بیش از یک سال پیش از آنکه سیلاب ناگهانی و فاجعهبار هفته گذشته گذرگاه مرزی چین و نپال در گیرونگ را ویران کند، زمینشناسان چینی درباره خطر قریبالوقوع در این منطقه هشدار داده بودند.
یک مطالعه در سال ۲۰۲۵، ۵۵ دریاچه یخچالی ناپایدار را در حوضه آبریز بالادست منطقه مرزی گیرونگ، در تبت و در نزدیکی مرز نپال شناسایی کرده و خواستار ارزیابی فوری خطرات آنها شده بود؛ اما این هشدارها تا حد زیادی نادیده گرفته شدند.
در ۲۶ اوت (چهارم شهریور)، یک فروپاشی مرتبط با یخچالهای طبیعی، بندر گیرونگ، یکی از گذرگاههای زمینی اصلی میان تبت و نپال را درنوردید؛ جادهها و پلها را ویران کرد و جوامع محلی را در انزوا قرار داد و عملیات دسترسی به بازماندگان را با دشواری مواجه کرد. روستاها و مناطق مسکونی در امتداد مرز به ویرانه تبدیل شدهاند و خانهها، جادهها و زیرساختها را سیلاب با خود برده است.
دستکم ۷۸۹ نفر جان باختند و بیش از ۳ هزار نفر همچنان مفقود هستند.
بیش از یک سال پیش، در ۸ ژوئیه ۲۰۲۵، طغیان یک دریاچه یخچالی در شهرستان گیرونگ در شیگاتسه تبت، همان منطقهای که سیلاب اخیر در آن رخ داد، پل دوستی در مرز چین و نپال را ویران کرد و به گزارش خبرگزاری دولتی شینهوا، ۱۷ نفر مفقود شدند.
دانشمندان چینی در آزمایشگاه کلیدی دولتی پیشگیری از مخاطرات زمینشناختی و حفاظت از محیطزیست زمین در دانشگاه فناوری چنگدو، سه روز پس از سیلاب سال ۲۰۲۵ مطالعهای منتشر کردند و هشدار دادند که پس از فاجعه ۸ ژوئیه، احتمال وقوع طغیان دیگری از دریاچههای یخچالی در این منطقه وجود دارد.
آنها خواستار تقویت سامانههای هشدار سیلاب در بالادست شدند و توصیه کردند ارزیابیهای دقیقی از میزان آسیبپذیری و خطر تمامی دریاچههای یخچالی این حوضه «در اسرع وقت» انجام شود تا به «بازسازی پس از فاجعه و ثبات بلندمدت» کمک کند.
هشداری که نادیده گرفته شد
این دانشمندان با استفاده از پایگاه داده دریاچههای یخچالی فلات چینگهای-تبت و ارزیابیهای خطر، ۵۵ دریاچه یخچالی را در حوضه آبریز بالادست پل دوستی شناسایی کردند که در مجموع حدود ۳.۳۹ کیلومتر مربع وسعت داشتند.
پژوهشگران با بررسی تصاویر ماهوارهای مربوط به ۸ ژوئیه به این نتیجه رسیدند که سیلاب در پی طغیان یک دریاچه روییخچالی در بالادست رودخانه پورپو زانگبو رخ داده است. این گزارش نشان داد که همین دریاچه در اواسط ژوئیه ۲۰۲۳ نیز طغیان کرده بود.
براساس این مطالعه، شکلگیری دریاچه از سال ۲۰۱۸ آغاز شده و این پهنه آبی، یک دریاچه روییخچالی فصلی معمولی است و دریاچهای دائمی محسوب نمیشود.
پژوهشگران گفتند افزایش دما در سراسر فلات چینگهای-تبت موجب افزایش روانآب ناشی از ذوب یخها و تسریع ذوب یخچالها شده و در نتیجه، وسعت این دریاچه به بالاترین میزان ثبتشده رسیده است.
آب حاصل از ذوب یخها که حجم زیادی از رسوبات یخچالی را با خود حمل میکرد، احتمالاً مسیرهای زهکشی زیر یخچال را نیز مسدود کرده و مانع تخلیه مؤثر آب دریاچه شده بود. در نهایت، سطح آب از بالاترین حد تاریخی فراتر رفت و طغیان ۸ ژوئیه ۲۰۲۵ را رقم زد.
پژوهشگران با توجه به «تعداد زیاد دریاچههای یخچالی در این حوضه رودخانه»، درباره «احتمال وقوع طغیان دیگری از دریاچههای یخچالی» هشدار دادند.
آنها همچنین خواستار «تقویت» سامانههای هشدار زودهنگام سیلاب در بالادست و انجام هرچه سریعتر ارزیابیهای دقیقتر درباره مخاطرات، «آسیبپذیری و خطر» هر ۵۵ دریاچه شدند.
شو چیانگ، رئیس دانشگاه فناوری چنگدو، در گفتوگویی با روزنامه مردم، رسانه تبلیغاتی حزب کمونیست چین، برای توضیح سیلاب اخیر، یافتههای گزارش سال ۲۰۲۵ را تکرار کرد.
شو در مصاحبه ۲۸ اوت گفت: «در شرایط گرمشدن اقلیم، خطر طغیان دریاچههای یخچالی و جریانهای واریزهای ناشی از ریزش یخ و سنگ در امتداد هیمالیا همچنان در حال افزایش است. یخچالهای سراسر منطقه در حال عقبنشینی هستند و دریاچههای یخچالی در حال گسترشاند؛ موضوعی که احتمال وقوع فجایعی مانند طغیان دریاچههای یخچالی و بهمنهای یخی را افزایش میدهد.»
شو به سامانه هشدار زودهنگام فرا مرزی اشاره نکرد و بهصراحت نگفت که آیا چین پیش از وقوع سیلاب اقدام پیشگیرانهای انجام داده یا هشداری صادر کرده بود یا خیر.
لی لینی، کارشناس مسائل چین خاطرنشان کرد که اظهارات شو همان توصیههایی را تکرار میکند که گروه پژوهشی چنگدو یک سال پیش ارائه کرده بود؛ موضوعی که به گفته او عملا اعترافی ضمنی به این مساله است که اقدامات پیشگیرانهای که پیشتر به مقامها پیشنهاد شده بود، هرگز اجرا نشد.
او در مصاحبه اخیر با اپک تایمز گفت: «این صرفا یک بلای طبیعی غیرقابل پیشبینی نیست، بلکه نتیجه اجتنابناپذیر نبود هشدار زودهنگام، تأخیر در تصمیمگیری و کمبرآورد کردن نظاممند خطر است.»
ساوت چاینا مورنینگ پست در ۲۷ اوت گزارش داد که دانشمندان چینی از سال ۲۰۱۷ با همتایان خود در نپال یک سامانه هشدار زودهنگام فرامرزی برای پایش طغیان دریاچههای یخچالی هیمالیا در اختیار داشتهاند و بنا بر گزارشها، این سامانه در سالهای گذشته هشدارهای بهموقعی صادر کرده بود که به جلوگیری از تلفات انسانی کمک کرد.
با وجود این سابقه، این گزارش مشخص نکرد که آیا سامانه مذکور پیش از فاجعه ۲۶ اوت امسال نشانه غیرعادیای را شناسایی یا هشداری صادر کرده بود یا خیر.
راستیآزمایی مستقل چنین ادعاهایی دشوار است، زیرا تحت حاکمیت حزب کمونیست چین، تبت تا حد زیادی به روی خبرنگاران، پژوهشگران و دیپلماتهای خارجی بسته است.
بلای طبیعی یا فاجعهای ساخته دست بشر؟
براساس گزارش رسانه دولتی چینی سوهو، بندر گیرونگ در منطقهای با شرایط زمینشناختی ناپایدار ساخته شده است. گزارش پژوهشی چنگدو نیز جزئیات بیشتری درباره خطرها و مخاطرات مناطق بالادست ارائه میدهد.
تا سال ۲۰۲۴، ارزش تجارت از طریق بندر گیرونگ به ۴.۲۵ میلیارد یوان، معادل حدود ۵۹۰ میلیون دلار، رسیده بود که نزدیک به ۳۰ درصد کل تجارت چین و نپال را تشکیل میداد.
این فاجعه اتهاماتی را به دنبال داشته است مبنی بر اینکه تمرکز حزب کمونیست چین بر اقتصاد و بیاعتنایی به خطرات شناختهشده، یک مخاطره طبیعی را به فاجعهای ساخته دست بشر تبدیل کرده است.
ایتان تو، بنیانگذار آزمایشگاههای هوش مصنوعی تایوان، روز ۲۸ اوت در فیسبوک نوشت: «بزرگترین خطایی که هر یک از ما میتوانیم مرتکب شویم این است که یک فاجعه ساخته دست بشر را بلای طبیعی بنامیم.»
او به ساخت مجموعه بندری از سوی حزب کمونیست چین در میانه رودخانه اشاره کرد و گفت این ساختوساز مسیر جریان آب را مسدود کرده و موجب وقوع فاجعه شده است.
لین تینگهویی، معاون پیشین دبیرکل انجمن حقوق بینالملل تایوان، از حزب کمونیست چین به دلیل ساخت سدها، جادهها و تونلهایی انتقاد کرد که به گفته او، شرایط زیستمحیطی و ثبات زمینشناختی تبت و مناطق همجوار را تخریب کردهاند.
لین در مصاحبهای با اپک تایمز گفت: «علاوه بر این، شتاب گرفتن ذوب یخچالها به این معناست که آب حاصل از ذوب یخها بهطور مداوم به دامنههای سست کوهها نفوذ میکند؛ بنابراین، وقتی بارندگی شدید رخ میدهد، رانش گلولای حاصل از آن میتواند بسیار بزرگتر و ویرانگرتر از حالت عادی باشد.»
او حزب کمونیست چین را به دلیل ساخت کل مجموعه بندری درست بر بستر رودخانه مقصر دانست و این اقدام را «مقابله با طبیعت» توصیف کرد.
لین گفت گیرونگ از قرنهای هفتم و هشتم میلادی مسیری حیاتی بوده که زمانی فرستادگان سلسله تانگ و راهبان بودایی از آن استفاده میکردند و این منطقه در تاریخ بودیسم تبتی نیز اهمیت عمیقی دارد.
او گفت: «در تمام آن قرنها، این منطقه هرگز فاجعهای در چنین ابعادی را تجربه نکرده بود. با این حال، در سالهای اخیر سیلابها بهطور مکرر رخ دادهاند.»
لین افزود: «خداناباوری حزب کمونیست چین باعث شده است که این حزب تصور کند انسان میتواند بر طبیعت غلبه کند. اما انسان باید به طبیعت احترام بگذارد، وگرنه طبیعت واکنش نشان خواهد داد.»
