شی جینپینگ، رهبر حزب کمونیست چین، در دیداری در تاریخ ۳۱ اوت (۹ شهریور) از نارندرا مودی، نخستوزیر هند، خواست تا همکاریها را تقویت کرده و اختلافات مرزی چند دههای که روابط دو همسایه را تیره کرده است کنار بگذارد.
کارشناسان این اقدام را بخشی از راهبرد پکن برای بهرهبرداری از نارضایتی دهلی نو نسبت به تعرفههای آمریکا و تلاش برای ایجاد جبههای واحد علیه ایالات متحده دانستند؛ هرچند تأثیر آن را محدود ارزیابی کردند.
مودی برای حضور در نشست سازمان همکاری شانگهای (SCO) به شهر بندری تیانجین در نزدیکی پکن سفر کرده است؛ سازمانی منطقهای که به گفته تحلیلگران مستقر در تایوان، ابزاری برای حزب کمونیست چین در جهت نمایش قدرت در آسیای مرکزی به شمار میرود.
طبق اعلام وزارت خارجه چین، شی در دیدار با مودی پیش از این نشست منطقهای تأکید کرد که «مسئله مرزی نباید روابط کلی چین و هند را تعریف کند.»
به نقل از وزارت خارجه چین، شی جینپینگ گفته است: «اگر چین و هند بتوانند یکدیگر را بهعنوان “شریک” و نه “رقیب” ببینند، روابط دو کشور میتواند شکوفا شده و بهطور پایدار پیش برود.»
در مقابل، بر اساس گزارش دولت هند، مودی «بر اهمیت صلح و آرامش در مناطق مرزی برای تداوم توسعه روابط دوجانبه» تأکید کرد.
این نخستین سفر مودی به چین پس از درگیری مرگبار مرزی در سال ۲۰۲۰ در منطقه گالوان هیمالیا است؛ حادثهای که دستکم ۲۰ سرباز هندی و تعدادی نامعلوم از نیروهای چینی را به کام مرگ کشاند و تنشها میان دو همسایه هستهای را بهشدت افزایش داد و عملاً بیشتر حوزههای همکاری دوجانبه را متوقف ساخت.
نشانههای بهبود در روابط از اکتبر ۲۰۲۴ آشکار شد؛ زمانی که دو کشور پیش از دیدار مودی و شی در حاشیه نشست بریکس در روسیه، به توافقی درباره گشتهای مرزی دست یافتند. در ماه ژوئیه، سابرامانیام جایشانکار، وزیر خارجه هند، به پکن سفر کرد و پس از آن وانگ یی، دیپلمات ارشد چین، به دهلینو رفت و با مودی و مقامهای ارشد هندی دیدار کرد.
سفر مودی به چین کمتر از یک هفته پس از اجراییشدن تعرفه ۲۵ درصدی جدید آمریکا علیه هند انجام شد؛ اقدامی که میزان تعرفههای ایالات متحده بر سومین اقتصاد بزرگ جهان را به ۵۰ درصد رساند. دولت ترامپ این تعرفهها را واکنشی به خرید گسترده نفت روسیه توسط دهلی نو عنوان کرد، در حالی که دولت مودی این اقدام واشنگتن را «غیرموجه» و «غیرمنطقی» توصیف کرد.
طبق بیانیه دفتر نخستوزیری هند، مودی در دیدار با شی جینپینگ گفت هر دو کشور «استقلال راهبردی» را دنبال میکنند و روابط میان آنها «نباید از دریچه یک کشور ثالث دیده شود.»
مودی همچنین «لزوم حرکت در مسیر سیاسی و راهبردی برای گسترش تجارت و سرمایهگذاری دوجانبه» را مورد تأکید قرار داد و به مسئله کسری تجاری هند با چین پرداخت.
بر اساس آمار تجاری دهلی نو، چین در سال مالی ۲۰۲۳-۲۰۲۴ از ایالات متحده پیشی گرفت و به بزرگترین شریک تجاری هند بدل شد؛ اما کسری تجاری هند با چین در همین دوره به ۹۹.۲ میلیارد دلار افزایش یافت که موجب نارضایتی فزاینده دهلی نو شده است.
به گفته سو تسو-یون، تحلیلگر ارشد در مؤسسه تحقیقات دفاع ملی و امنیتی تایوان، سفر مودی نشان میدهد که دهلی نو همچنان به رویکرد دیرینه دیپلماتیک «عدم تعهد» پایبند است؛ رویکردی که به هند اجازه میدهد با بلوکهای مختلف شراکت برقرار کند، بیآنکه کاملاً به یکی از آنها متعهد شود.
او به اپک تایمز گفت: «هند بهطور تاریخی سیاست خارجی غیرمتعهدانهای داشته است، هرچند در سالهای اخیر بهویژه در دوران دولت بایدن به ایالات متحده نزدیکتر شد؛ دورانی که فرصتهای سرمایهگذاری بیشتری در سایه تنشهای مرزی با چین فراهم شد.»
سو افزود: پس از حدود دو دهه گفتوگوهای مرزی با پکن و با توجه به تعرفههای تازه آمریکا، هند ظاهراً به موضع سنتی دیپلماتیک خود بازگشته است.
پیام سنجیده از سوی هند
چین سازمان همکاری شانگهای را در سال ۲۰۰۱ همراه با روسیه و کشورهای قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان ــ همگی جمهوریهای سابق شوروی ــ تأسیس کرد.
هند و پاکستان در سال ۲۰۱۷ علیرغم رقابتهای چند دههای خود به عضویت کامل این سازمان درآمدند. جمهوری اسلامی ایران در سال ۲۰۲۳ و بلاروس، متحد نزدیک کرملین، در سال ۲۰۲۴ به این بلوک پیوستند.
به گفته شن مینگ-شیه، پژوهشگر مؤسسه تحقیقات دفاع ملی و امنیتی تایوان، چین از نشست امسال سازمان همکاری شانگهای میخواهد برای تقویت همکاری با «جنوب جهانی» بهره ببرد و این کشورها را در بحبوحه تنشهای تجاری با ایالات متحده به مدار خود وارد کند.
او به اپک تایمز گفت: رژیم چین امیدوار است با استفاده از نارضایتی این کشورها نسبت به تعرفههای آمریکا، آنها را گرد هم آورد تا «یک بلوک ضد ترامپ یا ضد آمریکا» تشکیل دهند.
شن افزود: «هدف اصلی این است که منافع اقتصادی بهانهای برای ایجاد شکاف میان کشورهای جنوب جهانی و ایالات متحده باشد و سپس از این فرصت برای جذب آنها و مقابله مشترک با آمریکا استفاده شود.»
نشست سازمان همکاری شانگهای تنها چند روز پیش از برگزاری رژه نظامی پکن به مناسبت پایان جنگ جهانی دوم برگزار میشود. قرار است رژیم چین در این مراسم پیشرفتهترین تسلیحات ساخت داخل خود را به نمایش بگذارد و شی جینپینگ نیز از جایگاه دروازه تیانآنمن سخنرانی کند.
برخی از مهمانان این سازمان، از جمله ولادیمیر پوتین رئیسجمهور روسیه و مسعود پزشکیان رئیس جمهوری اسلامی ایران، طبق برنامه در رژه سوم سپتامبر (۱۲ شهریور) حضور خواهند داشت. با این حال، مودی در میان ۲۶ رهبر خارجی که چین اعلام کرده در این رویداد شرکت میکنند، دیده نمیشود.
به گفته وانگ هه، کارشناس امور چین، «پیام مودی با دقت تنظیم شده است ــ حضور در نشست سازمان همکاری شانگهای، اما غیبت در مراسم سوم سپتامبر حزب کمونیست چین، نشاندهنده آن است که اختلافات اساسی میان دهلی نو و حزب کمونیست همچنان باقی است.» او افزود انتظار میرود هند «بهجای نزدیکی بیشتر به چین، به دنبال همکاری راهبردی عمیقتر با ایالات متحده باشد.»
دیدار دوجانبه مودی و شی در تیانجین دو روز پس از ملاقات نخستوزیر هند با شیگرو ایشیبا، نخستوزیر ژاپن، در توکیو برگزار شد؛ جایی که دو طرف بر گسترش همکاری در حوزههای تجارت، نظامی و سایر زمینهها توافق کردند.
در بیانیه مشترک، رهبران هند و ژاپن بر تعهد خود برای پیشبرد همکاریها در چارچوب «کواد» تأکید کردند؛ ابتکاری منطقهای که ایالات متحده و استرالیا نیز در آن حضور دارند و هدف آن مقابله با موضع تهاجمی فزاینده حزب کمونیست چین در منطقه هند-آرام است.
