نویسنده: وانگ ویلو، کارشناس حوزه آب
پروژههای ساخت سد در خارج از چین که به پشتوانه ابتکار کمربند و جاده پکن انجام گرفتهاند، در بیشتر موارد به طرحی بیثمر تبدیل شدهاند.
چین با هدف سیاسیِ گسترش نفوذ جهانی خود در چارچوب ابتکار کمربند و جاده اقدام به ساخت چندین سد عظیم برقآبی در گوشه و کنار جهان کرده است.
رسانههای دولتی چین از این پروژهها تحت عنوان «پروژه سهدره» کشور میزبان یاد میکنند. این درحالی است که سد سهدره در خود چین به دلیل ایجاد آسیبهای زیستمحیطی به شدت مورد انتقاد قرار گرفته است.
برای نمونه، سد مِروی در سودان «سهدره سودان» نام گرفته و پروژههای اکوادور، پاکستان، اتیوپی، مالزی، بولیوی، ایران و دیگر کشورها نیز نام مشابهی دارند.
ارزیابی دقیق این پروژهها نشان میدهد که این طرحها عمدتاً بیثمر هستند و بیش از آنکه از بازده عملی برخوردار باشند، با انگیزه خودنمایی، نفوذ سیاسی و تبلیغات اجرا شدهاند.
قدرت سیاسی بر منافع اقتصادی مقدم است
ابتکار کمربند و جاده که به عنوان «یک کمربند، یک جاده» نیز شناخته میشود، از منظر سیاسی سنگبنای راهبرد جهانی حزب کمونیست چین است. این طرح با هدف ترویج الگوی حکمرانی چین، دفاع از برتری سوسیالیسم و پیشبرد روایتهایی نظیر «خیزش شرق، افول غرب» و «جامعه بشری با سرنوشت مشترک» تنظیم شده است.
هدف نهایی سدهای ابتکار کمربند و جاده چین چیست؟
ایجاد نظم جهانی نوینی که حزب کمونیست چین پشتِ آن باشد و کنترل آن را به دست بگیرد.
به تعبیر دیگر، حزب کمونیست چین از بدهی، انتقال فناوری و زیرساختها بهعنوان ابزارهای قدرت نرم یا اهرم فشار بهره میگیرد.
ابتکار کمربند و جاده از نظر اقتصادی به استفاده از ظرفیت مازاد صنعتی و نیروی کار چین کمک میکند و در عینحال باعث میشود که این کشور در بلندمدت بر زیرساختهای حیاتی جهان مسلط شود.
چگونه شد که چین بازار جهانی ساخت سد را به دست گرفت؟
رژیم چین با تمرکز بر اهداف خود عمل میکند. عامل کلیدی دیگر این است که چین تحت فرماندهی یکپارچه حزب کمونیست فعالیت میکند که امکان اجرای پروژههای بزرگمقیاس را از طریق همافزایی فراهم میآورد. دیپلماسی، امور مالی، تبلیغات، آموزش، امنیت ملی و شرکتهای دولتی در این رویکرد در قالب یک راهبرد منسجم درهم میآمیزند. برای نمونه، در زمینه ساخت سدهای بینالمللی شاهد بودیم که شرکتهای پیشرو مانند گروه سهدره و گروه گژوبا در شرکت ساختوساز برق چین ادغام شدند که بانکهای دولتی مانند بانک صادرات و واردات چین نیز از آن حمایت میکردند.
این رویکرد «شبهنظامی» باعث میشود که رقبای خصوصی خارجی به حاشیه رانده شوند. به قول معروف، «هرکجا میروند، به رقیب فرصت عرض اندام نمیدهند» که با لحنی مؤدبانه به محو کردن رقبا اشاره دارد.
از این گذشته، بسیاری از شرکتهای خصوصی خارجی با حزب کمونیست چین همدست شدهاند و با بهرهگیری از وضعیتِ بهظاهر مستقل خود در راستای منافع پکن عمل میکنند.
استیلای چین بر بازار جهانی ساخت نیروگاههای برقآبی
در همایش توسعه نیروگاههای برقآبی چین که در ۸ ژانویه ۲۰۱۹ در پکن برگزار شد، مقامات چینی اعلام کردند که شرکتهای این کشور بالغ بر ۷۰ درصد از بازار جهانی ساخت نیروگاههای برقآبی را در اختیار گرفتهاند. برآوردهای محافظهکارانه نشان میدهند که سرمایهگذاری خارجی چین در حوزه برقآبی از ۲۰۰ میلیارد یوآن (حدود ۲۸ میلیارد دلار) عبور کرده و بالغ بر ۴۰ کشور و منطقه مختلف را در مسیر ابتکار کمربند و جاده درگیر کرده است.
براساس گزارشی که شرکت دولتی ساختوساز برق چین در نوامبر ۲۰۲۳ منتشر کرد، شرکتهای چینی از زمان آغاز ابتکار کمربند و جاده در سال ۲۰۱۳، در بیش از ۳۰۰ پروژه برقآبی در خارج از کشور مشارکت داشتهاند. ظرفیت این پروژهها درمجموع از ۱۰۰ میلیون کیلووات فراتر رفته که ۴.۴۴ برابر بیشتر از ظرفیت سد سهدره چین است که ۲۲.۵ میلیون کیلووات ظرفیت دارد.
چین در بعضی از کشورها به یک پروژه در مقیاس «سهدره» بسنده نکرده و چندین پروژه مشابه را به اجرا درآورده است. برای نمونه، در سودان شاهد ساخت سد مِروی (که تصویر آن بر اسکناس ۱۰۰ پوندی سودان چاپ شده)، سد ارتقایافته روصیرص و سد اتباره علیا، و در اتیوپی شاهد ساخت سد تکزه، سد گیبه سوم و سد نوزایی بزرگ بودهایم.
پروژه سد سوم اینگا در جمهوری دموکراتیک کنگو به دلیل مقیاس عظیم خود مورد توجه قرار دارد. ظرفیت تولید آن دوبرابر بیشتر از سد سهدره و خروجی سالانه آن سهبرابر بیشتر است. از اینرو، این پروژه را تحت عنوان «ابرپروژه سهدره» میشناسند.
در ایران نیز سد رودبار لرستان یکی از این دست سدها است.
نیروگاههای برقآبی تنها بخشی از بلندپروازی گسترده زیرساختی ابتکار کمربند و جاده هستند. شرکتهای دولتی چین همزمان مشغول ساخت بزرگراه، راهآهن، فرودگاه، بندر، شبکههای ارتباطی و تأسیسات آبرسانی در گوشه و کنار جهان هستند.
سد نوزایی بزرگ اتیوپی در برابر سد سهدره چین
سد نوزایی بزرگ اتیوپی یک نمونه بارز است. این سد نیز مانند سد سهدره از نوع وزنی بتنی است، اما در ساخت آن بهجای بتنریزی سنتی از بتن غلتکی فشرده استفاده شده است. ارتفاع آن ۱۷۰ متر و طول آن هزار و ۸۰۰ متر است، اما ارتفاع سد سهدره ۱۸۰ متر و طول آن ۷ هزار و ۶۶۱ متر است. مخزن سد نوزایی حدود هزار و ۸۰۰ کیلومتر مربع مساحت دارد که بزرگتر از مخزن هزار و ۱۰۰ کیلومتر مربعی سد سهدره است.
ظرفیت تولید برق در سد نوزایی ۶.۷ میلیون کیلووات است که بهمراتب کمتر از ظرفیت ۲۲.۵ میلیون کیلوواتی سد سهدره است، اما همچنان بزرگترین نیروگاه برقآبی آفریقا محسوب میشود. هزینه ساخت آن حدود ۴.۸ میلیارد دلار برآورد شده که زیرساختهای انتقال برق را نیز شامل میشود. این درحالی است که هزینه ساخت سد سهدره بدون احتساب هزینه انتقال حدود ۳۰ میلیارد دلار بوده است. به این ترتیب، هزینه هر کیلووات برق سد نوزایی اتیوپی حدود ۷۱۶ دلار است که با احتساب هزینه انتقال به نصف هزینه سد سهدره میرسد.
این نشان میدهد که بهرغم عقد قراردادهای متعدد از طریق قیمتگذاری جذاب و تأمین مالی یکپارچه، اکثر «پروژههای سهدره» در قالب ابتکار کمربند و جاده از نظر اقتصادی سودآور نیستند و بازدهی پایینی دارند.
اکنون با یک پرسش مهم مواجه هستیم: چرا هزینه هر کیلووات برق سدهای خارجی به شکل قابلتوجهی کمتر از پروژههای مشابه داخلی چین است؟
«اهرم عظیم ملی»
شی جین پینگ، رهبر چین، سرنخها را در اختیار ما قرار داده است. شی در جریان بازدید از سد سهدره در سال ۲۰۱۸ گفت که این پروژه یک «اهرم عظیم ملی» است و تأکید کرد که «اهرمهای ملی باید در دست خودمان باشند.»
پروژههای بزرگ و عظیم ساخت سد و مخزن جزو مهمترین پروژههای زیرساختی هستند که شریانهای حیاتی چین را کنترل میکنند و حقیقتاً یک «اهرم عظیم ملی» محسوب میشوند. اگر حزب کمونیست چین بر کنترل این پروژهها پافشاری کند، کشورهای دخیل در ابتکار کمربند و جاده نیز به فکر کنترل اهرمهای عظیم ملی خود خواهند افتاد. اکنون اینکه بانکهای وابسته به حزب کمونیست بتوانند هزینه سرمایهگذاریهای خود را بازگردانند، پرسشی است که کسی پاسخش را نمیداند.
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
درباره نویسنده: وانگ ویلو کارشناس حوزه آب و از منتقدان سرسخت سیاستهای آبی چینِ کمونیستی است. او در حال حاضر در آلمان زندگی میکند و به انتشار تحلیلهای مستقل و تخصصی درباره ایمنی سدها و مدیریت منابع آب در چین شهرت دارد.
