کامل تاندون چندان مؤثر نیستند و این موارد معمولاً به عمل جراحی نیاز دارند.»
روشهای درمانی مبتنی بر سلولهای بنیادی چگونه عمل میکنند؟
یکی از اشتباهات رایج این است که میگویند سلولهای بنیادی مزانشیمی مستقیماً به بافت جدید تبدیل میشوند. دکتر دیوید وزنیکا، متخصص طب ورزشی، نظر متفاوتی دارد.
او به اپک تایمز گفت: «فایده این سلولها بیشتر از آزادسازی پروتئینهای پیامرسان و اگزوزومها نشأت میگیرد که التهاب را به حداقل میرسانند و به رشد بافتها کمک میکنند.»
زیرشاخه کوچکی از سلولها، که به آنها سلولهای میوز میگویند، این قابلیت را دارند که به بافتهای مختلف تبدیل شوند، اما فقط بخش بسیار کوچکی از سلولهای تزریقی را شامل میشوند. سلولهای میوز بسیار کمیاب هستند و جداسازی و تکثیر آنها در مقیاس بالا دشوار است. کاربرد بالینی آنها هنوز در مراحل اولیه تحقیق است. از اینرو، روشهای درمانی به سلولهای در دسترس که بیشتر مورد مطالعه قرار گرفتهاند متکی هستند.
کلینیکهای خصوصی اغلب روشهای مبتنی بر سلولهای بنیادی را با روشهای مکمل مانند پلاسمای غنی از پلاکت، هیالورونیک اسید، توانبخشی هدفمند و اکسیژندرمانی ترکیب میکنند. دراپو گفت: «به همین دلیل است که خروجی کلینیکها بهمراتب بهتر از خروجی آزمایشات کنترلشده است.»
خطرات، عوامل ناشناخته و ایمنی بلندمدت
روشهای درمانی مبتنی بر سلولهای بنیادی مزانشیمی درصورت رعایت استانداردهای لازم ایمن هستند و تنها در کوتاهمدت باعث تب یا درد خفیف میشوند.
با اینحال، درمانهای پرخطر یا فاقد نظارت ممکن است به تشکیل تومور، واکنشهای ایمنی، عفونت یا عوارض دیگر منجر شوند، بهویژه اگر پروتکلها بهدرستی رعایت نشوند.
مهتا گفت: «عوارض این روشها در بخش ارتوپدی معمولاً خفیف و موقتی هستند و شامل درد، تورم یا التهاب میشوند. بروز عفونت یا خونریزی هم مانند سایر تزریقات امکانپذیر است، اما بهندرت رخ میدهد.»
کارشناسان تأکید دارند که دادههای مربوط به ایمنی بلندمدت بهویژه در مورد کاربردهای جدید یا آزمایشی محدود هستند.
روایت بهبودی نواچک، بیماران را بهسمت کلینیکهای خصوصی سوق میدهد. اما نتایج فردی فارغ از اهمیتی که دارند جای شواهد بالینی را نمیگیرند و واکنش بیماران تفاوت قابلتوجهی با یکدیگر دارد.
مهتا گفت: «سازوکار بدن و مرحله بیماری بیش از تبلیغات اهمیت دارند. خفیفبودن بیماری، کیفیت بافت و سلامت عمومی معمولاً نتایج بهتری به ارمغان میآورند.»
نکاتی که بیماران باید قبل از شروع درمان بدانند
کارشناسان توصیه میکنند که در انتخاب کلینیک سلول بنیادی به نکات زیر توجه کنید:
- کلینیکی را انتخاب کنید که زیر نظر یک متخصص اداره میشود: بهتر است کلینیک زیر نظر یک پزشک متخصص باشد؛ مانند یک متخصص ارتوپدی که در زمینه رفع مشکلات مفصلی فعالیت دارد. کلینیک باید دستورالعمل شفافی در رابطه با سلولهای بنیادی داشته باشد و براساس واقعیتهای موجود به شما مشاوره دهد. در انتخاب کلینیکهایی که «درمان کامل» آرتروز یا ترمیم کامل غضروف را وعده میدهند، محتاط باشید.
- در تبلیغات به نشانههای هشدارآمیز دقت کنید: بسیاری از کلینیکها در صحبت از عملکردشان اغراق میکنند. وعده نتیجه قطعی، فقدان اطلاعات شفاف درباره منشأ سلولها، روشهای فرآوری، رعایت مقررات، نادیدهگرفتن خطرات و محدودیتها یا دریافت پیشپرداختهای هنگفت بدون تحویل رسید چند نمونه از نشانههای هشدارآمیز هستند.
- برای نتیجه صبور باشید: فرایند ترمیم زمان میبرد. روشهای درمانی اغلب به چند جلسه متوالی نیاز دارند و ممکن است با درد یا تشدید موقت علائم همراه باشند. ترمیم بافت حتی در بهترین شرایط هم ممکن است ماهها طول بکشد.
دراپو گفت مهم این است که کلینیک مورد نظر از پروتکلهای شفاف و استاندارد پیروی کند، از منابع سلولی باکیفیت استفاده کرده و بتواند عملکرد خوب خود را با تکیه به دادههای حاصل از پیگیری بیماران ثابت کند. او افزود: «همین موارد است که مراکز معتبر را از مراکز نامعتبر متمایز میکند.»
