دکتر نیکلاس دینوبیله، جراح ارتوپد، تجربه سالها پیشگیری از آرتروز زانو را در این مقاله با ما به اشتراک گذاشته است.
پزشک جراحی که سالها به ترمیم زانوی آسیبدیده ورزشکاران المپیکی و بازیکنان لیگ ملی فوتبال کمک میکرد، هرروز صبح درحالی وارد مطب میشد که زانوی آسیبدیدهاش به او یادآوری میکرد انسان چقدر آسیبپذیر است. دینوبیله در ۱۶ سالگی در حین بازی فوتبال از ناحیه کشکک زانو و رباط جانبی داخلی آسیب دید. زانوی او هرگز بهطور کامل بهبود نیافت. با اینحال، چهل سال است که تلاش میکند این آسیبدیدگی مانع فعالیت او نشود.
تحمل مشکل زانو برای دینوبیله هم یک مسئله کاری است و هم یک دغدغه شخصی.
دینوبیله تجربه تلاش و کوشش دیرینه خود را در قسمت اخیر برنامه «علائم حیاتی» اپک تایمز با مخاطبان به اشتراک گذاشت. او در این برنامه نه صرفاً از دید یک پزشک بلکه بهعنوان کسی صحبت کرد که شخصاً هرروز با بیماری شایع مراجعان خود دستوپنجه نرم میکرد.
او در دوران نوجوانی در حین بازی فوتبال با پارگی رباط جانبی داخلی و شکستگی و دررفتگی شدید کشکک زانو مواجه شد. روش درمان این مشکل در آن مقطع این بود که پای آسیبدیده بهمدت سه ماه در گچ بماند؛ کاری که دینوبیله معتقد است نتیجه عکس میدهد.
او افزود: «ثابت نگهداشتن مفصل بدترین کاری است که میتوان کرد؛ مگر اینکه چاره دیگری نداشته باشید. ثابت نگهداشتن مفصل اصلاً کار خوبی نیست.»
ثابت نگهداشتن طولانیمدت زانو باعث تضعیف عضلات پیرامونی شده و آسیبدیدگی مفصل زانو را تشدید میکند؛ بهنحوی که کشکک زانو خیلی زود دچار آرتروز میشود. سالها از آن روزها گذشته و او بهعنوان یکی از برجستهترین متخصصان زانوی آمریکا معتقد است که عمل جراحی در موارد مشابه دردی از بیمار دوا نمیکند. دینوبیله گفت: «اگر فقط کشکک زانو دچار آرتروز شده باشد، اصلاح آن با عمل جراحی دشوار است. باید راه دیگری برای کنار آمدن با این مشکل پیدا کنیم.»
این تجربه فلسفه کاری او را تغییر داد و باعث شد که به تحرک هوشمندانه، درمانهای نوآورانه غیرتهاجمی و ظرافت مفصل توجه بیشتری نشان دهد. دینوبیله گفت: «از همان ابتدای دوران کاریام از عمل تعویض مفصل فاصله گرفتم. هدفم این بود که زانوی بیماران را اول از طریق پیشگیری و دوم از طریق اصلاح مفصل حفظ کنم.»
کاهش وزن و تقویت عضلات
درد و آرتروز زانو در آمریکا از جمله مهمترین دلایلی هستند که افراد را روانه مراکز پزشکی میکنند. افزایش سن، آسیبهای قدیمی، اضافهوزن و ساییدگی مفصل بهتدریج غضروف را از بین میبرند و باعث خشکی، درد و کاهش آزاردهنده دامنه حرکتی میشوند.
دینوبیله میگوید از بین عواملی که بیمار امکان کنترل آنها را دارد، یکی از همه مهمتر است. او گفت: «میدانید بهترین راه پیشگیری از مشکلات زانو چیست؟ وزنتان را پایین بیاورید.»
اضافهوزن از دو طریق روی زانو اثر میگذارد؛ اول با افزایش فشار مکانیکی مستقیم و دوم با ایجاد التهاب گسترده در بدن که به تحلیلرفتن مفصل دامن میزند.
دینوبیله گفت: «هرکیلوگرم وزن اضافی فشاری معادل ۴ یا ۵ کیلوگرم ایجاد میکند.»
این فشار مضاعف به روند فرسایش غضروف سرعت میدهد و به پیشرفت آرتروز دامن میزند. این درحالی است که التهاب ناشی از چاقی از درون باعث تشدید آسیبدیدگی میشود.
او افزود: «التهاب ناشی از چاقی که باعث ایجاد التهاب در کل بدن میشود، در مواردی که از قبل در شرف ابتلا به آرتروز باشید، اتفاق خوشایندی نخواهد بود.»
کنترل وزن ضروری است، اما داشتن پای قوی متغیری است که بیشترین تأثیر را دارد. عضلات پا با افزایش سن یا کاهش فعالیت فیزیکی ضعیف میشوند و زانوها در معرض آسیب قرار میگیرند. دینوبیله افزود: «قوی نگهداشتن عضلات چهارسر ران و دیگر عضلات پا اهمیت بسزایی دارد. عضلات مرکزی، چهارسر ران، ساق پا و همسترینگ از زانو محافظت کرده و نقش ضربهگیر را ایفا میکنند.»
تناسب سهبعدی
فعالماندن از طریق ورزش یکی از بهترین راههای سالم نگهداشتن مفاصل، حفظ عملکرد آنها و کاهش خطر آرتروز است، اما همه تمرینات مثل هم نیستند. دینوبیله میگوید انجام تمرینات ساده در باشگاه با چیزی که به آن آمادگی جسمانی یا «تناسب سهبعدی» میگویند تفاوت دارد. تناسب سهبعدی به چابکی در انجام حرکات، عکسالعمل سریع و سازگاری با موقعیتهای گوناگون اطلاق میشود؛ مهارتهایی که بدن در زندگی روزمره به آنها نیاز دارد.
دینوبیله گفت: «ورزش مثل داروست و به تمام اندامهای بدن کمک میکند. اگر کمتحرک باشید، مثل این میماند که روزی یک پاکت سیگار بکشید که جانتان را به خطر میاندازد.» پژوهشگران دادههای ۱۳ مطالعه و بیش از یک میلیون نفر را بررسی کردند و دریافتند که اگر روزی بیش از ۸ ساعت بیحرکت بنشینید، به اندازه افراد چاق و سیگاری با خطر مرگ مواجه خواهید بود.
دینوبیله، بهعنوان سردبیر ارشد نشریه پزشک و طب ورزشی، در مقالهای با عنوان «آیا تناسب سهبعدی دارید؟» نوشته که تردمیل و دوچرخه ثابت فواید زیادی دارند، اما عضلات را به شکل محدود درگیر میکنند. او گفت: «وقتی دوباره تمرینات سهبعدی را شروع کردم، تازه فهمیدم چه تواناییها را از دست داده بودم. اما دوباره توانایی حرکتیام را بازسازی کردم.»
ورزش مورد علاقه او تنیس است. دینوبیله تنیس را راهی برای بازسازی تناسب سهبعدی و کسب آمادگی لازم برای کارهای روزمره میداند. مطالعه قلب شهر کپنهاگ نشان داد افرادی که بهصورت تفریحی تنیس بازی میکنند، در مقایسه با افرادی که کمتحرک هستند، در بین ورزشهای بررسیشده با بیشترین افزایش طول عمر مواجه شدند. میانگین امید به زندگی آنها با ۹.۷ سال افزایش از دوندهها، دوچرخهسوارها، شناگرها و دیگران پیشی گرفت.
تنیس استقامت هوازی را با تمرینات تناوبی با شدت بالا، دو سرعت، توقف، تغییر جهتهای انفجاری و هماهنگی دائم میان چشم، ذهن و حرکت ترکیب میکند. مطالعات نشان میدهند افرادی که بهصورت تفریحی تنیس بازی میکنند، سیستم اسکلتیعضلانی قویتر و اندامهای تحتانی منسجمتری دارند و از هماهنگی حرکتی و تعادل بیشتری برای جلوگیری از زمینخوردن برخوردارند و حس عمقی قویتری را هم تجربه میکنند که دینوبیله نام آن را «جیپیاس داخلی بدن» گذاشته است.
مزایای تنیس در ابعاد جسمانی خلاصه نمیشود، زیرا این ورزش فواید ذهنی و اجتماعی هم دارد. انتخاب راهبرد مناسب برای بازی، ذهن شما را فعال نگهمیدارد. بازیکردن با دیگران باعث ایجاد تعامل اجتماعی و شکلگیری دوستی میشود و جلوی تنهایی را میگیرد؛ وضعیتی که دینوبیله آن را به اندازه کمتحرکی در دوران سالمندی مضر میداند. او افزود: «با تنیس دوستان جدید پیدا میکنید و کارهای زیادی با آنها انجام میدهید.»
تنیس با تغییرات بدن سازگار میشود. حتی اگر مشکل زانو داشته باشید، همچنان میتوانید تنیس بازی کنید. دینوبیله گفت: «از آنجا که زانویم آسیبدیده است، دیگر نمیتوانم تکنفره بازی کنم. اما امکان بازی دونفره باعث شده که هنوز بتوانم تنیس بازی کنم. تنیس ابعاد جسمانی، شناختی و اجتماعی ما را تحت تأثیر میگذارد و شرایطی را که برای داشتن یک زندگی خوب به آن نیاز داریم مهیا میکند.»
چرا خانمهای جوان در معرض خطر بیشتری قرار دارند
یکی از دغدغههای طب ورزشی نرخ بالای پارگی رباط صلیبی قدامی در بین خانمهای جوان ورزشکار و پیامدهای طولانیمدت آن است. دینوبیله گفت: «وقتی رباط صلیبی قدامی شما دچار پارگی میشود، آسیبدیدگی مینیسک مشکلتان را چندبرابر میکند. اگر عمل خوبی را پشت سر بگذارید و رباط صلیبیتان را ترمیم کنید، ۱۰ تا ۲۰ سال بعد دچار آرتروز زانو خواهید شد؛ حتی اگر زانوی آسیبدیده بهطور کامل ترمیم شده باشد.»
هرکسی ممکن است دچار پارگی رباط صلیبی قدامی شود، اما تحقیقات نشان دادهاند که احتمال وقوع این آسیب در خانمها هشتبرابر بیشتر از آقایان است؛ امری که از شرایط زیستمکانیکی و هورمونی خاص خانمها نشأت میگیرد.
دینوبیله میگوید: «پسرها و دخترها تا قبل از رسیدن به سن بلوغ هنگام فرود روی زمین الگوی حرکتی یکسانی دارند. اما شکل فرود خانمها در دوران بلوغ تفاوت پیدا میکند. زانوی خانمها در این دوره کمتر خم میشود، بدنشان حالت صافتری پیدا میکند و زانوی آنها بهسمت داخل متمایل میشود. از این گذشته، فرایند فرود بیش از همسترینگ به عضلات چهارسر ران فشار میآورد که باعث افزایش فشار وارده به رباط صلیبی قدامی میشود. نوسانات هورمونی در چرخه قاعدگی بهویژه در زمان تخمکگذاری باعث سستی رباطها میشوند.»
خوشبختانه این مشکل قابل پیشگیری است. مطالعات نشان میدهند که تمرینات عصبیعضلانی هدفمند با اصلاح شکل فرود، تقویت عضلات لگن و همسترینگ و اصلاح الگوهای حرکتی به کاهش ۵۰ تا ۷۰ درصدی آسیبهای غیرتماسی رباط صلیبی قدامی در اندامهای تحتانی خانمهای ورزشکار کمک میکنند. کاهش احتمال آسیبدیدگی در افرادی که به برنامه تمرینی خود پایبند میمانند بهمراتب بیشتر است.
مکملهای مفصل: حفظ توان باقیمانده
افرادی که نشانههای اولیه آرتروز زانو را دارند، باید با مشکل خود کنار بیایند. شاید مفصل برای حفظ فعالیت طولانیمدت به رویکرد متفاوتی نیاز داشته باشد. همچنان میتوان متناسب بود و به فعالیت ورزشی ادامه داد، اما باید فعالیتهای پرفشار را به حداقل رساند تا از سرعت ساییدگی مفصل جلوگیری شود.
مکملها در این راهبرد نقش حمایتی دارند. دینوبیله گفت: «من به مکملها اطمینان کامل دارم. بهنظرم دادههای مربوط به گلوکوزامین و کندرویتین امیدوارکننده هستند؛ بهویژه اگر از برندهای باکیفیت استفاده شود.»
گلوکوزامین و سولفات کندرویتین، که اغلب بهصورت ترکیبی مصرف میشوند، در افراد مبتلا به آرتروز باعث بهبود علائم و محافظت از غضروف شدهاند.
دینوبیله همچنین مصرف کندر، عصاره چای سبز و ترکیبات آووکادو و سویا را برای محافظت از غضروف توصیه میکند؛ ترکیباتی که در مکملهای مربوط به سلامت مفصل یافت میشوند. او افزود: «فکر نمیکنم این ترکیبات بتوانند غضروف بسازند، اما به محافظت از مفصل و تثبیت وضع موجود کمک میکنند.»
زردچوبه حاوی کورکومین است و اثرات ضدالتهابی دارد و میتواند در برنامه غذایی گنجانده شود. اگر به فکر مداخلات هدفمند هستید، باید بدانید که آمپولهای جدید مانند پلاسمای غنی از پلاکت نویدبخش ظاهر شدهاند و ما را به تسکین و درمان آرتروز زانو امیدوار کردهاند.
با اینحال، مکملها نمیتوانند آسیبهای ساختاری را ترمیم کنند. دینوبیله گفت: «نمیتوان با مصرف مکمل یا تزریق آمپول انتظار داشت که مفصل خودش را بازسازی کند.»
وقتی عمل جراحی ضرورت پیدا میکند
ترمیم واقعی غضروف فقط با روشهای تخصصی امکانپذیر است.
برای آسیبدیدگیهای زودهنگام و محدود، که دینوبیله آنها را به «چالههای آسفالت» تشبیه میکند، ترمیم زانو به روش کاشت اتولوگ کندروسیت از طریق برداشت غضروف بیمار، کشت آن در آزمایشگاه و کاشت دوباره آن در محل آسیبدیده انجام میگیرد. کاشت اتولوگ برای ضایعات موضعی ایدهآل است، اما به درد آرتروز فراگیر نمیخورد.
دینوبیله از اولین پزشکانی بود که کاشت اتولوگ کندروسیت را به کمک غضروف بیمار انجام داد. او از یک داربست زیستی برای کاشت سلولهای غضروفی استفاده کرد که نسبت به عملهای جراحی باز آسیب کمتری به بافتهای بدن وارد میکند. دوره نقاهت این عمل معمولاً چند ماه طول میکشد و در این مدت باید از عصا استفاده کنید. معمولاً بعد از ۹ تا ۱۲ ماه میتوانید دوباره ورزش کنید.
وقتی آرتروز آنقدر پیشرفت میکند که استخوانها به هم میرسند، راهی جز تعویض مفصل باقی نمیماند. این عمل شدت درد را کاهش میدهد و عملکرد مفصل را اصلاح میکند. دینوبیله گفت: «تعویض مفصل روش فوقالعادهای است. این عمل کمک میکند که فعال بمانید و فعالیتهای قبلیتان را از سر بگیرید، حتی اگر نتوانید مثل قبل ورزش کنید. با اینحال، تعویض مفصل آخرین راهحل است و نباید بهعنوان اولین گزینه در دستور کار قرار بگیرد.»
روشهای کمتهاجمی مانند آرتروسکوپی زانو به جراح کمک میکنند که آسیبدیدگی مینیسک و غضروف را با ایجاد برشهای کوچک ترمیم کند و ساختار مفصل را دستنخورده باقی بگذارد.
نقش قدرتمند ذهن در روند بهبودی
از بین عواملی که دینوبیله در سالهای فعالیت خود به آنها برخورده است، یک عامل همچنان بیمارانی را که عمل جراحی مشابهی انجام میدهند و نتیجه متفاوتی میگیرند متمایز میکند: نگرش ذهنی.
دینوبیله گفت: «ذهن بر احساسی که دارید و دوره نقاهت تأثیر میگذارد. شما میتوانید ذهن را به نفع خود یا علیه خود به خدمت بگیرید.»
ده بیمار ممکن است عمل جراحی مشابهی انجام دهند و دوره نقاهت متفاوتی داشته باشند. ورزشکاران حرفههای اغلب بهدلیل نظم شخصی و نگرش مثبتی که دارند سریعتر بهبود مییابند. با اینحال، افراد مبتلا به درد مزمن ممکن است عمل جراحی موفقی را پشت سر بگذارند، اما عوامل روانشناختی را نادیده بگیرند و بهبودی ضعیفتری داشته باشند.
دینوبیله میگوید همکاری با متخصصان سلامت روان باید در برنامه توانبخشی مورد توجه قرار بگیرد و اختیاری نباشد. فرایند بهبودی جنبه مکانیکی دارد، اما ذهنیت منسجم و مثبت میتواند شما را در این مسیر همراهی کند.
با کنترل وزن، تحرک هوشمندانه از طریق فعالیتهایی مثل تنیس، مصرف هدفمند مکملها، مداخلات بهموقع و داشتن نگرش ذهنی مثبت میتوانیم از آرتروز زانو پیشگیری کنیم، شدت آن را به حداقل برسانیم، جلوی پیشرفت آن را بگیریم و زانوهای خود را برای همیشه صحیح و سالم نگهداریم.
