آذربایجان و ارمنستان در روز دوشنبه متن توافق صلحی را که با میانجیگری آمریکا امضا کرده بودند، منتشر کردند.
بر اساس متن توافقنامهای که با عنوان «توافقنامه برقراری صلح و روابط بیندولتی بین جمهوری آذربایجان و جمهوری ارمنستان» از سوی وزارت خارجه دو کشور منتشر شده، ارمنستان و آذربایجان تأیید کردهاند که مرزهایی که در دوران اتحاد جماهیر شوروی میان جمهوریهای سوسیالیستی وجود داشت، اکنون بهعنوان مرزهای رسمی و بینالمللی کشورهای مستقل شناخته میشوند. این مرزها مورد تأیید جامعه بینالمللی نیز هستند.
بنابراین دو کشور توافق کردهاند که «حاکمیت، تمامیت ارضی، مرزهای بینالمللی و استقلال سیاسی» یکدیگر را به رسمیت بشناسند و به آن احترام بگذارند.
باکو و ایروان همچنین تایید کردهاند که هیچگونه ادعای ارضی در مورد خاک کشورهای یکدیگر ندارند و در آینده نیز چنین ادعایی را مطرح نخواهند کرد.
در توافقنامه صلح میان دو کشور، طرفین تعهد کردهاند که هیچ نیروی نظامی خارجی را در امتداد مرز مشترک خود مستقر نکنند. همچنین، تا زمانی که تعیین دقیق مرز و علامتگذاری آن بهطور رسمی انجام نشود، دو کشور باید اقدامات مشترکی برای ایجاد امنیت و اعتماد متقابل، بهویژه در زمینههای نظامی، اجرا کنند تا ثبات در مناطق مرزی حفظ شود.
سیر تاریخی تنشهای چهار دهه گذشته درباره ادعاهای ارضی جمهوری آذربایجان و ارمنستان نشان میدهد که یکی از دلایل بوجود آمدن این تنشها به دوره اتحاد جماهیر شوروی سابق مربوط میشود. زمانی که شوروی سابق برای حفظ حاکمیت حزب کمونیست بر قلمرو خود، سیاست «مهندسی ملیتها» را اجرا کرد.
طبق این سیاست، شوروی مرزهایی در جمهوریهای تحت نفوذش ایجاد کرد و جمهوریهای کوچک خودمختار تشکیل داد. بر اساس این سیاست، روسیه دوره شوروی قسمت کوهستانی قرهباغ را که بیشتر ساکنانش ارمنی بودند، بهعنوان یک قلمرو خودمختار شناخت که به نام قرهباغ کوهستانی در حاکمیت جمهوری آذربایجان شکل گرفت. همچنین روسیه، جمهوری خودمختار نخجوان را که تکهای جدا از سرزمین آذربایجان محسوب میشد، جزو قلمرو جمهوری آذربایجان محسوب کرد. این تغییرات و خطکشیهای مرزی باعث چند دهه تنش بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان شد و با گذشت زمان این تنشها ادامه یافت و گاهی پای ایران نیز بخاطر مرزهای مشترک با این دو کشور به تنشها کشیده میشد.
در سالهای گذشته برخی کشورها و نهادهای خارجی بهویژه پس از جنگ دوم قرهباغ در مناطق مرزی ارمنستان و آذربایجان حضور نظامی یا شبهنظامی داشتهاند. بعد از توافق آتشبس باکو و ایروان در نوامبر ۲۰۲۰، نیروهای حافظ صلح روسیه در بخشهایی از قرهباغ و کریدور لاچین مستقر شدند.
همچنین در پاسخ به افزایش تنشها میان باکو و ایروان، اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۳ یک مأموریت ناظر غیرنظامی در خاک ارمنستان مستقر کرد تا تحرکات مرزی را رصد و گزارش کند. اگرچه این نیروها نظامی نبودند، اما جمهوری آذربایجان این اقدام را نوعی مداخله در امور مرزی تلقی کرد.
ارتش جمهوری اسلامی ایران نیز در مهر یا آبان ۱۴۰۰ (۲۰۲۱) رزمایشی در نزدیکی مرزهای ارمنستان و جمهوری آذربایجان برگزار کرد. این رزمایش در واکنش به تحولات ژئوپلیتیکی منطقه و نگرانی از تغییر در مرزهای منطقه قفقاز انجام شد.
